MÁDENI DÁSTÚRLER YQPALDASTYǴY

Bıylǵy jyldy álem halyqtary jahandyq mádenıetaralyq únqatysýdy damytý uranymen ótkizý ústinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2010 jyldy Mádenıetterdi jaqyndastyrýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaý týraly bastama kótergen bolatyn. Ýaqyt talap etip otyrǵan bul bastamanyń álemdik qoǵamdastyq tarapynan qoldaý tapqany BUU Bas Assambleıasynyń resmı sheshimi arqyly qýattaldy. Sóıtip, óz aýmaǵynda ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisimniń eren úlgisin kórsetip kele jatqan kópetnosty, kópkonfessııaly týǵan Otanymyz búgingi órkenıet úderisterindegi qyr kórsetýler men qaýip-qaterlerdi eńserýdiń jańa tetikterin usynyp otyr. Sonymen, Qazaqstan Respýblıkasy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymǵa tóraǵalyq etip jatqan jyl Mádenıetterdi jaqyndastyrýdyń halyqaralyq jyly dep te jarııalandy. Demek, bul jyldyń dúnıe júzine máńgilik qundylyqtardy jańasha baǵamdap, sezinýge alǵyshart jasaıtyny kúmánsiz. Samat MUSA, “Egemen Qazaqstan”. Jahandanýdyń tikeleı qazirgi zamanǵy qo­ǵamdarǵa ekonomıkalyq, áleýmettik jáne máde­nı turǵyda jańa serpin beretini barshaǵa aıan. Ekonomıka salasynyń aýqymyna syımaıtyn osy fenomen elderdiń ózara yqpaldastyǵyn kúsheıte otyryp, sáıkestik pen mádenı san­alýan­dyq problemasyna tikeleı yqpal etip, jańa qyr kórsetýler men solarǵa shara qol­da­nýdyń sony nysandaryn jasaıdy. Standartty mádenı úlgilerdi búkil álem boı­ynsha taratý osy zamanǵy mádenıetti ja­han­dandyrý saldarlarynyń birine aınaldy. Buǵan birqatar faktorlar sebep bolsa, solar­dyń arasynan mádenı yqpal jasaý men qarym-qatynas úshin shekaralardyń ashyqtyǵyn, bu­qa­ralyq aqparat quraldarynyń, ásirese, ǵa­lamdy “vırtýaldy aýylǵa” aınaldyrǵan tele­vızııa­nyń teńdessiz áserin, jáne eń sońynda, adamzat balasynyń áleýmettik jumylǵysh­ty­ǵynyń buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaryn ataı ketken jón. Mádenıetter juǵystyǵy men assımılıasııasy saldarynan mádenıettiń ózindik ereksheliginen aıyrylý qaýpi tóndi. Zertteýler kórsetkenindeı, jahandaný min­detti túrde biryńǵaı (birtutas) mádenıet qurýdy bildirmese de, biraq ol anyqtama boıynsha, kos­mopolıtti jáne ózimen mádenı surqaıylyqty (birkelkilikti), buqaralyqty, ulttyq mádenıet­terdiń, ásirese, álemdik arenada bekip úlger­me­gen basym emes mádenıetterdiń shekaralaryn joıý úrdisin engizdi. Mundaı jaǵdaılarda máde­nı jahandaný qaýip-qaterge aınalýy múmkin. Biraq bul jahandanýdy teriske shyǵarýdy bil­dirmeıdi, al saıyp kelgende, oǵan syn kózben qaraýdy jáne yqtımal túzetýler jasaýdy meńzeıdi. Osyǵan baılanysty, jahandaný ret­siz­digin baqylaý tetikteriniń birine mádenıet­ter­diń ózin-ózi tanytýy, ıaǵnı olardyń ózindik erekshelikterin, qaıtalanbas ózgeshelikterin kór­nekileýi jatatyny kezdeısoq emes. Bul máde­nı ózindik oqshaýlanýdy nemese “mádenı getto” jasaýdy bildirmeıdi, óıtkeni, árbir ulttyq mádenıette barlyǵyna ortaq bazalyq gýmanıstik qundylyqtar qalanǵan. Onyń ústine, jahandaný mádenı mura týraly ǵalamdyq aýqymda