Munaı tasymaldaýdyń senimdi ádisi

Energııa únemdeý máselesi – munaıdy qubyrmen tasymaldaý isindegi mańyzdy máselelerdiń biri. Munaıdy qubyrmen tasymaldaý – kúrdeli energetıkalyq júıe. Energııa únemdeýdiń tıimdiligi tehnologııalyq rejimderdi anyqtaý men basqarýǵa tikeleı baılanysty.

Batys Qazaqstannyń tez qatatyn (parafındy) jáne tutqyrlyǵy joǵary munaıdy tasymaldaýdyń senimdi ádisi munaıdy ystyq kúıinde tasymaldaý ázirge solaı qala beredi. Tez qatatyn munaı peshterde qyzdyrylady jáne peshterdiń tıimdi jumys jasaý sharttary qoldanylatyn energııanyń mól­sherimen anyqtalady, al munaıdy ystyq kúıinde qubyr arqyly aıdaý sor­ǵy agregattarynyń jumysyna baılanysty.

Munaı qubyryn ońtaıly basqarý úsh jaǵdaıǵa baılanysty: 1) sorǵy agregattary men jylytý peshteriniń tıimdi jumysyn anyqtaý; 2) munaıdyń tıimdi kólemin tańdaý; 3) ystyq tasymaldaý ádisiniń qaýipsizdigin saqtaý.

Osy jumystyń avtorlary jasaǵan SmartTran baǵdarlamalyq jasaqtamasy mu­naı jáne munaı qospalaryn tasymaldaýdy ońtaıly basqarý júıesiniń jáne energııa­ny únemdeý máselesiniń sheshimin anyqtady. SmartTran baǵdar­la­malyq jasaqtamasy oǵan uqsas kópte­gen sheteldik baǵdarlamalarmen salys­tyrǵanda kelesi artyqshylyqtarǵa ıe:

1. Depressorlyq qospany qoldaný arqyly tez qatatyn munaıdy tasymal­daýda energııa únemdeý sorǵy agregat­tarynyń ońtaıly rejimderin anyqtady;

2. Qyzdyrý peshteriniń únemdi ju­mys isteýi úshin munaı qubyrynyń gıdrav­lıkalyq jáne jylýlyq kórsetkishterine baılanysty munaı qospasyn ystyq kúıinde aıdaýdyń ońtaıly temperatýrasyn anyqtady;

3. Janarmaı men elektr energııasy tarıfteriniń aıyrmashylyǵyn eske­re otyryp, munaı qospalaryn tasymal­daýdyń tehnologııalyq rejimderiniń ekonomıkalyq tıimdiligin anyqtady.

Sondaı-aq bul jumysta SmartTran baǵdarlamalyq jasaqtamasy «Qaz­Trans­Oıl» AQ-nyń BDBJ (baqylaý-dıspet­cherlik basqarý júıesi) jáne EEKEAJ (elektr energııany kommersııalyq esep­teý­diń avtomatty júıesi) atty aqparat­tyq júıelerimen biriktirilip munaı ta­sy­maldaýdyń sıfrly tehnologııasyn qurady.

BDBJ, EEKEAJ júıelerinen alyn­ǵan naqty málimetter SmartTran baǵdar­la­masynyń jańa modýlderin jasaýǵa múmkindik berdi: 1) munaı aıdaý stan­salaryndaǵy sorǵy qondyrǵylarynyń energııa tutynýyn beıimdeý; 2) munaı jylytý stansasyndaǵy peshterde munaıdy qyzdyrýǵa jumsalǵan energııany be­ıimdeý; 3) qubyrlardyń gıdravlıkalyq sıpattamalaryn beıimdeý; 4) búkil qubyr boıynda topyraqtyń jylý ótkizgishtigin beıimdeý.

SmartTran baǵdarlamalyq jasaq­tamasyn BDBJ, EEKEAJ-men biriktirý «qubyr – munaı aıdaý stansasy» júıesiniń jumysyn baqylaýǵa jáne «QazTransOıl» AQ-nyń munaı qubyry arqyly munaı qospalaryn tasymaldaýda energııa únemdeý rejimderiniń eko­nomıkalyq tıimdiligin anyqtaýǵa múm­kindik berdi.

Qoryta kelgende, bul jumystyń teo­rııa­lyq bóliginde:

1) hımııalyq reagentterdi qol­da­ný arqyly (depressorlyq jáne týrbý­lent­tikti azaıtatyn qospalar) jáne «ystyq» tasymaldaý ádisimen tez qatatyn jáne tutqyrlyǵy joǵary munaı men mu­naı qospalaryn tasymaldaýdyń mate­ma­tıkalyq modelderi men algorıtmderi jasaldy;

2) sorǵy qondyrǵylarynyń jáne jylytý peshteriniń energııa únemdeıtin jumys jaǵdaılaryn anyqtaý úshin graftar teorııasyna negizdelgen dınamıkalyq programmalaý algorıtmderin ońtaı­lan­dyrý krıterııi alyndy;

 3) birneshe munaı aıdaý stansalary men jylytý beketteri bar magıstraldy munaı qubyrlary boıymen munaı aıdaýdy josparlaý jáne qyzdyrý temperatýrasyn anyqtaý úshin ońtaılandyrý krıterııi men algorıtmderi alyndy.

Jumystyń qoldanbaly bóliginde ma­te­matıkalyq model men algorıtmder ne­gizinde SmartTran baǵdarlamalyq ja­saqtamasy ázirlengeni kórsetildi, Smart­Tran baǵdarlamalyq jasaqtamasyn BDBJ já­ne EEKEAJ aqparattyq júıelerimen biriktirý arqyly sıfrly tehnologııa jasaldy.

SmartTran baǵdarlamalyq jasaq­ta­masy 2015 jyldan bastap «QazTransOıl» AQ-nyń 24 tehnologııalyq ýchaskesin, 35 munaı aıdaý stansasyn, 7 jylytý be­ketin, 200 sorǵy agregatyn, 67 jylytý peshterin paıdalanatyn, jalpy uzyndyǵy 5377,3 shaqyrym bolatyn magıstraldy munaı qubyrlarynda engizildi.

Bul rastalǵan ınnovasııalyq zert­temeniń nátıjeleri osy jumys pen onyń avtorlary Eskendir Qalybekuly Beısembetov (jumys jetekshisi), Tımýr Tal­ǵatuly Bekibaev, Uzaq Qaıyrbekuly Jap­basbaev, Baǵdaýlet Kenjalyuly Kenjalıev, Erbol Mahmotov, Berik Qartań­baıuly Saıahov Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń 2019 jylǵy ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka sala­syndaǵy memlekettik syılyǵyna usynýǵa ábden laıyq dep sanaımyn.

Muhambetqalı BÚRKITBAEV,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory,

UǴA akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor