Buldyr bolashaq

Beısenbi, 4 sáýir 2013 1:58

Eýroaımaqtyń erteńin oılap álem sarapshylary «kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan» aıyrylǵaly qashan. Biraq sol dýaly aýyz sarapshylardy tolǵandyrǵan máseleniń túıini sheshiletin túri kórinbeıdi. Qaryz daǵdarysyna shyrmalǵan Eýropalyq odaq sońǵy 4-5 jyldyń kóleminde álem ekonomıkasyn damý baspaldaǵynan taıdyrǵan tegershikke aınaldy.

Beısenbi, 4 sáýir 2013 1:58

Eýroaımaqtyń erteńin oılap álem sarapshylary «kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan» aıyrylǵaly qashan. Biraq sol dýaly aýyz sarapshylardy tolǵandyrǵan máseleniń túıini sheshiletin túri kórinbeıdi. Qaryz daǵdarysyna shyrmalǵan Eýropalyq odaq sońǵy 4-5 jyldyń kóleminde álem ekonomıkasyn damý baspaldaǵynan taıdyrǵan tegershikke aınaldy.

О́tken jyly ekonomıkadan sál habary bar adamdardyń barlyǵy Grekııanyń Eýroodaqtan shyǵatyndyǵyna bás tigip, kári qurlyqtyń barlyq memleketiniń múddesin biriktirgen órkenıetti odaqtyń ydyraıtyndyǵyna sóz­siz sengendeı edi. Eýroodaqtyń kóshbasshy memleketteri daǵdarys qıyndyǵy qanshalyqty qyssa da qıyndyqtan jol taýyp, Grekııany odaq quramynda qaldyrý úshin qoldan kelgenniń bárin jasady. Biraq Eýroodaqtyń qateri munymen aıaqtalatyn túri joq. Endi órkenıet talaptaryn tuǵyr etken bul odaqqa Kıpr atty qater tóndi. Jalpy, saıasat sahnasynda qanshalyqty ádeptep, áserlegenmen táýelsiz memleketterdiń bir múddege jumylyp, bir odaqqa birigip, uzaq ta kináratsyz ómir súrýi aqıqattan góri ańyzǵa uqsaıtyn qubylys-aý, sirá.Mamandardyń aıtýynsha, eko­nomıkany saýyqtyrý úshin Eýro­odaqtyń tirek qylatyn tuǵyry qalmaǵan sııaqty. О́tken aptada S&P reıtıng agenttigi 2013 jyly eýroaımaqtyń IJО́-si boljalynǵan 0,1 paıyzdan 0,5 paıyzǵa deıin tómendeýi múmkin ekendigin málim etti. «Reıtıng agenttigi kórsetip otyr­ǵandaı, eýroaımaqtyń IJО́-siniń tómendeıtindigi týraly boljamnyń eshqandaı óreskeldigi joq. Bul óńirde ekonomıkany saýyqtyrýǵa tirek qylatyn eshqandaı múmkindik qalmady. Eýroaımaqtyń eń basty problemasy ekonomıkalyq sheshim qabyldaıtyn bir ortalyqtyń bolmaýynda. Aımaqta qabyldanǵan qandaı da bir sheshimdi 17 parlament qarap bekitýi kerek. Olar ony talqylap, taldaǵansha, qanshama ýaqyt ótedi. Sóıtip, ekonomıkany saýyqtyrýǵa qajetti shuǵyl sheshimderdi qabyldaýdyń múmkindigi joǵalady. Sonyń saldarynan eýro­aımaq barǵan saıyn resessııa shylaýyna shyrmalyp jatyr», deıdi «Investkafe» agenttiginiń sarapshysy Anna Bodrova.S&P agenttiginiń boljamy shyndyqqa aınalatyndyǵyn birqatar bilikti mamandar da moıyndap otyr. Ekonomıkalyq alıanstyń jaǵdaıy jaqsaryp, jyldyń ortasyna taman damý jolyna túsýi úshin qazirden bastap oń qadamdar jasalýy kerek. «Ol úshin eńbek rynogyndaǵy ahýal túzelip, óndiris oryndary jumys istep, bank sektorynyń nesıe berý belsendiligi artýy kerek. Eýro turaqtanyp, bank júıesiniń jumysy shıryǵýy qajet. Eýroaımaqta dál qazir munyń birde-bireýi baıqalmaıdy», deıdi sarapshy Anna Bodrova.Eýroaımaq tap bolǵan bul tyǵyryqty árkim ár saqqa júgir­týde. Máselen, Lıýksembýrg ishki ister mınıstri Jan Asselborn Kıpr mysalyn alǵa tarta otyryp, eýroaımaqtyń tyǵyryqqa tirelýine Germanııanyń gege­mon­dyǵyn kinálaıdy. Onyń aıtýynsha, Eýroodaq memleketteriniń qandaı modelmen júrýi kerektigin Ger­manııa sheshýge tıis emes. «Qarjy saıasatynyń tehnıkalyq máselelerin syltaýrata otyryp, basqa mem­leketterdiń múmkindikterin shek­teý­ge bolmaıdy», deıdi ol óz sózinde. Lıýksembýrgtiń bul máse­lede alańdaıtyn jóni bar. Mun­daǵy qarjy salasyndaǵy qatań retteýdiń joqtyǵy jáne memleket zańdaryndaǵy jeńildikter kópten beri Fransııa men Germanııanyń tıtyǵyna tıip otyr. Osy jerde eske sala ketetin másele, Kıpr bankterin qaıta qurylymdaý jos­paryn júzege asyrýdy birinshi ret Germanııa kún tártibine kirgizgen bolatyn. Bul jos­par boıynsha, Kıprdiń Halyqtyq banki jabylýǵa, al mundaǵy 100 myń eýrodan asatyn barlyq salymdar «Kıpr bankine» kóshýge tıis. Iаǵnı Eýroodaq jos­pary boıynsha Kıprdiń bank júıesin «jaqsy bankter» jáne «jaman bankter» degen eki topqa bólý kózdelindi.  Sonymen birge, aldyn ala saqtandyrylmaǵan 100 myń eýrodan asatyn – depozıtter ustalady jáne olarǵa salyq salynady.

