Almatyda elimizdiń sý asty marjandary men sırek kezdesetin janýarlardy qorǵaý máselesin qozǵaıtyn «Kózge kórinbes álem: sý astyndaǵy qala» atty fotokórme ashyldy. Bir jaǵynan kórme halyqaralyq ǵalymdar men otandyq zertteýshilerdiń teńiz tirshiligine qorǵan bolyp, bıoalýandyǵyn saqtaýǵa úndeıtin fotojumystarynyń basyn qosyp otyr, dep jazady Egemen.kz.
Sý astyndaǵy álemge shaqyratyn kórmeni Canon kompanııasy Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Zoologııa ınstıtýty men Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýtynyń qoldaýyna súıene otyryp uıymdastyrsa, bul bastamaǵa brıtandyq Coral Spawning International zerthanasy men Seıshel araldaryndaǵy Nature Seychelles tabıǵatty qorǵaý uıymy muryndyq bolyp, «World Unseen: Coral Matchmaking» ǵalamdyq jobasyn jalǵastyrdy.
Kórmege kelýshiler Úndi muhıtynyń marjan rıfterinen bastap, Qazaqstannyń sýaıdyndaryna deıin saıahattap, Jer ananyń tabıǵı tepe-teńdigine táýeldi ekojúıelerdiń náziktigin tamashalaı alady. Fotosýretter, ǵylymı oqıǵalar men zamanaýı tehnologııalar arqyly sý astyna «súńgý» múmkindigine ıe bolady.
Sol sııaqty kórmege qazir zerthanalarda ósirilip jatqan marjandardyń fotosýretteri de qoıylǵan. Mysaly, Coral Spawning International uıymynyń negizin qalaýshylardyń biri ári teńiz bıology Djeımı Kreggs óz zerthanasynda marjandar ýyldyryq shasha alatyn tabıǵı jaǵdaı týǵyzýǵa qol jetkizgenin kórýge bolady.
Nátıjesinde London kósheleriniń birindegi shaǵyn ǵımaratta sansyz jabdyqtar men akvarıým ornalasqan bólmede marjandar kóbeıe bastaıdy. Osydan keıin zerthana Nature Seychelles uıymy marjandardy qalpyna keltirýge kómek kórsetý baǵdarlamasynyń arqasynda (ARC) Seıshel araldarynda taǵy bir «fılıalyn» ashqan.
Elordada «Zań men tártip» fotokórmesi ótti
Endigi jerde bul zerthana genetıkalyq turǵydan tózimdi marjan túrleriniń qoryn qalyptastyrý mindetine kirisken. Baqylaýǵa bolatyn kóbeıtý ádisi túsin saqtaıtyn jáne klımattyń qolaısyz ózgeristeriniń áserine qaramastan tirshilik etip, kóbeıe alatyn jańa marjandardy shyǵarýǵa septesip jatqanyn aıta ketýge bolady. Demek, bul tájirıbe marjan rıfterin qalpyna keltirýge, qorǵaýǵa yqpal etedi.
Teńiz bıology Djeımı Kreggs osy máselede Canon kompanııasynyń kórnekilik tehnologııalary óte úlken ról atqaryp, kóbeıý prosesterin buryn tek arman bolyp kelgen aıqyndyqpen baqylaýǵa múmkindik berip otyrǵanyn aıta kele: «Sondyqtan endi bizdiń basty nazarymyz zerthanada ósirilgen jas marjandardy rıfke tikeleı qondyrýdan bastap, genetıkalyq turǵydaǵy alýan túrli marjandardyń tirshiligin baqylaı alatyn sheshýshi kezeńderge aýyp otyr», deıdi.
Zerthanadaǵy alǵashqy nátıjeler kóńil qýantady, óıtkeni, shamamen 65 myńdaı jas marjannyń tamyrlanyp jatqany tirkelgen, ıaǵnı Seıshel araldaryndaǵy rıfterdiń genetıkalyq alýandyǵy men jylýǵa tózimdiligin arttyrýǵa ábden bolady. Buǵan ádette genetıkalyq jaǵynan birdeı marjandar shyǵarýǵa qol jetkizetin dástúrli «marjan ósirý» ádisterinen bas tartý arqyly qol jetkizilgen.
