«Daraq bir jerde ósip, kógeredi» degen, men osy gazette ósip, kógergen jannyń birimin. Shyǵarmashylyq ortanyń basqa mamandyq ıelerinen, ortasynan aıryqsha ereksheligi – mundaı ujymda kóbinese kıeli sóz ben oramdy oı saltanat qurady emes pe? Redaksııada artyq-aýyz pendeshilik áńgimeden góri, ataqty qalamgerlerdiń taýyp aıtqan sózderi, ásirese «Sózdiń asyly – qaljyń» degen, kóńilge tımeıtin ázil-qaljyńdardy aıtsańshy. Jazǵandary óz aldyna, áńgimeniń maıyn tamyzyp, qaljyńnyń túbin túsiretin marqum aǵalarymyz – Aqseleý Seıdimbekov, Sovet Shımanbaı, Dáribaı Álısultanov, Tájibaı Bıtaev, Myńbaı Iles, Keńshilik Myrzabekov, Ǵalym Tynybaev, Bolat Shýbaev, Bekbolat Ádetov, Ázız Aldabergen, Eraǵań – Erjuman Smaıyl, al búginde aramyzda júrgen Sarbas, Mamadııar, Ádil, Qoıshyǵara, Janat, Baqtııar aǵalar, bir atar qaljyńyn tastap qoıatyn Sáýkeń – Saýytbek Abdrahmanov, odan keıingi býyn Alma Muhamedjan, Talǵat Súıinbaı, Meırambek Tólepbergen, Ǵabıt Músirep, Serikqalı Muqash, t.b. orny bir tóbe edi.
Esimde, qashanda Aqseleý aǵanyń bólmesinde dombyrasy turatyn. Ádebıet pen óner bólimine óner ıeleriniń ózderin shaqyrtyp alyp, redaksııada suhbat alyp, artynan áýeletip án saldyryp, kúmbirletip kúı tartqyzyp, redaksııa ishin sıqyrly áýezge bóleıtin. Ásirese Aqańnyń dosy Jánibek Kármenov jıi keletin. Aıtqan áńgimesin, salǵan ánin aýzymyzdy ashyp tyńdaıtyn edik. Sonda deımin-aý, partııalyq gazet bola tura, kóńildi otyrystar, basqosýlar jıi ótip turatyn.
100 jyl... Júz jylda gazet betinde qansha maqala jarııalanyp, qanshama adam osy gazettiń shyǵýyna úles qosty deseńizshi. Qanshama ádebı, tehnıkalyq qyzmetkerler kúndiz-túni tynbaı eńbek etti. Eń bastysy, ol kezdegi gazettiń pármeni, ondaǵy jarııalanǵan problemalyq, syn maqalalardyń qoǵamdyq pikir týǵyzyp, bıliktiń, mekeme basshylarynyń gazetpen sanasatyndyǵy – basylymnyń bedelin arttyryp, abyroıyna abyroı qosatyn. Búgingi esteligimde «Egemen Qazaqstanda» jarııalanyp, ulttyq, halyqtyq máselelerdi kóterýge uıytqy bolǵan eki maqalaǵa toqtalǵym keledi.
Qazaqtyń Sheraǵasy – Sherhan Murtaza 1989 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine bas redaktor bolyp keldi. Ol tusta gazettiń aty da, aı attary da, tegimiz de burynǵysha «ov», «ev» dep atalatyn. Redaktorlardyń redaktory atanǵan Sheraǵamyz qyzmetkerlerin tyń taqyryptar, kúıip turǵan problemalardy jazýǵa tartyp, «tiri dúnıeler ákelińder» dep otyratyn edi. Ol kisiniń redaktorlyq jumys isteý stıli de ózgeshe-tin. Kimniń qandaı maqala jazýǵa shamasy baryn biledi de, shaqyryp alyp kóteretin problemany, taqyrypty, ıdeıany ózi aldymen aıtyp, baǵyt-baǵdar beredi. Bolmasa jınalys ústinde: «Osyndaı máseleler bar, qane, osy taqyrypty kim alady?» dep, jazatyn adamdy aıqyndap alady da, «Al endi osyny jazýǵa sizge qansha ýaqyt kerek» dep, merzimin belgilep, bloknotyna túrtip qoıatyn. Iаkı, «qane, kimde qandaı usynys bar. Qaı taqyryp qamtylmaı jatyr» dep, ózimizdi oılantýǵa shaqyratyn. Mine, Sheraǵańnyń osy talabyn árkim oryndaýǵa tyrysatyn.
