Alqaly organnyń arqaýy – zańdylyq

Mine, osy Ata Zańymyzdyń talaptary basshylyqqa alynǵandyqtan, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańy negizinde áreket etý úrdisi aımaqtarda da jalǵasyp otyr. Sonyń bir kórinisindeı, bar­lyq saılaý komıssııalarynyń qyz­meti alqalyq, ashyqtyq jáne jarııalylyq negizinde júze­ge asy­rylatynyna, saılaý týraly qol­danystaǵy zańnama talaptary­nyń qatań saqtalatynyna, saılaý komıssııalarynyń múshelerin kásibılendirýge erekshe nazar aýda­rylatynyna Qostanaı oblysyna barǵan Ortalyq saılaý komıssııa­sy tóraǵasynyń orynbasary K.Pe­trov ta nazar aýdardy. Ol bul aı­maq­qa «Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentin saılaýdy ázirleý men ótkizý kezeńindegi saılaý komıs­sııa­larynyń jumysy týraly» saı­laý uıymdastyrýshylaryna arnal­ǵan oqytý semınaryn ótkizýge barǵan-dy jáne mundaı semınar-trenıngterdi Ortalyq saılaý komıssııasy múshe­leriniń qatysýymen ótkizý eldiń bar­lyq óńirinde jos­parlandy.

Mundaı jaýapty isti alǵashqy bolyp bastaǵan Ortalyq saılaý ko­mıssııasy tóraǵasynyń orynbasary ótkizgen semınarda saılaý naý­qanynyń negizgi kezeńderiniń uıymdastyrylý barysy, saılaýdy ázirleý men ótkizý boıynsha saılaý komıssııalarynyń ókilettikteri, saılaý týraly zańnamanyń oryndalýyn qamtamasyz etý qarastyryldy. Qos­tanaı oblysy ákimi appara­tynyń basshysy A.Ábenov saılaý­shy­lardyń tizimderin jasaý, saılaý ýchaskelerin materıaldyq-teh­nıkalyq jaraqtandyrý boıyn­sha qabyldanǵan sharalar, onyń ishinde múmkindigi shekteýli adamdar úshin jaǵdaılaryn qamtamasyz etý jóninde júrgizilgen jumystar týraly baıandady. Al oblystyq saılaý komıssııasynyń tóraıymy A.Markova saılaý naýqanyn júr­gizýdegi aǵymdaǵy jaǵdaı, daýys berý kúnine saılaý ýchaskelerin daıyndaý, saılaý komıssııalary mú­shelerin kaskadtyq jáne qa­shyq­tyqtan oqytý ádisterimen oqytý jáne testileý daıyndyǵy týraly aqparat berdi. Buǵan qosa Ortalyq saılaý komıssııasy saılaý prosesin uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi D.Isqaqov saılaý komıssııalarynyń daıyndyq kezeńindegi de, tikeleı daýys berý kúnindegi de qyzmetiniń máselelerine naqty toqtaldy.

Jalpy, saılaý kezindegi mundaı is-sharalardyń mańyzy zor. О́ıtkeni máni men maqsaty úlken osyndaı is-sharalarda Konstıtýsııa men odan taraıtyn barlyq zańdarymyzdyń talaptary aınymaı saqtalǵany jón. Sondyqtan da Qazaqstan bedeldi halyqaralyq uıymdardyń belsendi múshesi bola otyryp, ózi qabyldaǵan erikti jáne básekeli saılaý ótkizý jónindegi barlyq mindettemeni ustanady. Prezıdenttikke saılaý jáne Parlamentti, sondaı-aq jer­gilikti ókildi organdardy qurý biz­­diń elimizde ulttyq zańnamaǵa já­ne Jalpyǵa birdeı adam quqyǵy dek­larasııasyna (1948 j.), Halyq­aralyq azamattyq jáne saıası qu­qyqtar týraly paktige (1966 j.), Eýropanyń adam quqyǵy men negizgi bostandyqty qorǵaý týraly konvensııasyna (№1 hattama, 1952 j.), EQYU-nyń Kopengagen keńesiniń qu­ja­tyna (1990 j.) engizilgen demo­kra­t­ııalyq saılaýdyń jalpyǵa tanymal qaǵıdattaryna sáıkes ashyqtyq jáne jarııalylyq jaǵdaılarynda ótedi.