da, sondaı-aq jergi­likti ulttyq aýqymda da bilim men aqparatqa qoljetimdilikti qamtamasyz etedi. Jahandaný muhıtynyń ıirilimine batyp ketpeý úshin memlekettiń kúsh-jigerleri qajet, al ulttyq mádenıet baǵdar bolýy tıis. Adamzat tarıhy mádenıetter men órkenıet­ter arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy kóbine janjaldyń túıinin sheshý nemese zorlyq-zom­by­lyqty aqtaý úshin sebep retinde paıdalan­ǵa­nyn aıǵaqtaıdy. О́kinishke qaraı, búgingi za­ma­nnyń da turaqty emestigin, kerisinshe, odan saıyn ýshyǵa túskenin amalsyz moıyndaýǵa týra keledi. Jahandanýdyń boljanýǵa tıis ekeni, ol bir elde qalyptasqan ýnıtarızmniń (birtutastyǵy­nyń) meńgeriletini qazir basy ashyq másele. Keıbir memleketter úshin órkenıetterdiń qaq­ty­ǵysýy olardyń basqalardan ústem bolýǵa qa­tysty geosaıasattyq strategııasynyń bir bóligi, bılik quraly. Búginde munyń kóbine álemniń qalyptasqan birpolıarlyǵynyń saldary ekeni kópe-kórneý, sondyqtan halyqaralyq saıasatta kóppolıarlylyqqa qaıta oralý aýadaı qajet ári osy úderis oǵan jurtshylyqty qatystyrý men mádenı aıyrmashylyqtardy qurmetteı bilý jaǵdaılarynda ǵana júrýi tıis. Qazirgi zamanǵy ınstıtýttardyń barlyq ha­lyq­tardyń múddelerin eskere bermeıtinin moı­yndaýǵa týra keledi. Keńinen qanat jaıa basta­ǵan jahandaný álsiz mádenıetterdi nemese az­shy­lyq mádenıetterdi ózderinen kúshti máde­nıettermen qaqtyǵysta jeńiliske ushyratatyny daýsyz. Iraktaǵy, Aýǵanstandaǵy soǵystar munyń aıqyn dáleli. Osyǵan oraı, ınstıtýttardyń mádenı ja­han­danýǵa baılanysty keleńsiz úrdisterdiń al­dyn alýǵa ózderine basty jaýapkershilik júkteýi qısyndy bolar edi. Ǵalam “basqany” qurmetteý túbegeıli ıdeıasyna qaıta oralýy tıis. Rasynda da, IýNESKO-nyń jalpyǵa birdeı Deklarasııasy mádenı sanalýandylyqty adam­nyń qurmet kórsetilýi tıis ajyramas quqyǵy retinde belgilese, al BUU-nyń adam damýy jónindegi baǵdarlamasy (BUUDB) erkindik pen mádenıetti birinshi orynǵa qoıady jáne mádenı sanalýandyqty syılamaıtyn jerde ekonomı­ka­lyq damý da múmkin emes degendi kesip aıta­dy. Biraq, naqty bolmys kórsetkendeı, BUU osydan jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn ja­rııalanǵan qaǵıdattardy jańartý jáne álemdik saıası ıns­tıtýttardyń rólin qaıta qaraý qa­jet­tiligi tolǵaǵy jetken máselege aınaldy. Álem­degi mádenı sanalýandyqty qorǵaý jónindegi qyrýar qararlar shyqqanyna qaramastan, túrli mádenıetter beıbit qatar ómir súretin zamanǵa naqty qol jetkizý múmkindigi áli tym alysta. Saıyp kelgende, ajdahadaı joıqyn jahandaný jaǵdaılarynda mádenı sanalýandyq janjal­dar­dy boldyrmaý men sheshýge qatysty negizgi quraldardyń biri retinde erekshe qundylyqqa ıe bolady. Qazirgi kezde, bir jaǵynan mádenı nemese ór­kenıettik aıyrmashylyqtardyń negizinde týyn­daıtyn janjaldar toqtamasa, ekinshi ja­ǵy­nan mádenıettiń jahandanýy júrip jatqan ýaqytta órkenıetterdiń únqatysýy tipten qajet. Dúnıeniń bir mezgilde qatar júretin birligi men ydyrańqylyǵy jaǵdaılarynda adamdar saıasat pen ekonomıkadan erkin, barlyq mádenıetterdiń ózindik qundylyǵyn teń moı­yndaý negizindegi