«Aram» aqsha orǵa jyǵady

«Jyǵylǵan ústine judyryq» de­mek­shi, kúni keshe Halyqaralyq Moody’slnvestorsService agent­­tigi Kıprdiń ne­­­­sıe  berý  múm­kin­digin  Saa2 dárejesine deıin tómendetti. Eldegi eki iri bankti qaı­ta qu­rylymdaý oqıǵasy jaǵ­daıdy ýshyqtyra tú­sýde. Moody’s agenttiginiń nesıe dáre­jesin tómendetýi bul el­de­gi kásiporyndardyń jáne osy ká­siporyndarmen jumys isteıtin ın­ves­torlardyń táýekel qaterin arttyra tústi. Kıprge berilgen Saa3 eń tómengi boljam reıtıngi de ózgerer emes.Eske sala ketetin bolsaq, tyǵy­ryqqa deıin Kıpr bankterinde 68 mıllıard eýrodan astam qarjy shoǵyrlanǵan. Bul negizinen shetel salymshylarynyń «aram» aqshasy. Aralda ornalasqan shaǵyn memlekettiń ekonomıkasymen salystyrǵanda qarjy júıesi jel úrlegen qaryn sııaqty shekten tys dalıyp ketken. Ofshorlyq ortalyqqa aınalǵan memlekettiń qarjy júıesi bir sátte quldyrap, Kıpr memleketi resessııaǵa túsý qaýpine ushyrady. Sondyqtan eldiń ekonomıkasy men qarjy júıesin qurdymnan shyǵarý úshin úlken kólemdegi nesıelik qarjy qajet. Al ony tek Eýropalyq odaq qana bere alady. Sondyqtan olar ofshorǵa aınalǵan Kıprdiń qarjy júıesin qaıta qurylymdaý týraly sheshim qabyldady. Árıne, qaıta qurýdyń kináratsyz bolmaıtyndyǵy belgili. Osy qurylymdaý barysynda Kıpr bankterinde  aqsha ustaǵan salymshylar depozıtiniń 40 paıyzynan, tipti, sońǵy málimetter boıynsha 80 paıyzynan aıyrylýy múmkin. Bul rette barynsha kóp zardap shegetin Kıpr bankterine aqshalaryn jasyrǵan reseılikter bolǵaly otyr. Kıprde reseılikterdiń 40 mıllıard eýrodan astam qarjysy jasyrylǵan kórinedi. Mundaı qaterden keıbir qazaqstandyq baıshykeshter de qaǵys qalmaıtyn sııaqty. Keıbir derek kózderi boıynsha, Kıpr bankterinde qazaqstandyq olıgarhtardyń 2 mıllıard eýroǵa jýyq qarjysy bar kórinedi.Kıpr memleketiniń syrtqy ister mınıstri Ioannıs Kasýlıdıs fransýzdyq basylymdarǵa bergen suhbatynda Eýropadan alǵan qarjylyq kómektiń Kıpr úshin aýyr soqqy bolyp otyrǵandyǵyn ashyq aıtty. «Eýropalyq nesıe berýshiler Kıprge kómektesip jatyrmyz dep aldaýsyratady. Al shyn máninde, bul kómektiń zardaby respýblıka úshin óte aýyr. Bul el ekonomıkasynyń ózindik modelin joıý degen sóz», dep atap kórsetti ol óz sózinde. Eldiń qarjy júıesin turaqtandyrýǵa shuǵyl túrde 17 mıllıard eýro qarjy kerek. Eýroaımaq memleketteriniń qarjy mınıstrleriniń sheshimi boıynsha, Kıprdiń bankterin qaıta qurylymdaýǵa 10 mıllıard nesıe berildi. Al qalǵan 7 mıllıard eýrony memleket ózi tabýǵa tıis.Jaǵdaı osylaı bola tursa da, Kıpr memleketiniń eýroaımaqsyz kúni múlde qarań. Bul týraly Kıprdiń qarjy mınıstri Mıhalıs Sarrıs «Kıprdiń eýro aımaǵynan shyǵýy, onyń Eýropalyq odaqtan shyǵýymen birdeı. Bul biz úshin saıası jaǵynan da, ekonomıkalyq jaǵynan da apatpen teń. Mundaı ydyraý Kıpr araly úshin orny tolmas aýyr zardaptar ákeledi. Sondyqtan biz eýroaımaqtan shyǵý týraly sóz qozǵaýdy da artyq sanaımyz», dep atap kórsetti.