Sheraǵań qyzmetke kelgende stenografıstkamyn. О́z gazetimizge de, basqa basylymdarǵa da jazyp turamyn. Birde Sheraǵań qoldy-aıaqqa turǵyzbaı jumsaıtyn, ózi syılap, pikirimen sanasatyn Qaınar Oljaıǵa: «Osynda isteıtin Gúlzeıneptiń «Qazaq ádebıetinde» júrgen kezimde áıel-ana jaıynda jaqsy bir áńgimesi shyqqan edi. Sol balaǵa áıel taqyrybyna qatysty tapsyrma berip kórshi» depti. О́zim úshinshi perzentimdi aýyr bosanyp, perzenthanadaǵy soraqy jaǵdaıdy basymnan ótkizip, jumysqa jańa ǵana shyqqan kezim. Sóıtip «Perzenthana perdesi... talaı syrdy búrkep tur...» degen gazettiń úsh nómirine serııaly maqalam basyldy. Sheraǵań sosyn Qaınarǵa: «Endi shopan áıeliniń problemasyn kóterip kórsinshi» dep sálem aıtypty. Aýylda ósken ári qoıshynyń kelini bolǵandyqtan, shopan áıeliniń beınetin jaqsy bilemin, «Aıdalada aq otaý...», sosyn kóp balaly analar týraly «Aty ǵana ardaqty ma?» degen kólemdi problemalyq maqalalarym jaryq kórdi. Endi taǵy bir tapsyrma bergisi kelip shaqyrǵanda Qaınar: «Sheraǵa, ol kisi tehnıkalyq qyzmetker, tapsyrma berýge haqymyz joq, odan da hat bólimine tilshi etip alyp, jumsaı bereıik te» depti. «E, munyń jón eken» dep, Sheraǵań ábden synap, óz eleginen ótkizip, jaraý attaı daıyndap baryp, ádebı qyzmetker etip aldy. Búginde ózimniń Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqandar qatarynan bolǵanymdy maqtan tutamyn.
Osylaısha Sheraǵań gazetti basqarǵan jyldary gazet basqa reńk ala bastady. «SQ-nyń» siresken seńi buzyldy. «Sender jazýyn jazyp, aıtýyn aıtsańdar, baspasam maǵan syn, maǵan sert» dep, joǵary jaqqa jaltaqtamaı, olarmen aqyldaspaı-aq nebir ótkir problemalyq maqalalar, feletondardy qoryqpaı basyp, SK-ǵa shaqyrsa ózi baryp, maqalany da, avtordy qorǵap shyǵatyn. Sol kezderi abzal azamat, marqum Sabyrjan Shúkirdiń ataqty «Kishi oktıabrin», Aıan Nysanalın, Qaınar Oljaı, Nurı Mýftah, Qalı Sársenbaı, Qarashash Toqsanbaıdyń, t.b. maqalalaryn ataýǵa bolady.