krossmádenı qatynas arqyly ǵana naǵyz jahandyq paıym jasaı alady. Shyn máninde, bul – tek mádenıettiń ǵana emes, sony­men birge, saıasattyń da, ekonomıkanyń da ortaq problemasy. Osy arada S.Hantıngtonnyń myna bir ustanymy oıǵa oralady. Ol bylaı degen bolatyn: “Búgingi álemde daý-janjal­dar­dyń negizgi kózi budan bylaı qaraı ıdeologııa da, ekonomıka da bolmaıdy... Adamzatty bóle­tin asa mańyzdy mejeler men daý-janjal­dar­dyń tórkinderi endi mádenıet arqyly belgi­lenetin bolady”. Memleketaralyq, etnostyq, ekonomıkalyq baılanystar óristeı túsken jaǵdaılarda túrli qaýymdastyqtar kezdesetin aımaqtarda kóbine jan­jaldarǵa (aıtys-tartystarǵa) ulasatyn shıe­le­nis týyndaıdy. Mundaı jaǵdaıda janjal­dar­dyń sheshimin tabý óneri qoǵamdar men mem­leketter arasynda únqatysýlar ornata bilý jó­nin­degi ǵylymǵa aınalady, ári bul rette gýma­nıs­tik ıdeıanyń róli aıryqsha mańyzǵa ıe bolady. Sondyqtan qalyptasqan jaǵdaılarda máde­nı sanalýandyqty qorǵaýǵa azamattyq basta­manyń barǵan saıyn kóbirek qatynasatyndary kezdeısoq emes, munda úkimettik emes deńgeıde, eń aldymen, “Halyqaralyq qoǵamdyq forým”, “О́rkenıetter únqatysýy” nemese “Barselona forýmy” sııaqty halyqaralyq qoǵamdyq uıym­dar zor belsendilik tanytýda. Osy uıymdar naqty mádenıetaralyq únqatysý júrgizý jáne qa­lyń jurtshylyqqa da, sondaı-aq saıası ıns­tı­týttarǵa da usynystar ázirleý úshin biregeı múmkindikter beredi. Buǵan qosymsha, mádenı jahandanýdyń qaı­shylyqtaryna qarsy jáne óz mádenıetin qor­ǵaý úlgilerin jasaýǵa naqty aımaqtyq, sondaı-aq elaralyq deńgeıde de, sonyń ishinde eýr­azııa­lyq postkeńestik keńistikte, atap aıtqanda, qur­lyqtyń kindik ortasyna ornalasqan Qazaq­standa da osyǵan baılanysty usynystar beri­le­di. Bul topyraqta baǵzy zamandardan beri má­denıetter men ıdeıalar arasynda ózara almasý úrdisteri júrip otyrdy. Eýrazııalyq keńistik aýmaǵyndaǵy mádenı baılanystardyń birneshe órkenıettik-mádenı sabaqtastyqty sińirgen ári baı, ári kóne tarıhy bar. Eýrazııadaǵy ashyq, ári baıtaq dalalar aımaǵy kóshpeli jáne oty­ryq­ty halyqtardyń túrli mádenıetteriniń ózara yqpaldastyǵy men toǵysýyna uıytqy boldy. Qazaqstannyń qazirgi aýmaǵynda san túrli taıpalar men halyqtardyń joly túıisip otyrdy. Osy halyqtar týraly derekter bizge san túrli kórinisterde, sonyń ishinde óner, ha­lyq­tyń esteligi arqyly jetti. Eýrazııanyń she­jiresi órkenıetaralyq qarqyndy jáne jemisti ózara yqpaldastyq, áleýmettik-mádenı jáne ekonomıkalyq ózara kirigý mysaldaryna toly. Solardyń ishindegi eń aıshyqtylary – halyq­tardyń Uly kóshi-qonyna baılanysty oqıǵa­lar, osy oqıǵalardyń nátıjesinde búgingi Eýro­pa­nyń nobaılary paıda boldy. Uly Jibek joly ejelgi zamannyń basty saý­da-ekonomıkalyq kúretamyryna aınalsa, kóshpeli-nomadtardyń memlekettik qury­lym­da­ry sımbıozdyń, túrli mádenıetter men dinder birlestikteriniń (odaǵynyń) úılesimdi úlgilerine jatady. О́rkenıettik turǵyda Qazaqstannyń tarıhy ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda sharýa­shy­lyq júrgizýdiń negizgi úlgisi retindegi tirshiligin toqtatqanyna