Eles qýǵan qala

Álem ekonomıkasyn úlken tyǵyryqqa tiregen osy sońǵy qarjy ekonomıkalyq daǵdarys zardaptarynyń qanshalyqty tereńge ketkendigin bir kezde jumaq qala atanǵan Detroıttyń ahýalynan aıqyn kórýge bolady. Detroıt «amerıkalyq armannyń» oryndalatyn ortalyǵy bolǵan. Qalada ornalasqan sansyz zaýyttarda mınýtyna ondaǵan avtokólik shyǵarylyp, qaınaǵan eńbek qala turǵyndarynyń tabysyn tasqyndatqan. Detroıttyń sáýletti úıleri men ásem kósheleri baılyq pen barlyqtyń kórinisin pash etetin. Mine, osy ańyzǵa aınalǵan ásem ómir, kóz qyzyqtyrar sáýletti kórinister az ýaqytta ǵaıyp boldy. Eki mıllıonnan astam turǵyny bar álemdik avtokólik astanasy atanǵan Detroıt sońǵy birneshe jyldardyń ishinde kóshelerin eles qýǵan qańyraǵan qalaǵa aınaldy.Sáýlet óneriniń sońǵy úlgi­lerimen salynǵan úıler men ǵımarattardyń esik-terezeleri ańǵal-sańǵal. Tek kósheler ǵana emes, Detroıt qalasynyń tutas bir aýdandary ıesiz qalǵan. Sándi kottedjderdi satyp alatyn eshkim bolmaǵandyqtan ıeleri ony bos tas­tap ketken. Qazir Detroıt qalasy Mıchıgan shtatynyń jazylmas qasiretine aınalǵan. Qalada qaýlaǵan qylmys tipti shek­ten shyǵyp barady. Detroıttyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik ahýalyn túzeýge Mıchıgan shtatynyń qarjysy joq. Endi qalany tolyq bankrottyqqa jiberýden basqa amal da qalmaǵan sııaqty.Jaqynda Mıchıgan gýbernatory Rık Snaıder Detroıt qalasyna Kevın Orrdy qarjylyq meńgerýshi etip taǵaıyndady. Onyń sebebi, sońǵy kezde álemdik avtokólik astanasy qarjylyq táýeldilikten aıyryldy. Qala turǵyndarynyń 83 paıyzy qara násildi adamdar bolǵandyqtan afroamerıkalyq Kevın Orrdy bul qyzmetke taǵaıyndaý utymdy sııaqty. Kevın Orr Mıchıgan ýnıversıtetiniń zań fakýltetin támamdaǵan. Ol bankrottyqqa jiberý máselesi boıynsha Amerıkadaǵy eń tájirıbeli maman bolyp sanalady.Detroıt qalasynyń turǵyndary Kevın Orrdyń qarjylyq meńgerýshi bolyp taǵaıyndalǵanyna barynsha qarsylyq bildirýde. Olar qala kóshelerin jaýyp, kólik qozǵalysyn toqtatty. Qala turǵyndary ja­ńa qarjylyq meńgerýshiniń óz múddelerimen sanaspaı, shara qabyldaıtyndyǵynan qaýiptenedi. Olardyń aıtýynsha, Kevın Orr Detroıtty bankrottyqqa túsirý úshin keıbir qala aktıvterin talan-tarajyǵa salýdan da taıynbaıdy.Qala turǵyndary qanshalyqty qarsylyq tanytqanymen de endi Detroıtty saqtap qalý múmkin emes. Búginde qalanyń syrtqy nesıe berýshilerge qaryzy 14 mıllıard dollardan asady. Dál qazir qala bıýdjetiniń tapshylyǵy 327 mıllıon dollardy qurap otyr. Qalanyń kúndelikti aǵymdaǵy qaryzynyń ózi 100 mıllıon dollardan asyp jyǵylady. Aty ańyzǵa aınalǵan GM, Ford jáne Chrysler sııaqty «Úlken úshtikti» shuǵyl qalpyna keltirý jónindegi bastama jalǵasyn tappaı, Detroıtty qalpyna keltirý jónindegi úmit aqtalmady. Mine, jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń alyp Amerıkanyń avtokólik óndirisin turalatqan soqqysynyń saldary osyndaı.

Jylqybaı JAǴYPARULY,«Egemen Qazaqstan».