Kóp jyldan beri júrgizilip kele jatqan jobanyń arqasynda ǵalymdar Praslen aralynda arnaıy ashylǵan jerústi zerthanasynda birinshi ret marjandardyń ýyldyryq shashýyna qol jetkizgen.
«Men qanshama adamnyń jumysynyń jemisin kórsetetin ýaqyt kelgenine qýanyshtymyn. Qazaqstanda adamdar marjan rıfterin qalpyna keltirý taqyrybyna kúmánmen qaraıtyn shyǵar, óıtkeni bizdiń elde teńiz jaǵalaýy joq. Rıfterdiń joıylýy bizge esh áser etpeıtindeı bolyp kórinedi. Biraq múldem olaı emes. Tabıǵatta bári bir-birimen tyǵyz baılanysty. Teńiz ekojúıesiniń 30%-ǵa deıingi rıfterde shoǵyrlanǵan. Marjandarmen sımbıozda ómir súretin baldyrlar fotosıntez arqyly ottegin bóledi. Biz árbir ekinshi tynysymyz úshin muhıtqa qaryzdarmyz. Sondyqtan jobanyń jetistikterin otandastarymmen bólisý múmkindigine ıe bolǵanyma qýanyshtymyz», deıdi Canon kompanııasynyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń korporatıvtik kommýnıkasııalar jónindegi menedjeri Maral Rahımjanova.
О́z kezeginde Zoologııa ınstıtýtynyń bas dırektory Roman Iаshenko teńizdegi bıoalýantúrlilikti saqtaý taqyryby tek jaǵalaýda ornalasqan elder úshin ǵana emes, Qazaqstan sııaqty qurlyq ishindegi memleketter úshin de asa ózekti ekenin atap ótti. Sebebi muhıt jahandyq klımattyq jaǵdaılardy qalyptastyryp qana qoımaı, barlyq qurlyqtyq ekojúıelerge áser etedi.
«Seıshel araldary da, muhıttar da bizden alys sııaqty kórinýi múmkin. Alaıda olardyń janýarlar dúnıesin saqtaý Qazaqstan úshin de óte mańyzdy. О́ıtkeni Álemdik muhıt elimizdegi klımat pen tabıǵı tepe-teńdikke tikeleı yqpal etedi. Kórmede tek koralldar ǵana emes, Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen janýarlar da usynylǵan», deıdi Roman Iаshenko.
Ǵalymdarymyz qazirgi tańda Qazaqstanda shamamen 200-ge jýyq tirshilik ıesine joıylyp ketý qaýpi tónip turǵanyn alǵa tarta kele, Qazaqstandaǵy jan-janýarlardyń faýnıstıkalyq alýantúrliligin zerttep, túrlerin saqtaý jónindegi túrli amaldardy usynyp otyr.
Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Ásel Baımuqanova ekologııalyq qaýip-qaterler Kaspıı aımaǵy úshin de ózekti ekendigin aıtady.
«Biz Kaspıı ıtbalyǵynyń tirshilik etetin ortasyn, kóbeıýine keri áser etetin negizgi qaýipter men faktorlardy zerttep jatyrmyz. Bul túr Kaspıı teńiziniń ekojúıesinde mańyzdy ról atqarady, onyń joıylyp ketýi qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigi buzylýyna ákelýi múmkin», deıdi ınstıtýt qyzmetkerleri.
Aıtqandaı, kórmege Zoologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Dmıtrıı Malahov pen Gıdrobıologııa jáne ekologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Ásel Baımuqanovanyń, tabıǵat fotografy Vladıslav Iаkýshkınniń, bıordvocher Gennadıı Dıakınniń jumystary, sondaı-aq dızaınerler Vladımır Tımohanov pen Tımofeı Bannıkovtiń sırek kezdesetin balyqtardyń ıllıýstrasııalary da qoıylǵan.
Kórmede zerthanada ósirilgen Akropora marjanynyń bederli fotosýreti erekshe oryn alyp tur. О́ıtkeni mundaı basyp shyǵarý ádisi kózi nashar kóretinder úshin óner týyndylaryn «saýsaqpen kórýge» múmkindik beredi.
Fotokórmede polısııanyń bir kúni