qaramastan, nomadızmmen, kósh­peli turmyspen ajyramas sabaqtastyqta da­my­dy. Qazaqstan topyraǵynda turǵan taıpalar men halyqtar ózderiniń derbes, kóshpelilerge ǵana tán biregeı mádenıetin jasady, osy má­denıet Batystyń da, Shyǵystyń da túrli máde­nı dástúrlerimen ózara yqpaldastyq júrgizdi. Kóshpelilerdiń órkenıetine, basqa kez kelgen órkenıet sııaqty, birqatar erekshelikter, sonyń ishinde mádenı, saıası jáne ekonomıkalyq ózgeshelikter tán. Sonymen birge, nomadtardyń jalpyadamzat órkenıetine qosqan naqty úlesi kóbine elene ber­meıdi, biraq naq sol kóshpeliler ásker tegin (qarý-jaraq, at ábzelderi), mal sharýashylyǵyn, oıý-órnek ónerin damytýda naǵyz revolıý­sııalyq jańalyqtar engizdi. Túrki mádenıetiniń kóptegen elementterin Eýropanyń da, sondaı-aq Azııanyń da egin sharýashylyǵymen aına­lysatyn otyryqshy halyqtarynyń ózderine sińirgeni tańqalarlyq jáıt emes. Búgingi Qazaqstan ótken zamandardan ulttyq mádenıetter men dástúrlerdiń sanalýandyǵyn mıras etti. El aýmaǵynda turatyn júzden asa etnos­tyq toptyń ókilderi azııalyq jáne eýropalyq komponentterdi úılestiretin biregeı mádenı naqyshty quraıdy. Sondyqtan jahan­dyq mádenı standarttar men úlgilerdi jappaı taratý jaǵdaılarynda mádenı sanalýandyq pen ózindik ereksheligi bar mádenı dástúrdi saqtaý, ásirese, ózekti máselege aınalyp otyr. О́z mádenıetin qorǵaý úlgilerin ár el óz qolymen jasaıtyny kezdeısoq emes. Osy problemanyń mańyzdylyǵyn uǵynǵan Qazaqstanda memlekettik deńgeıde basym baǵyt – mádenı saıasat nysanaly túrde jasala bas­ta­dy. “Mádenı mura” biregeı baǵdarlamasy so­nyń negizin qalaıdy, osy baǵdarlamanyń eldegi mádenı tektik qordy saqtaýǵa, damytý men tara­týǵa qatysty júıeli tásili naqty praktıkalyq is-sharalardyń jemisi arqyly iske asyrylady. El Prezıdenti uıytqy bolǵan osy baǵ­dar­lama bizdiń qoǵamymyzdyń mádenı jáne rýhanı jańǵyrýynda mańyzdy ról atqarady. Post­keńes­tik keńistikte teńdesi joq osy baǵdarlama Qa­zaqstan Respýblıkasynda turatyn barlyq ulttar men ulystardyń tarıhy men mádenıetine qatysty eskertkishterdi anaǵurlym tereńirek zerdeleýge, júıeli esep júrgizýge, saqtaýǵa sep­tigin tıgizedi. Sóıtip, postındýstrııaly ǵasyrda jahandaný tegeýrininde mádenı sáıkestikti saqtap qalý úshin ótkenge qyzyǵýshylyq ózekti mánge ıe bolady. Memleketimiz óziniń áleýmettik jáne máde­nı saıasatyn júrgizýde eldiń etnostyq-mádenı sanalýandyǵyn, atap aıtqanda, janynda etno-mádenı ortalyqtar jumys isteıtin Qazaqstan hal­qy Assambleıasy sııaqty qurylymnyń qol­daýy arqyly saqtaýǵa kúsh salady. Mádenıt­ara­lyq, konfessııaaralyq únqatysýdyń túrli nysandaryn retteı otyryp, osyndaı qurylym Eýrazııa halyqtarynyń rýhanı birigýine, til­derdiń, mádenıetter men dinderdiń úılesimdi úndestiginiń damýyna septigin tıgizedi. Búgingi kóp mádenıetti Qazaqstandy etnosaralyq jáne dinaralyq kelisimniń ornyqtylyǵy, túrli etnostyq toptar men konfessııalardyń beıbit qatar ómir súrýiniń baı tarıhı tájirıbesi sıpattaıdy. Sonymen birge, Qazaqstan naqty bolmystan oqshaýlanbaıdy, kerisinshe, Eýrazııadaǵy aı­maqtyq úderisterge belsendi qatysady. Inte­gra­sııa, jahandaný úderisterine belsendi qatysý, halyqaralyq jáne aımaqtyq qaýipsizdiktiń jańa júıelerin jasaý isterin Qazaqstan baryn­sha utymdylyqpen ilgeri jyljytýda. Osy oraıda, eýrazııalyq keńistikte aımaqtyq ekono­mı­kalyq jáne saıası blok qurý jónindegi Qazaq­stannyń bastamasy erekshe mańyz alady. Bul úderis aımaqtyq bloktar qurýǵa qatysty álemdik úrdisterge sáıkes keledi, ol óz keze­ginde kóppolıarly álem ornatý men jahandanýǵa qatysýǵa qosqan úles bolyp tabylady. Ekinshi ja­ǵynan, bul jahandanýdyń keleńsiz áser­le­rine shara qoldaný tetikterin jasaıdy. Naqty shyndyq kórsetkenindeı, tek iri toptasýlar ǵana buryn qabiletti. Eýroodaq nemese ASEAN sııaqty aımaqtyq birlestikter jahandyq ekonomıkanyń damýyna yqpal etýdiń naqty ortalyqtaryna aınalý jolynda. Eýrazııalyq aımaqtyq qurylymnyń ne­gi­zinde halyqtary ǵasyrlar boıy bir-birimen udaıy baılanysta damyǵan qurlyqtaǵy el­der­diń geoekonomıkalyq jaqyndyǵy jatqanymen, biraq mádenı-rýhanı molyqtyrýsyz ol tirshi­lik­ke qabiletsiz bolady. Árıne, azamattyq bas­ta­ma mádenı óris jasaýda sheshýshi ról atqa­ra­dy. Biraq, gýmanıtarlyq keńistiktiń memleket­tik kúsh-jigerler salasy ekeni jáne memleket­tik saıasatsyz ony is júzinde ydyraýdan arashalap qalý múmkin emestigi de aıqyn másele. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń jańa aımaqtyq blok ja­saýdyń negizi retinde Eýrazııa memleketteriniń odaǵyn qurý jobasyn usynýy postkeńestik ydyraýdyń saldarlarynan kúızelissiz arylý úshin qajet sheshýshi baǵdarlardy aıqyn bel­gilep berdi jáne Eýrazııa elderiniń arasyndaǵy qatynastardy jańa deńgeıge shyǵardy. Eýr­azııa­lyq ıdeıa jalpyadamzattyq da, sondaı-aq jeke halyqtardyń da tarıhymen jáne máde­nıetimen tyǵyz baılanysty. Prezıdent N.Na­zarbaev atap kórsetkendeı, “Eýrazııalyq ınte­grasııanyń qundylyǵy mynada, ol halyq­tardyń biregeıligine qysym jasamastan jáne assımılıasııalamastan, kerisinshe, olardyń san­alýandyǵyn sińiretindeı birlik pen tutastyqty ıelenýi tıis. О́ıtkeni, etnomádenı baılyq pen batyseýropalyq slavıan, ıslam jáne túrki órke­nıetteriniń elementterin qosý búgingi Eýrazııa úshin aıryqsha erekshelik bolyp tabylady. Bizdiń óńirimizde, odan da naqtyraq aıtsaq, bizdiń elimizde Shyǵys pen Batystyń dástúrleri ózara sabaqtasady jáne ózara kirigedi, máde­nıetter men órkenıetterdiń yntymaqtastyqqa ulasatyn naqty únqatysýy júzege asýda”. О́rkenıetaralyq únqatysý balamalarynyń biri retindegi eýrazııalyq ıdeıany is júzine asyrý EýrAzEQ, ShYU, AО́SShK sııaqty aımaqtyq ekonomıkalyq ınstıtýttar men aımaqtyq qaýipsizdik qurylymdary aıasynda kezeń-kezeńimen júretin bolady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev TMD-ǵa múshe elder shyǵarmashylyq jáne ǵylymı ıntellıgensııasynyń Ekinshi forýmyna qaty­sýshylarǵa arnaǵan quttyqtaý sózinde bylaı dep atap ótti: “TMD memleketteriniń kópjaqty ózara yqpaldastyǵynda gýmanıtarlyq quraýysh asa mańyzdy baǵyttardyń biri bolyp tabylady. Bizdiń mádenı, ǵylymı jáne jaı adamgershilik baılanystarymyz tereń tamyrlarmen sabaq­tasyp, bizdiń halyqtarymyzdyń