Transplantasııa: Donordy qaıdan tabamyz?

Transplantasııa: Donordy qaıdan tabamyz?

Senbi, 16 aqpan 2013 7:29

Ásııanyń jylaı-jylaı bet-aýzy isip ketti. Ár nárseni bir sandyraqtap, bir kezde meńireý adamdaı sulq túsip jatyp qaldy. Buǵana tamyrlarynda turǵan kateterler janyna batyp, solqyldatyp aýyrtyp barady. Basqa balalar sııaqty emin-erkin quldyrańdap oınamaǵan, aılap-jyldap aýrýhanada jatatyn ol bıyl on beske iligipti. Birneshe jyl sozylmaly búırek jetispeýshiligimen zardap shegýshi qyz kúnara «jasandy búırek» apparatyna táýeldi. Jasóspirimniń syrt kelbeti jeti-segiz jas shamasyndaǵy balanykindeı.

Senbi, 16 aqpan 2013 7:29

Ásııanyń jylaı-jylaı bet-aýzy isip ketti. Ár nárseni bir sandyraqtap, bir kezde meńireý adamdaı sulq túsip jatyp qaldy. Buǵana tamyrlarynda turǵan kateterler janyna batyp, solqyldatyp aýyrtyp barady. Basqa balalar sııaqty emin-erkin quldyrańdap oınamaǵan, aılap-jyldap aýrýhanada jatatyn ol bıyl on beske iligipti. Birneshe jyl sozylmaly búırek jetispeýshiligimen zardap shegýshi qyz kúnara «jasandy búırek» apparatyna táýeldi. Jasóspirimniń syrt kelbeti jeti-segiz jas shamasyndaǵy balanykindeı. Kóbinde álsizdik basyp, beti-qoly, aıaqtary isip, basy aýyryp, eshteńege zaýqy soqpaı turady. Sosyn, meńireý adamdaı sulq túsip jatysy osy. Jansyzdanyp qalǵan qos búıregin ota arqyly jańa búırekke aýystyrsam, deni saý adamdar sııaqty ómir súrsem dep armandaıdy…

Búginniń bir ýaıymy – adam aǵzasyn almastyrý máselesi ekeni daýsyz. Dıagnos­tıkanyń damyǵan kezeńinde ár naýqastyń aǵzasyna qatysty shyndyq dál anyqtalyp, oǵan qosa emi de aıtylýda. Sońǵy jyldary «sozylmaly búırek jetispeýshiligi», «júrek jetispeýshiligi», t.b. syrqat túrleri eshqaısymyzǵa da tańsyq emes. Osy jaǵdaıda aýrý aǵzanyń almastyrylýy tıis ekendiginen de habarymyz bar. Resmı derek kózderi elimizde 3 myń adamnyń búıregi, 1 myń 146 adamnyń júregi, 1 myń adamnyń baýyry, 233 jannyń uıqy bezi, 235 jannyń ókpesi aýystyrylýy qajet degendi alǵa tartady. Bul densaýlyq saqtaý mekemelerinde kezekke turǵan syrqattardyń sany. Kezektiń syrtynda qanshama naýqastyń taǵdyry qyl ústinde ekenin eshkim de naqty aıta almaıdy. Bir anyǵy – bulardyń bárine organdar transplantasııasy qajet. Ony kimderden alady, endi, bul máseleniń ekinshi jaǵy.

О́tken jyly elimizde alpystan asa transplantasııa jasaldy. Kóbi búırekke jasalǵany da belgili. Balalaryna, et jaqynyna bir búıregin bergen donorlardyń sany elýden asyp jyǵyldy. Al, júregin aýystyrǵan Jánibek qazaq medısına tarıhyndaǵy alǵashqy adam. Ol týraly kezinde búkil aqparat quraldary jan-jaqty málimet bergen bolatyn. Búginde Jánibek aǵzalar men tinder transplantasııasyna muqtaj pasıentter qurǵan «Nurly qoǵam» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń belsendi múshesi. Biz transplantasııa, ıaǵnı aǵzany aýystyrý máselesi boıynsha jan-jaqty aqparat alý úshin Ulttyq medısınalyq holdıngke qarasty Transplantasııa boıynsha úılestirý bıýrosynyń bastyǵy Qarashash Abaýova men «Nurly qoǵam» birlestiginiń tóraıymy Sáýle Shaısultanovamen áńgimelesip, kóp jaıǵa qanyq boldyq.