...Birde Qazaq radıosynan Lenıngradtaǵy Qazaq mádenı qoǵamy prezıdentiniń orynbasary, ǵalym, ultjandy azamat, búginde Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi Ulttyq komıssııanyń hatshysy Tastemir Ábishev: «Lenıngradtaǵy batyr qyzymyz Álııa Moldaǵulovanyń mekteptegi murajaıyn jaýyp tastady, Jambyl atyndaǵy kósheniń atyn ózgertýge kúsh salyp jatyr. Ýa, aǵaıyn, osylaı qarap otyramyz ba?» degen suhbatyn tyńdap qaldym. Jumysqa kele sala osy jaǵdaıdy Qaınar Oljaıǵa aıtyp edim, naǵyz aq myltyq, namysty jýrnalıst Qaınarymyz Sheraǵańa baryp aıtqan eken: «Dereý ushsyn» dep issaparǵa buıryq beredi.
Álgi áńgimeniń anyq-qanyǵyna jetý úshin jolǵa shyqpas buryn «qandaı-qandaı zaman bolady, jaman aıtpaı jaqsy joq, janymyzdy da, qolymyzdaǵy barymyzdy da aıamaǵan, biz úshin qasıetti qalada qazaq halqynyń uly men qyzynyń aty qalmasa da, jerinen bir ýys topyraq jatsyn» degen nıetpen, Jambyl atamyzdyń basyna taǵzym ete baryp, bir ýys topyraǵyn túıip, ala kettim.
Sodan Lenıngrad qalalyq atqarý komıteti janyndaǵy kósheler ataýy jónindegi komıssııaǵa keldim. Olar komıssııa múshesi, Lenıngrad memlekettik qala tarıhy mýzeıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri G.Nıkıtenko degenge jiberdi. Ol paqyryń: «Eger Lenıngrad qalasynyń aty ózgerip jatsa, Jambyl kóshesiniń aty óz-ózinen alynyp qalady. Sebebi ol kósheniń burynǵy aty Romanovtar áýletiniń óte syıly ári bilimdi otbasylyq dárigeri Leshtýktyń esimimen atalǵan. Al 1978 jyldan berilgen Á.Moldaǵulova atyndaǵy kósheni mindetti túrde ózgertemiz. Sebebi bizder osy esimdi aıtqanda da, jazǵanda da qatty qınalamyz. Ol qyzǵa ilingen taqta da jetkilikti. Jalpy, Jambyl kóshesiniń alyný-alynbaýy týraly burynyraqta sóz bolǵan. Bizdiń ádebıetshiler «óleń – aýdarma, ony kimniń jazǵany belgisiz» degendi aıtýda, – dep saırap tur.
Men bolsam Jambyl babamyzdyń «Lenıngradtyq órenim» sol kezde Almatyda júrgen orys aqyny M.Tarlovskııdiń aýdarǵanyn, ol Ortalyq Komıtettiń Bıýrosynda bekitilip, basylymdarda TASS habarlary arqyly taraǵanyn, bulaı aıtýǵa da, jasaýǵa da bolmaıtyn, odan ári shaǵymdanatynymdy jetkizdim. Sodan myna jazǵannyń aýzy jaman eken dep, ózim alyp shyqqan bir ýys topyraqty alyp, Jambyl kóshesine bardym. Kóshe dep júrgenimiz bas-aıaǵy 500 metrdeı pereýlok bolǵanmen, shaǵyn dúkenniń janynda oryndyqtar qoıylǵan gúlzar bar eken. Ondaǵy demalýshylardyń biri soǵys ardageri, biri blokadany basynan ótkizgen, endi biri ata-anasy blokada qurbandary bolǵan jandar eken. Jambyl babamyzdyń óleńderin jatqa aıtyp tur. Qurmetteri erekshe. Olar tek kósheniń emes, qalanyń atynyń ózgerýine qarsy. Solarǵa qolymdaǵy bir ýys topyraqty kórsetip, gúlzarda ósip turǵan jas taldyń túbine saldym.