baı dástúrleri men tájirıbesine súıenedi”. Sonymen, turaqtylyq pen ekonomıkalyq ósip-órkendeýge múddeli túrli memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń belsendi úlgisin jasaý arqyly bizdiń óńirimizdegi elderdiń jahandaný úderisterinde beıimdelýin ábden naqty turǵyda jumsartýǵa bolady. Bul, ásirese, osy elderdiń bári birdeı ult­tyq-memlekettik ıdeıany qalyptastyryp úlgir­meýi sebepti de asa mańyzdy. Qazirgi kezeńde eýrazııalyq keńistiktegi halyqtar úshin ulttyń qaıta órkendeýge umtylýy ózekti másele, bul olardyń mádenı sáıkestikti uǵynýynan aıqyn kórinedi. Osy másele jahandyq mádenı aǵyndar­dyń aldynda aıryqsha tur. Sondyqtan jahandaný za­manynda mádenı baılanystyń (qarym-qaty­nastyń) etnostyq, ulttyq, dinı jáne lıngvıs­tıkalyq (tildik) ózindik erek­she­lik­teri saqtalýyna septesken jón. Eýrazııa elderiniń ózderindegi mádenı sanalýandyqty saq­taýǵa umtylýlary qajettilik, biraq, sonymen qatar, ózdiginen oqshaýlaný áreketteriniń árqashan mádenı toqyraýmen aıaqtalatynyn da umytpaý kerek. Sondaı-aq, eýrazııalyq keńistik bir jaǵynan jahandaný úderisterine belsendi qatysýǵa jáne ekinshi jaǵynan onyń kereksiz saldaryn túzetýge múmkindik beredi. Dúnıe taryla, al baılanystar barǵan saıyn qarqyndana túsken jaǵdaıda elder arasyndaǵy ózara yqpaldastyq qajettilikke, ári onyń ústine, jalpyálemdik damýdyń máni men qısynyna aınalady. Áıtse de, mynany moıyndaý kerek: memle­ket­aralyq múddelerdi úılestirýdiń quqyqtyq tetik­teriniń shalalyǵyn eskergende, yntymaq­tastyqtyń paıdasy budan da kóp bolar edi. Sonda da bolsa, eýrazııalyq ózara yqpaldas­tyq­tyń tájirıbesi osy aımaqqa kiretin ha­lyq­tar men elderdiń ekonomıkalyq jáne mádenı múddeleri úndestiginiń biregeı mysalyna aınalýy múmkin. Eýrazııa aýmaǵynda, sonyń ishinde Qazaq­stan­da da álemdik dinder – ıslam men hrıs­tıandyqtyń úılesimdi beıbit qatar ómir súrýi, ásirese, álemniń basqa bólikterinde toqtaýsyz júrip jatqan dinaralyq janjaldar jaǵdaıynda nazarǵa alýǵa laıyq úlgi bolyp tabylady. О́zdiginen tuıyqtalý emes, halyqtardyń baı murasyn saqtaý men órkendetý Eýrazııa dok­trınasynyń basty qaǵıdattarynyń birine jatady. О́zindik ereksheligi bar mádenıetterdi saqtaý arqyly álemdegi jalpy mádenıet qazynasy odan saıyn baıı túsedi. Sondyqtan kópmádenıetti Qazaqstannyń mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq únqatysý júrgizetin turaqty ornyna aınalǵany zańdy qubylys. Elordamyz Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi úsh ret ótti, munda ár elden kelgen dinbasylary ózara túsinistiktiń ortaq tilin ǵana emes, sonymen birge, álemniń “shıelenisti núktelerindegi” dinaralyq qaq­ty­ǵ­ysty toqtatý tetikterin tabýdyń da jolyn izdes­tirdi. Onyń ústine, bizdiń elimizdiń bastamasy boıynsha, Birikken Ulttar Uıymy 2010 jyldy Mádenıetter úndestiginiń halyqaralyq jyly dep jarııalady. Bul oraıda, Shyǵys pen Batys arasyndaǵy únqatysýdy jáne ózara túsinistikti jahandyq deńgeıde nyǵaıtýǵa Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna bıylǵy tóraǵalyǵy da biregeı múmkindik beretini kúmánsiz.