Osylaı dep oı qorytyp úlgergenimizshe bolǵan joq, aǵa da kóp kúttirmedi, birden aqtaryla jóneldi. Alǵash kórip tursaq ta, burynnan tanys adamdarsha áńgimesin bastap ketken beıtanys qonaqtyń sóz saptasy kánigi qala qazaǵynyń kúndelikti til qoldanysyna múldem uqsamaıdy. Aýzynan túıdek-túıdek bolyp marjandaı tógilgen ár tirkesinen qaımaǵy buzylmaǵan tap-taza qazaqtyń qunarly da baı tili erneýinen asyp quıylyp jatyr. Aǵany toqtatpaı, sóılete bergiń keledi.
– О́zbekstanda Syrdarııa men Ámýdarııanyń ortasyn ala jaılaǵan Táýelibaı degen tabıǵaty da, halqynyń bolmysy da erekshe ólke bar. Erekshe deıtinim, jeriniń bir jaǵy taý bolsa, kelesi bóligi qyrat, Qyzylqum bolyp keledi. Mine, sol jerdiń Tamdy degen eldi mekeninde týyp-óstim. Aty-jónim – Seıit Qulymbetuly Jaqypov. Jyrshylyq pen termeshilikti serik etip kele jatqanyma 40 jylǵa jýyqtady, – dep áńgimesiniń álqıssasyn ózin tanystyrýdan bastaǵan meıman sózin ári qaraı jalǵady:
– Tamdyny ózderińiz de jaqsy bilesizder. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde qazaqtyń birtýar uly, kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov osy Táýelibaı jerine kelip tebirenip, áıgili «Tamdy arýy» ánin shyǵarǵan. Sol sekildi Alashtyń aımańdaı batyr perzenti Baýyrjan Momyshuly da 1976 jyly Tamdy topyraǵyna tabanyn tıgizip turyp: «Men ózim kórgen qaımaǵy buzylmaǵan taı tuıaǵyndaı ǵana naǵyz qazaq bar. Ol da bolsa Tamdyda eken», dep qatty áserlenip qaıtqan. Asqar Toqpanov, Asqar Toqmaǵambetov, Qadyr Myrza-Álilerdiń de shyǵarmashylyq shabytyna shyraq bolǵan tamasha meken ǵoı bul Tamdy! Osyndaı ádet-ǵuryp, salt-sana, bastysy qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan qalybyn áli kúnge deıin uıytyp saqtap kele jatqan ólkeniń bir perzentimiz. Sol úshin de Allaǵa myń da bir táýbe deımin, – dedi meımanymyz zor maqtanyshpen marqaıa til qatyp.
Iá, jastaıynan jyrshy-jyraýlardyń jyr-termelerin qulaǵyna quıyp ósken Seıit Qulymbetulynyń úni men kesek turpaty ǵana emes, bar bolmysy qazaqy keńdik pen márt minezge tunyp tur. Bir qursaqtan taraǵan on jeti aǵaıynnyń ishinde jalǵyz bir ózine óner qonyp, «bıssmıllá» dep qolyna qasıetti dombyrany ustapty. Keń daladan shabyt alyp er jetken jyrshynyń ustazy da sol – alyp dala, jýsannyń ıisi, taý men qumnyń minezi eken.
– О́ner maǵan sheshem jaqtan darydy ǵoı dep oılaımyn. Naǵashy atam men ájem de, anam da ándi tamasha aıtýshy edi. Mýzykalyq aspaptarda, ásirese dombyrada jaqsy oınaıtyn. Odan bólek, bala kúnimnen aýyldaǵy kóneniń kózin kórgen jyrshy-jyraýlardyń án-jyryn tyńdap, qulaǵyma quıyp óstim. Tipti ákem men anamnyń óner qonsyn dep yrymdap, týǵan kezimde Shymkentke arnaıy ákelip, Kókbaı jyraýǵa aýzyma túkirtkeni bar. Sondyqtan ónerde aldyn kórip, tálim alǵan tikeleı ustazym bolmaǵanymen, ózimdi sol Kópbaı Omarov aqynnyń shákirti sanaımyn. Jalpy, men qarasha tirshilik keshken qarapaıym otbasynda tárbıelendim. Ákem de, anam da shopan boldy. Sheshem 17 qursaq kótergen kisi. Búginde sonyń 8-i qaldy. Sol aǵaıyndarymnyń ishinde ónerge jaqyny da, basqalarǵa uqsamaıtyn qııalılaýy men boldym. Án men jyrǵa degen erekshe qyzyǵýshylyǵym mektep jasymnan baıqala bastady. Dombyra men gıtara aspaptaryna qatty ańsarym aýdy. Shamamen 6-7 synypta oqıtyn kezim bolsa kerek, ata-anama qolǵabys etip, qoı baǵýǵa óriske shyǵatynmyn. Sonda otar-otar qoıdy ıirip qoıyp, qolyma dombyramdy alyp keń dalada aıqaılap án salatynmyn, qulash-qulash dastandardy jattaıtynmyn. Terme men jyrdy da naqyshyna keltirip jyrlaýdy sol shetsiz-sheksiz ıen daladan úırendim. Táýelibaıdyń qyzyl qumy men qyrat dalasy janyma shabyt quıyp, ǵumyrlyq ustazym boldy desem tıtteı de jalǵan aıtqandyǵym emes. Odan keıin árıne bizdiń elde nebir dúldúl jyrshylar ótken ǵoı. Sol dana qarııalardyń esti sózi men óreli ónerin qulaǵyma quıyp, ulttyq án-jyrlarymyzdyń ýyzyna qanyp erjettim. Balqy Bazar, О́tep jyraýlardyń, Turmaǵambet, Qutbaı men Nartaı aqyndardyń óneri men úshin ǵumyrlyq taǵylym boldy, – dep áńgimesin ári qaraı jalǵady jyrshy.
Osylaı dep balalyq shaǵy men jas kúninen syr tarqatqan óner ıesi alystan atajurtyna ózimen birge kóterip kelgen qara dombyrasyn qolyna alyp, jyr men termeniń tıegin aǵytty. Bizge tamdylyq jyrshy Qaıypnazar Shotbasovtyń «Tamdy-tarıh» tolǵaýyn jyrlap berdi. Kómeıge qonaqtaǵan kúmbir ún birden jan dúnıeńe quıylyp, kóńil qatparlaryn qozǵap, ǵalamat bir sezimge bóleıdi. Jyrshy únimen birge biz otyrǵan bólmege qaımaǵy buzylmaǵan qazaqtyń kóne saryny qaıta oralǵandaı qatty tolqydyq. Oıly sóz ben taǵylymdy maqam birden ózine baýrap ala jóneldi.
– Dombyra úninde qazaqtyń jany, jalpy ulttyq sarynymyz saırap jatyr ǵoı. Jyrdyń qýaty óte kúshti. Qapa bolǵan janyńdy jubatyp, shattanǵan kóńilińe qýanysh ústeıdi. Endi birde syrlasyńa aınalsa, tipti keıde bar qaıǵyńdy umyttyryp jiberetin de qudiretke ıe. Sondyqtan da shyǵar, atajurtymdy saǵynyp, týǵan topyraǵymdy ańsaǵan kezde osylaı qolyma dombyramdy alyp, qazaqtyń áıgili «Joıamergen», «Quralaı sulý» syndy dastandaryn ońashada otyryp tógip-tógip alamyn. О́ıtkeni qazir zaman basqa. Mundaı uzaq jyrlardy sińirýge búgingi tyńdarmannyń tózimi jete bermeıdi. Ǵalamtor júıesi de kópshilik arasyna dendep enip ketip, ásirese jastarymyz qazir dombyrany kóp tyńdamaıdy. Termelerimiz de estradaǵa ótip ketti. Sondyqtan kópshilikke arnap tek úzindiler oryndaımyn. Onyń ústine, negizgi qyzmetim óner emes, óndiris salasynda bolǵan soń, aýyr jumys kúninen keıin túnuzaq terme aıtyp, jyr tolǵaýǵa kúshim de jetpeı qalady. Kóp aıtylmaǵan soń, saǵattap jyrlaıtyn dastandardyń kópshiligin umytyp qalǵanym jáne bar. Árıne arasynda halyqtyń suraýy boıynsha jıyn-toılarda jyrlap turamyn ǵoı. Biraq burynǵydaı jıi emes, – dep jyrshy kúrsine alysqa kóz tikti.
Iá, «Altyn qylysh qyn túbinde jatpaıdy» deıdi qazaq. Kóńil shyn qulasa, ómir boıy qurylys salasynda qyzmet etip júrip te boıdaǵy ónerge, qasıetti dombyraǵa degen adaldyq pen mahabbatty dál osylaı saqtap qalýǵa bolady eken. Arnaıy kásibı bilim alyp, konservatorııany taýyspasa da, Seıit Qulymbetulynyń kókiregine uıalaǵan án men jyrǵa degen sheksiz súıispenshilik óner degen kásipten buryn, eń áýeli júrektiń isi ekendigin aıqyn sezindirgendeı. Áńgimemizdiń sońynda jyrshy aǵamyz kóńil túkpirindegi arman-tilegin de jetkizdi.
– Mine, atajurtqa tabanymyz tıip, jańa astanamyzdyń qarasań kóz toıar ásem kelbetine kýá bolyp, marqaıyp otyrǵan jaıymyz bar. Kókirekti keremet bir maqtanysh sezimi kerneıdi eken mundaıda. Qapelimde ony sózben aıtyp jetkize almaspyn. Biraq osyndaı bereke men birlikti uıystyryp otyrǵan el basshylaryna, jalpy aǵaıyndaryma degen alǵysym sheksiz. Alla osy yntymaǵymyzdan aıyrmasyn. Balalarymyz birneshe jyl buryn elge qonys aýdarǵan. Qyzym Qostanaı jaqta turmysta bolsa, ulym Qaraǵandy qalasynda joǵary oqý ornynda oqıdy. Arǵy jaqta qalǵan jubaıym ekeýmiz ǵana. «Bala qaıda bolsa – ata-ana sonda» deıdi ǵoı qazaq. Sáti túsip jatsa, bizdiń de otbasymyzben birge Otanǵa oralyp, qajyr-qaıratymyzdyń jetkeninshe elge adal qyzmet etý armanymyz bar. Eń bastysy, osy myzǵymas tynyshtyǵymyz uzaǵynan súıindirip, halqymyzǵa Alla nyǵmetti tirlik keshýdi buıyrtsyn. Sonda óner de, án men jyrymyz da qanatyn keńge jaıyp, máńgi jasaı bermek!