Sodan Álııa oqyǵan №140 orta mektepke Tastemir myrzany erte bardym. Barsaq, shynynda da mýzeı jabylǵan. Tek mýzeıdiń alǵash uıymdastyrýshysy bolǵan aǵylshyn tiliniń muǵalimi G.Bondarenko jany ashyp, qujattardy úıine, mekteptegi kabınetine, qalǵanyn radıorýbkaǵa qoıyp, saqtap otyr eken. Al Álııanyń murajaıy bolǵan synypqa barǵanymyzda yǵy-jyǵy qoıylǵan partalardyń artynda jerge qoıylǵan Álııa apamyzdyń beti aıqysh-uıqysh syzylǵan, shuqı bergennen pılotkasy úńireıip tesilgen bıýstin kórdik. Úziliste oqýshylar at qyp minip oınaıtyn kórinedi. Unjyrǵamyz túsip mektep dırektorynyń kabınetine kirsek, kreslonyń ústinde jyltyrap semirip alǵan qanshyq ıt jatyr. Mektep basshysy mýzeıdiń jabylýyn klass bólmeleriniń jetispeýinen, Lensovettiń mektepterdi saıasatsyzdandyrý kerek degen arnaıy qaýlysy shyǵyp, eshqandaı qoǵamdyq uıymdar jumys istemeıtin bolsyn degendi, eń bastysy «Álııa oqyǵan mektep buzylǵan. Bizdiń mektep ornyna salynǵan» dep toqeterin aıtyp tur.
Sodan mektep basshysyna: «Sizderde ıt ekesh ıtke jasalyp otyrǵan qoshemetti kórdik. Otan úshin, osy tynyshtyq ómir úshin qyrshyn janyn qıǵan batyr qyzymyz sol ıt qurly bolmaǵany ma? Eń bolmasa, Álııanyń arýaǵyn qorlamaı, músininiń betin jaýyp qoımadyńyzdar ma?» dedim zilmen. Ol bolsa: «Ol jaǵdaıdy bilmeıdi ekenmin. Mine, sizder aıttyńyzdar, erteń orynbasaryma aıtyp bıýstiń betin japtyramyn», dedi aqtalǵandaı.
Sodan Lenıngrad qalalyq atqarý komıteti janyndaǵy Mýzeı men kórkemsýret óneri basqarmasy bastyǵynda, mektep ornalasqan Krasnogvardeısk aýdandyq mádenıet komıtetiniń tóraıymy S.Volchekte bolyp, bar jaǵdaıdy baıandadyq. Olar mundaı jaǵdaıdan habarsyz ekenin, eki taraptyń da oılanbaı jasaǵan isterine jaýap beretinin aıtyp, bizden keshirim surap shyǵaryp saldy. Kóp uzamaı quramynda Krasnogvardeısk aýdandyq mádenıet komıtetiniń tóraıymy, sol aýdannyń halyqqa bilim berý komıtetiniń tóraǵasy bar delegasııa Almatyǵa aqyldasýǵa kelip, osy máseleni sheshedi. Mine, osy issapardan «Tý etý men tul etý» (30, 31 tamyz 1991 j.) atty maqala gazettiń eki sanynda jarııalanyp, úlken qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Osy maqalada Lenıngradta jaǵdaı osylaı bolsa, Shyǵystyń mańdaıyna bitken qos batyry Mánshúk pen Álııany ózimiz ardaqtaı alyp otyrmyz ba? Soǵystyń bitkenine elý jyl ótse de astanamyz Almatyda analardyń erligine taǵzym etetin bir eskertkish – qashalǵan qara tas qoıa almaǵanymyz kimge – syn, kimge – min? Olarǵa eskertkish ornatýǵa arnalǵan qaýlynyń áli kúnge oryndalmaı otyrǵanyna kim jaýapty» degen máseleni de qozǵaı ketken edik.
Mine, gazet kótergen máseleden keıin Sank-Peterbordaǵy Álııa oqyǵan mektepte mýzeı ashylyp, kúni búginge deıin jumys istep tursa, shúkir Jambyl kóshesinde «Bul pereýlok Uly Otan soǵysy jyldarynda lenıngradtyqtardyń erligin jyrlaǵan qazaqtyń uly aqyny Jambyl Jabaevtyń qurmetine atalǵan» degen taqta ilinip, Úkimetimizdiń aralasýymen ózimiz kórgen gúlzarda Jambyl babamyzdyń dombyra ustaǵan eńseli eskertkishi tur.