Transplantasııa degenimiz – bir adamnyń aǵzasyn (onyń ishinde baýyr, júrek, ókpe, búırek, t.b.) nemese denesiniń bir bóliginiń tinderin kelesi bir adamǵa salý. Medısınada berýshi adamdy donor deıdi de, alýshyny, ıaǵnı naýqasty resıpıent dep ataıdy. Jalpy, Qazaqstanda aǵza aýystyrý otalary 30 jyldan astam merzim boıy jasalyp jatqanyn aıtýymyz kerek. Onyń ishinde bir búıregin, baýyrynyń shamaly bir bóligin berip, ózgege ǵumyr syılaǵan jandar aramyzda júr. Sol sııaqty, syrqattarǵa asa qajet organdardy qaıtys bolǵan adamdardan da alýǵa bolady. Bul jaıynda Transplantasııa boıynsha úılestirý bıýrosynyń bastyǵy Qarashash Abaýova: «Qazaqstanda aǵzalar donorlyǵyn jáne transplantologııany damytý maqsatynda Ulttyq medısınalyq holdıng ortalyqtarynda birtalaı kúrdeli sharalar atqarylýda. Halyqqa joǵary mamandandyrylǵan transplantasııalyq kómek respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen tegin kórsetilýde. Sonymen qatar, transplantologııa medısınanyń eshbir júıesine uqsamaıdy, sebebi, aǵza aýystyrý operasııalary azamattardyń medısınalyq qyzmetkerlermen birigip, sharaǵa belsendi qatysýyna baılanysty halyqqa qoljetimdi bolady. Bizdiń elimizde «áleýetti donordyń» týystary transplanttaý úshin marqumnyń dene múshelerin alýǵa kóp jaǵdaıda áli de túrli sebeptermen kelisim bermeıdi. Tipti, oǵan daıyn emes. Sondyqtan, sheteldik tájirıbege súıenip, adam aǵzasynyń transplantasııasyna qatysty áńgime aıtylǵanda (qaıtys bolǵannan keıingi), ár adam óz pikirin tiri kezinde bildirý kerek», deıdi.

Elimizde 2009 jyly qabyldanǵan «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekste transplantasııa týraly normalar bar ekenin ekiniń biri bilmeýi múmkin. Kodekstiń 169-babynda «Eger alý kezinde densaýlyq saqtaý uıymyna osy adamnyń tiri kezinde ne onyń jubaıynyń (zaıybynyń), jaqyn týystarynyń nemese zańdy ókilderiniń ol ólgennen keıin onyń tinderin jáne aǵzalaryn transplanttaý úshin alýǵa kelispeıtinin málimdegeni týraly habar­­lanǵan bolsa, máıitten tinderdi jáne aǵzalardy alýǵa jol berilmeıdi», dep jazylǵan. Adam tiri kezinde aǵzasyn alý-almaý týraly «úndemegen» bolsa, ıakı tý­ǵan-týystary da eshnárse aıtpaǵan jaǵdaıda, onda «kelisim berý prezýmpsııasyna» negizdelgen osy bap boıynsha máıitten aǵzalardy alýǵa bolady. Bul zańǵa qaıshy emes. Osy oraıda Q.Abaýova ótken jyldyń sońynda Úkimettiń «Aǵzalyq transplantologııany damytý salasyndaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý úshin vedomstvoaralyq jumys tobyn qurý» týraly ókimine sáıkes jumys toby qurylyp, qazirgi kezde bul sharýanyń qarqyndy júrip jatqanyn aıtty. Amandyq bolsa, osy jyly zańdarǵa jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerine transplantasııaǵa jáne aǵza donorlyǵyna qatysty normalar engizilmek.