Olaı deıtinimiz saılaý jáne saı­laný quqyǵy 1995 jylǵy qyr­kúıekte qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańda rettelgen. Konstıtýsııanyń jáne atal­ǵan zańnyń erejelerine sáıkes Pre­zıdentti, Parlament Májilisi men jergilikti ókildi organdar depýtat­taryn, sondaı-aq Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń jergilikti or­gan­darynyń múshelerin saılaý jal­pyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý qu­qyǵy negizinde jasyryn daýys berý jaǵdaıynda ótkiziledi. Al el Prezıdenti bolyp týmysynan res­pýblıka azamaty bolyp taby­latyn qyryq jasqa tolǵan, mem­lekettik tildi erkin meńgergen ári Qazaq­standa sońǵy on bes jyl turatyn Respýblıka azamaty saılana alady.

Árıne qazirgi sarapshylardyń pikirinshe, dúnıe júzinde ábden jetildirilgen saılaý júıesi áli de bolsa qalyptaspaǵan kórinedi. Ǵasyrlyq demokratııalyq dástúri bar ejelgi memleketterdiń ózi jańa saılaý naýqandaryn uıymdastyrý men ótkizý barysynda kemshilikter tabady. Sondyqtan da «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań únemi jetildirilip, zamanaýı álemniń bolmysyna sáıkes túzetilip otyrady. Saılaý zańnamasymen birge saılaý úderisi de jaqsarady, saı­laýshylardyń jáne basqa da saılaý úderisine qatysýshylardyń quqyqtyq mádenıeti artady. Má­selen, 1995 jylǵy qyrkúıektegi «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań­nyń bastapqy qa­byldaný ýaqytynan bastap oǵan on tórt ret ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizildi. Jalpy alǵanda, osyndaı túzetýler 792-den astam boldy. Osy­laısha qalyptasqan elimizdiń saılaý zańnamasy EQYU-nyń 1990 jylǵy Kopengagen qu­jaty qalyptastyrǵan saılaý quqy­ǵynyń negizgi qaǵıdattaryna jaýap be­retin, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna negizdelgen jáne Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań­nyń jalpy bólimine engizilgen jáne onyń taraýlary men baptarynda túsin­dirilgendeı saılaý júıesin qurýǵa múm­kindik berdi.

Saılaý týraly zańǵa tujyrym­damalyq ózgerister 2004, 2007 jáne 2009 jyldary engizildi. Sonymen qatar 2004 jyly balamasyz saılaý, aldyn ala daýys berý alynyp tastaldy; saılaý komıssııalaryn qalyptastyrýdyń jańa qaǵıdaty – saıası partııalardyń usynýymen jergilikti ókildi organdardy saılaý engizildi; saılaýshylardyń tizimin qurý qaǵıdaty ózgerdi: saılaý­shylar tizimge turǵylyqty je­rindegi tirkeýge sáıkes engi­ziledi; kandıdattardyń BAQ-qa teń qoljetimdiligine kepildikter engi­zildi; otandyq jáne halyqaralyq baı­qaýshylardyń quqyqtary edáýir keńeıdi. Endeshe atalǵan oqy­týdyń, ıaǵnı saılaý talaptaryna, zańdylyqtaryna qatysty semınar-trenıngter ótkizýdiń paıdasy zor. Máselen, atalǵan semınardy ótkizý úshin Ortsaılaýkom aldyn ala daýys berý kúngi ýchaskelik komıssııalardyń jumysy týraly oqytý fılmin de daıyndady. Soǵan oraı ol fılm semınar-trenıngke qatysýshylarǵa kórsetildi. Sonyń arqasynda kópshilik tereń túsinik alyp, ol belsendi pikir almasýǵa jalǵasty. Sóıtip saılaý komıssııalarynyń jumysyn uıymdastyrý máseleleri jan-jaqty talqylandy. Al bul semınarǵa saılaý komıssııalarynyń músheleri jáne saılaý prosesiniń basqa da qatysýshylary – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttigine kandıdattar shtabynyń basshylary, BAQ ókilderi qatysty.