Taǵy bir aıta keterligi, sol issaparda Lenıngradtaǵy Kırov atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń bıshisi, RSFSR-diń eńbek sińirgen ártisi, 1984 jyly balet ártisteriniń Parıjde ótken baıqaýynyń Gran-prı júldegeri, áıgili fransýz baletmeısteri Morıs Bejar arnap spektakl qoıǵan qazaqtyń aıaýly qyzy Altynaı Asylmuratovanyń gastroldik saparlarynda Almatynyń joqtyǵy, óziniń baýyr etinen jaralǵan qarshadaı qyzyn osy kúnge deıin tórkindetýge jaramaǵanymyzdy aıtyp, «Bı padıshasy» degen maqala da jazyldy. Al 26 jyldan keıin Altynaı qyzymyz «Astana Opera» teatry balet trýppasynyń kórkemdik jetekshisi, Qazaq ulttyq horeografııa akademııasyna rektorlyq qyzmetine kelip, ózi jınaǵan kásibı tájirıbe, bilim biligin týǵan halqynyń qajetine jaratýǵa kiriskeni qandaı ǵanıbet!
Irgetasyn qazaq ádebıetiniń alyptar toby qalaǵan elimizdiń bas gazeti – ásirese, táýelsizdik jyldarynda ózine jańa mindetter alyp, cony serpinmen iske kiristi. Qoǵamnyń aınasyna aınaldy. Elbasynyń syndarly da, sarabdal saıasatyn júrgizýde senimdi tiregi bola bildi. Ulttyq, memlekettik múddelerdi ulyqtaýda, ásirese halqymyzdyń jasampazdyq jarqyn betterin kórsetýde de, sol joldaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtardan alyp shyqqan eseli eńbekterin pash etýde aıanbaı qyzmet etti.
1997 jyly Úkimette qandas baýyrlarymyzdyń óz Otanyna oralýyn tejeıtin áreketter jasalyp jatqany jaıynda ashy shyndyqtyń betin ashqan «Kósh kerýen keri burylyp ketpese eken...» (17.01.1997 jyl) atty maqalanyń «Egemende» jarııalanyp, úlken qoǵamdyq pikir týǵyzýy, onyń ulttyq sıpat alýy gazet tarıhynda oıyp oryn alary haq.
Atalmysh maqalaǵa muryndyq bolǵan sol kezdegi Aqparat mınıstri, ultjandy azamat, marqum Altynbek Sársenbaev edi. Mınıstr myrza kóshi-qon máselesinde óreskel olqylyqtar, zańsyzdyqtar oryn alyp jatqanyn gazet betinde kóterýdi tapsyrady. Jáne de ol maqala gazetke jarııalanbaı turyp, ózi mindetti túrde oqıtynyn eskertedi. Osylaısha bul taqyrypty zerttep, zerdelep kóterý maǵan tapsyryldy. Maqala tez arada jazylyp, mınıstr myrzanyń ózi oqyp, joǵary baǵasyn berdi.
