Parlament eks-prezıdenttiń qyr sońynan nege qalmaı júr? Oǵan birneshe sebep bar. Atambaev 2011-2017 jyldary Qyrǵyz Respýblıkasyn basqarǵan 3-shi prezıdent. Bul eldiń qazirgi konstıtýsııasy boıynsha prezıdent tek 6 jylǵa bir ret qana saılana alady. Atambaev bul talapty oryndap, 2 jyl buryn qyzmetinen ketti. Saılaýda qazirgi qyrǵyzbasy Sooronbaı Jeenbekovti qoldady. O basta ekeýi bir partııadan shyqqan saıası úzeńgilester dep qarastyrylǵan. Alaıda Jeenbekov bılikke kelgen soń ekeýiniń arasy kúrt buzyldy.
Atambaev qyzmetten ketse de, saıası alańdy tastaǵysy kelmeı, jańa basshy Jeenbekovti óz kadrlarymen qorshap, ony baqylaýdaǵy prezıdent qylǵysy keldi. Bul onyń qateligi bolatyn. Jeenbekov tilalǵysh orynbasar bolady degen boljamnyń kúltalqany shyqty. Ol erejege kónbedi, minez tanytty. Qaıta Atambaevtyń eń senimdi serikteri – basty kadrlaryn qysqa ýaqytta tolyǵymen aýystyrdy. Olar – prezıdent ákimshiliginiń basshysy Farıd Nııazov, Memlekettik ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Abdıl Segizbaev, Bas prokýror Indıra Djoldýbaeva, premer-mınıstr Sapar Isakov jáne basqalar.
Prezıdent Jeenbekov olardy tek qyzmetinen bosatýmen shektelmedi. Eski komandanyń birazyna aıyp taǵyp, túrmege toǵytty. Bul óziniń burynǵy basshysy Atambaevpen ashyq qarsylasý degendi bildirdi jáne Jeenbekov bul qadamǵa sanaly túrde bardy. Búginde ústinen is qozǵalǵandardyń qatarynda eks-premerler Sapar Isakov pen Jantoro Satybaldıev, eks-vıse-premer Asqarbek Shadıev, prezıdenttiń burynǵy keńesshisi Ikramjan Ilmııanov, Keden qyzmetiniń eks-tóraǵasy Adamkýl Júnisov, Bishkek qalasynyń burynǵy basshylary Albek Ibraımov jáne Kýbanychbek Kýlmatovtar bar. Olardyń kópshiligine Bishkek jylý elektr stansııasyn 386 mln dollarǵa jóndeý jumysyn ótkizgende aqsha jymqyrdy degen aıyp taǵylǵan.
Bir sózben aıtqanda, Sooronbaı Jeenbekov bılik elıtasyn Atambaev kadrlarynan tazalady. Tipti, jaqynda Atambaevty qyrǵyzdyń sosıal-demokratııa partııasynyń tóraǵalyǵynan da alyp tastady. Atalǵan partııanyń eldiń saıası ómirinde yqpaly mol. Parlamenttegi 120 orynnyń 38-in alyp otyr. Búginde eks-prezıdent óz elinde tolyq saıası ızolıasııaǵa tústi desek, artyq emes. Endi onyń saıası-ekonomıkalyq prosesterge yqpal etý tetikteri múldem azaıdy. Biraq munyń ózi Jeenbekov úshin az sekildi. Sebebi ol Parlament arqyly endi Atambaevtyń ózin jaýapqa tartý mehanızmin byltyr bastap ketti.
Naqtyraq aıtsaq, bul elde eks-prezıdentterge qol suǵýǵa, jaýapqa tartýǵa bolmaıtyn erekshe mártebeni alyp tastaý týraly zań daıyndaldy. Maýsym aıyna deıin bul mártebe tek Roza Otýnbaeva men Almazbek Atambaevta ǵana bar. 5 jyldan soń Jeenbekov ózi de eks-prezıdent atanady. Bir jaǵy bul zań qazirgi el basshysyna óziniń qarsylasyn túrmege jabýǵa múmkindik berse, ekinshi jaǵynan erteń ózi de osyndaı jaǵdaıda qalý qaýpi bar. Biraq Jeenbekov mamyr aıynda atalǵan zańǵa qol qoıdy.
Endi Atambaev eks-prezıdentke beriletin birneshe artyqshylyqtan aıryldy. Máselen, aldaǵy ýaqytta onyń memlekettik kúzeti, baılanys quraly, prezıdenttiń 75 paıyzdyq zeınetaqysy, memlekettik saıajaıy jáne basqa da artyqshylyqtary bolmaıdy. Sondaı-aq onyń jubaıy tegin medısınalyq tekseristen óte almaıdy. Qaı elde bolmasyn eks-prezıdentke aıyp taǵý nemese «jazalaý» ońaı emes. Sol úshin qyrǵyz parlamenti 13 maýsym kúni arnaıy depýtattyq komıssııa quryp, Atambaev máselesin maıshammen qarady. Komıssııa burynǵy basshynyń isin zerttep, onyń 6 túrli qylmysqa qatysy bolǵan degen sheshimge keldi. Parlament komıssııa qorytyndysyn qoldady. Bul qujat birden Bas prokýratýraǵa joldandy. Olar Atambaevqa taǵylǵan tek 5 aıyppen kelisip otyr. Ol qandaı qylmys?
Birinshisi – Atambaev Koı-Tash aýylynda jerdi zańsyz alyp, onda qazirgi úıin salǵan. Ekinshisi – Atambaev kezinde qylmys áleminiń serkesi Azız Batýkaevty túrmeden zańsyz bosatqan. Úshinshisi – eks-prezıdent «Aka Invest» fırmasy arqyly aqsha jymqyrǵan. Tórtinshisi – Bishkek jylý elektr stansasyn jańǵyrtý, jóndeý barysynda jemqorlyqqa qatysy bolǵan. Besinshisi – Bishkek jylý elektr stansasynyń kómir satyp alý isine aralasyp, jemqorlyqqa jol bergen. Eger bul aıyptar sotta dáleldense, onda Atambaev abaqtyǵa uzaq jylǵa qamalýy múmkin. Atambaev aıyptyń eshbirin moıyndaǵan joq, ózimdi tappanshammen qorǵaı alamyn dep eskertip qoıdy. Oǵan qosa, sot prosesi bastala qalǵan jaǵdaıda bul qyrǵyz eliniń tarıhynda prezıdentti sottaǵan alǵashqy fakt bolady. Sebebi odan burynǵylary – Asqar Aqaev pen Qurmanbek Bákıev áli shetelde. Otanyna oralar emes. Budan bólek, eger Atambaevqa úkim shyqsa, bul elde jańa saıası daǵdarys bastalý múmkindigi joǵary. Nege?
Qyrǵyz saıası júıesiniń álsiz tusy – el ońtústik pen soltústikke bólingen. Ár tarap óz ókilin qoldaıdy. Qazir de Shý oblysynyń ókilderi Atambaevty eshkimniń qolyna berip qoımaımyz dep onyń úıin kúzetip otyr. Iаǵnı, ol azamattar úshin zań, qylmys, tergeý, úkim degen uǵymdardan buryn saıası-geografııalyq bólinis mańyzdy bolyp tur. Eger Atambaev sottalsa, onda qyrǵyzdyń soltústik bóligi taǵy da alańǵa shyǵýy múmkin. Prezıdent Jeenbekov muny boljap otyr, bilip otyr, alaıda maqsatynan qaıtar emes.