«Bizdiń denemiz tiri kezimizde ózimizge tıesili bolǵandyqtan, aǵzalarymyzdy bireýge berý, ne bermeý týraly máseleni ózi­miz sheshkenimiz durys dep oılaımyn. Bul málimet arnaıy memlekettik aqparattyq júıede saqtalýǵa tıis. Ol júıege arnaıy mamandardyń kirýine ruqsat bolýy kerek. Sonymen qatar, aǵzalar transplantasııasyn qajet etetin naýqastardyń biregeı respýblıkalyq aqparattyq tizimin qurastyrý qajet. Bul da úlken másele. Mysaly, qazirgi kezeńde elimizde transplantasııa jeti klınıkada jasalady. Árbir klınıka aǵzalar transplantasııa­syn qajet etetin naýqastardyń tizimin jeke qurastyrǵan. Naýqastardyń bárin bir jerge, ıaǵnı bir júıege tirkeý, olardyń jaı-kúıin árdaıym baqylap otyrýǵa qol jetkizý úlken jetistik bolar edi. Ondaı jaǵdaıda donorlar men resıpıentterdiń qan tobyn, salmaǵyn, tinderin, t.b. sáıkestigin tez arada salystyryp otyrý ońaı júzege asyrylady. Osy máselelerdi Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq janynda qurylyp jatqan transplantasııa boıynsha respýblıkalyq úılestirý ortalyǵy naqty sheshedi dep senemiz», deıdi Qarashash hanym.

Qoǵam Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynystary boıynsha donorlyq aǵzalarmen óz-ózin qamtýy tıis. «Nurly qoǵam» birlestiginiń tóraıymy Sáýle Talǵatqyzynyń aıtýynsha, donorlyq organdar jetispeýshiligi qaıda bolmasyn bar. Ol damyǵan memleketterge de tán. Aǵza aýystyrý otalary eń aldymen memleket turǵyndaryna, ıaǵnı óz naýqastaryna jasalady. Sodan keıin baryp ózgelerdiń jaıy oılastyrylady. Sodan da shet memleketterde transplantasııa jasatýǵa kezekte turǵan bizdiń jerlesterimiz óz kezegin jyldap kútedi. Qazirgi tańda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń shetelderge jiberý tiziminde 100-den astam naýqastar kezekte tur. Olardyń eń kishkentaıy eki jasta. Eger qoǵamnyń ár múshesi osy jandardyń taǵdyryna beı-jaı qaramasa ári dál osyndaı jaǵdaı meniń ne týystarymnyń basynda bolýy múmkin-aý dep oılaı alatyn bolsa, tirisinde donorlyqqa kelisim berýi múmkin dep esepteıdi «Nurly qoǵamnyń» tóraıymy.

Medısınada «áleýetti donor» degen túsinik bar. «Mı ólimi» jaǵdaıyndaǵy naýqas qana «áleýetti donor» sanalady. Júrek jumys istep turǵanda jáne ókpeni yqtııarsyz jeldetý kezinde tirkeletin mıdyń barlyq qyzmetiniń tolyq jáne birjola toqtaýy adam óldi degendi bildiredi.

Mamandardyń aıtýynsha, klınıka­­lyq belgilerge sáıkes mı ólimin ras­taý týraly qorytyndyny arnaıy dáriger­ler­den quralǵan komıssııa zertteýler (elektroensefalografııa, angıografııa) júr­gizý­ arqyly qabyldaıdy.

Osy jerde «mı ólimi» túsinigine toqtala ketsek deımiz. Bul túsinikti 1959 jyly fransýz nevropotologtary engizgen. 1966 jyly Rım papasy Pıı HII ólimdi jannyń tánnen bólinýi dep anyqtady. Sondaı-aq, «mı ólimi» dıagnozy transplantasııaǵa qatysy joq, dıagnostıkalyq táýelsiz prosedýra ekenin de atap ótsek deımiz. Soǵan sáıkes dıagnoz da qoıylady. Bul dıagnoz qoıylǵannan keıin reanımasııalyq búkil is-sharalar toqtatylady. Al, donor bolatyn adamdardyń júrek, baýyr, ózge de músheleri tıisti apparattarmen súıemeldenip, qan aınalymy rettelip turady eken. Onyń da óz belgili ýaqyty bar. Osy merzimde álgi músheler basqa naýqasqa salynýǵa tıis. Mamandar bir «áleýetti donordyń» kem de­gende tórt adamnyń ómirin uzartýǵa sep­tigi tıetinin aıtady. Sondaı-aq, 60 jas­tan asqan kisilerdiń donor bola almaıtyny taǵy belgili boldy. О́ıtkeni, aǵzalar qartaıady! Ol túgili 40-tan asar-aspas jasynda ishki organdary jaramsyz bolyp qa­latyn kisiler de barshylyq eken. Iаǵnı kez kelgen jumyr basty pende donor bola almaıdy.

«Dono» – latyn tilinen aýdarǵanda «syı­laımyn, qurban etemin» degen maǵy­nany bildiredi. Donor bolý asa qaıyrymdy adamdardyń qolynan keledi dep oılaımyn. Ol úshin adamnyń sana-sezimi jetilip, túsinigi ózgerý kerek. Aldymen, ózimizden bastaýymyz kerek. Qazirgi kezeńde Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııalyq ortalyqta tez arada júrek transplantasııasyn qajet etetin 20-30 jas aralyǵyndaǵy 5 naýqas tirkelgen. Sondaı-aq, Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń dıalız bólimshesinde búırek transplantasııasyn qajet etetin 21 bala tirkeýli. Olardyń barlyǵy aýrýhanada aılar, jyldar boıy jasandy búırek apparattaryna baılanyp ómir súrýge májbúr. Bul balalardyń rýhanı damýy qalypty bolǵanymen, fızıkalyq damýy ózderiniń qatarlarymen salystyrǵanda óte tómen», deıdi suhbattastarym.

Endi elimizdegi jaǵdaıǵa syrt kózben qaraıtyn bolsaq, organ donorlyǵy damýy úshin memleket tarapynan qajetti alǵysharttardyń bári jasalǵan deýge bolady. Osy másele boıynsha medısınalyq mamandardy damyǵan shetelderde oqytý, olardyń tájirıbesimen bólisý jolǵa qo­ıylǵan. Transplantasııa boıynsha qa­jetti normatıvtik quqyqtyq baza daıyn­dalǵan. Klınıkalyq ortalyqtar qajetti medısınalyq qural-jabdyqtarmen qamta­masyz etilgen. Biraq, bizdiń qoǵam, onyń ishinde biz tolyq daıyn emespiz. Biz donor bolý arqyly qanshama adamdardy qutqarýǵa bolatynyn áli de túsine almaı kelemiz. Transplantasııa adam ómirin uzartady, syrqatqa dertinen aıyǵyp, tolyqqandy ómir súrý qýanyshyn syılaıdy. Qansha mıllıon adam bolsa, sonsha mıllıon oı-pikirdiń bolatynyn da bilemiz. Biraq, erte me, kesh pe bizdiń árqaısymyz organ donorlyǵy máselesine «ıá» nemese «joq» degendi aıtarymyz shúbásiz. Osyndaıda Muqaǵalıdyń óleńi oıǵa oralady eken. Ol transplantasııa ózekti máselelerdiń qatarynda bolmaǵan, tipti ol jaıynda aıtylmaǵan qoǵamda ómir súrdi. Sondyqtan, onyń aıtyp otyrǵany qan berý týrasyndaǵy donorlyq. Sonymen,

«Men – donormyn.

Shıpa bolar qanym bar.

Qabyldańdar, alyńdar.

Meniń jyly qanymnyń

Qasıetin tanyńdar.

Joq!

Aqshaǵa satpaımyn!

Aýrýlar aldynda,

Boryshymdy aqtaımyn.

О́mir berip ózgege,

О́mirimdi saqtaımyn!» – deıdi aqyn. Al, bizdiń qoǵamda ómir súrse ne aıtar edi? Biz she? «Iá» nemese «joqty» tańdar sátte qaıter ekenbiz?

Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».