Maqala erteńine gazette jarııalandy. 1992 jyly Eńbek mınıstrligi janynan qurylǵan Halyqtyń kóshi-qon departamenti 16 adamǵa qysqaryp, basqarma deńgeıine túsip, derbestigi joıylyp, basqarma basshylyǵyna alystan kelgen aǵaıyndarmen tilmash arqyly sóılesetin orystildi adam taǵaıyndalady. Bul kezde elim, jurtym dep kelgen aǵaıyndardyń Úkimetten kóńili qalyp, keri qaıtý beleń ala bastaıdy. Máselen, 1994 jyly Mońǵolııadan kelgen 71, Túrkııadan kelgen 3 otbasy keri oralǵan. 1995 jyly keri qaıtý jóninde 68 adam ótinish bildiredi. Mundaı keleńsizdikke shydamaǵan ultjandy azamattar Prezıdentke hat jazyp, usynystaryn jetkizedi. Memleket basshysy dereý sol kezdegi Úkimet basshysy Á.Qajygeldınge mıgrasııalyq úderisterdi retteý jóninde naqty sharalar belgileý jóninde nusqaý (14.12. 1994 j., № 1301) beredi. Alty aı boıy bul máselege eshkim kóńil aýdarmaıdy. 1994 jylǵy kóshi-qonǵa bıýdjetten bólingen 95 mln teńgeniń 16,5 mln teńgesi ǵana jumsalady. 1996 jyly Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń basshylyǵyna kelgen N.Korjova zań jobasynda «Kóshi-qon qoryn qurý týraly» bapty alyp tastap, «Repatrıanttarǵa járdem kórsetý men qoldaýǵa baılanysty sharalardy qarjylyq qamtamasyz etý jergilikti bıýdjetter esebinen júzege asyrylady» degen bap engizedi. Úkimet jobany bekitip, Parlament Májilisine tapsyrady.
«Egemende» maqala jaryq kórgende elge kelgen baýyrlarymyz alaqaılap, «bizdi de qorǵaıtyn, qoldaıtyndar bar eken ǵoı» dep, qýanyp jatty. Kelesi kúni-aq shetelden kelgen qazaqtardyń arasyndaǵy zııalylary jınalyp, maqala negizinde Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy janynan Kóshi-qon ortalyǵyn (tóraǵasy belgili aqyn Almas Ahmetbekuly) quryp, «Sheteldegi qazaqtardyń Otanyna oralýy ulttyq másele. Nege bizdiń taǵdyrymyzdy Korjova hanym sheshýi kerek?» degen máseleni kóterip, túbegeıli aınalysady. Sóıtip olar Parlament Májilisi Áleýmettik damý komıtetiniń múshesi, depýtat Ákim Ysqaqtyń qabyldaýynda bolady. Balama zań jobasyn usynýǵa qaýymdastyqtyń quqy bolmaǵandyqtan bul sharýany depýtat Á.Ysqaq myrza moınyna alady. Joba avtory men ortalyq músheleri az ýaqytta belsendi jumys isteıdi. Sóıtip alǵash shaqyrylǵan qos palataly Parlamenttiń Úkimet daıyndaǵan «Kóshi-qon týraly» Zańǵa qazaq tilinde balama zań daıyndaýy úlken qozǵalysqa aınalyp, sonyń negizinde Qazaqstanda tuńǵysh ret qazaqsha atalmysh zań qabyldanady. Mine, bul «Egemende» jarııalanǵan bir ǵana maqalanyń pármeni edi. Al mundaı maqalalardyń júz jylda qanshasy jarııalandy dersiz!
Qazir zaman basqa, ýaqyt ózgerdi. Soǵan saı «Egemen» de ózgerdi. Eger buryn qorǵasynmen jumys istep, temir toqpaqtap mashınka bassaq, qazir ınternettiń múmkindigi orasan. Gazettiń kólemi de eýropalyq standartqa saı ózgerip, oqýǵa yńǵaıly formatqa kóshti. Qazir tilshilerge talap joǵary. Olar gazetke de, saıtqa da qatar qalam silteıdi. Ýaqytpen birge jańa tolqyn, býyn almasty. Búginde Darhan Qydyráli basqarǵan ujym ýaqyt talabyna saı eńbek etýde. Basylym kún sanap qarqyndap damyp kele jatqan elimizdiń tynys-tirshiligin, júrgizip otyrǵan saıasatyn, ekonomıkasyn, ǵylymy men bilimin, eldiktiń sózin aıtatyn bıik minberge aınalyp otyr. Laıym, solaı bola bergeı...
Gúlzeınep Sádirqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
gazetiniń ardageri, Aqparat salasynyń úzdigi, Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń ıegeri