Atap aıtqanda, 875-papkada Turmaǵambet parsy tilinen aýdarǵan Á.Fırdaýsı «Shahnamasynyń» 35 dápteri jáne 878-papkada Syr súleıiniń kólemi 6 dápterden turatyn óleń-tolǵaý, termeleri men hıkaıa, dastandary saqtalǵan. Áıtse de 90-jyldary Turmaǵambet jyrlaǵan «Shahnamanyń» 35 dápterin atalǵan ınstıtýttyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, aqynnyń jerlesi ári onyń shyǵarmashylyǵyn zertteýmen shuǵyldanǵan Mardan Baıdildaev akademııa janyndaǵy óz úıinde ustap kelgen. Marqumnyń maqsaty – 1961 jyly jaryqqa shyqqan Turekeńniń «Rústem-Dastan» kitabyn túpnusqamen salystyra zertteý jáne «Shahnamanyń» tolyq nusqasyn baspaǵa ázirleý bolǵan kórinedi. Mardan aǵa qaıtys bolǵan soń atalǵan qoljazbalar belgili sebeptermen Syr boıynyń taǵy bir talantty týmasy, jyrshy Almas Almatovtyń jeke qoryna ótedi. О́kinishke qaraı, shyǵystanýshy hám turmaǵambettanýshy ǵalymdardyń irgeli izdenisterine ǵylymı nysan bolýǵa tıisti qymbat muranyń keıingi taǵdyry kópshilikke beımálim. Keńestiń keń zamanynda qoljazba muranyń zertteýshiler qolynda júrýi – qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Kóshirý quraldary qoljetimsiz ýaqytta ǵalymdar keıde túpnusqa materıaldarmen jumys isteý úshin qoljazbany ózimen birge alyp júrgen. Myna bir oqıǵa da sonyń aıqyn dáleli. 2008 jyly M.O.Áýezovtiń mýzeı-úıinde «Babalar sózi» 100 tomdyq folklor serııasyn baspaǵa ázirlep otyrǵan kezimiz edi. Bir kúni aqmolalyq jýrnalıst Tortaı Sádýaqasov degen aǵamyz «70-jyldar sońynda ınstıtýttaǵy jigitterdiń birinen alyp edim» dep kólemdi qoljazba ákelip ótkizdi. Syrtynda akademık Á.Marǵulannyń qoly qoıylǵan bul qoljazbadaǵy mátinderdiń máni zor bolyp shyqty. О́z tarapymnan zertteı kele, atalmysh qoljazba muranyń avtory Abaıdyń naq ózi degen qorytyndyǵa kelgen edim. Nátıjesinde, 2015 jyly aqynnyń 170 jyldyǵyna oraı Semeıde ótken ǵylymı konferensııada jasaǵan baıandamamyz abaıtanýshylardyń oń baǵasyn aldy.
Taǵy bir mysal: Turmaǵambettiń óz qolymen 5 dápterge kóshirilgen tóltýma óleńderi men 1 dápter maqal-mátelderi de «ǵylymı maqsat úshin» degen jeleýmen fılologııa ǵylymdarynyń doktory O.Nurmaǵambetovanyń jeke qorynda saqtalypty. Orazgúl apaı zeınetke shyqqanymen, ınstıtýttyń Ǵylymı keńesiniń múshesi retinde aragidik jumysqa kelip turatyn-dy. Men ol ýaqytta Syr shaıyrlarynyń shyǵarmashylyǵyn zertteýmen aınalysyp júrgen edim. 1999 jyly professor meniń ótinishimdi eskerip, Turekeń shyǵarmalarynyń qoljazbasyn ınstıtýt qoryna qaıtardy. 2007 jyly aqynnyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı folklortanýshy B.Júsipov bastaǵan ǵalymdar toby baspaǵa ázirlegen kólemdi shyǵarmalar jınaǵy dál osy túpnusqasy boıynsha jaryq kórgen bolatyn. Sondaı-aq Qoljazba jáne tekstologııa bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqaryp júrgenimde, umytpasam, 2008 jyly bolýy kerek, f.ǵ.d., professor Tynysbek Qońyratbaev kezinde óz ákesi, belgili ustaz-ǵalym Á.Qońyratbaevtyń jeke qorynda saqtalǵan «Shahnama» dastanynyń 3 tomdyq kólemdi qoljazbasyn ákelip ótkizgen bolatyn. Bul qoljazbalar dastannyń Turmaǵambet aýdaryp, ózi hatqa túsirgen qadimı arab qarpindegi qoljazbadan kırıll jáne latyn álipbıine túsirilgen nusqalary bolyp shyqty. Ǵasyr basynda qasıetti Buhara shárindegi «Kókeltash», «Mir-arab» medreselerinde rýhanı tereń bilim alǵan Syr súleıiniń eski arab álipbıindegi qoljazbasyn oqý – ońaı sharýa emes. Olardy arabsha saýaty bar ekiniń biri ejikteı almaıtyny kórinip tur. Turekeń Shyǵys qaǵazyn únemdi paıdalaný úshin barynsha maıda áriptermen jazǵandy jón kórgen. Onyń ústine aqyn Máshhúr Júsip sııaqty husnı-hat jazýyn emes, arab kallıgrafııasynyń erekshe qıyn túrin paıdalanǵan. Sodan bolar «Shahnamany» qazaq álipbıine kóshirý jumysyna zamanynda Turekeńniń mektebinen tálim alǵan, birneshe qarmaqshylyq azamattar atsalysady. Bir ǵajaby, qoljazba mátinderin qadim jazýynan hatqa túsirýshilerdiń arasynda Syr súleıleriniń sarqyty, ata-soıy kópke málim Kete Júsipteı dańqty shaıyrdyń urpaǵy – Muzarap Júsipuly da bar. Bizdiń oıymyzsha, Turmaǵambet aýdarǵan «Shahnama» dastanynyń qaıta kóshirilgen, ár jyldary hatqa túsken qoljazbalaryn túpnusqasymen salǵastyra zertteý – endigi ǵylymı izdenisterdiń mańyzdy baǵytyna aınalsa abzal. Mundaı qyzyqty jumystardy jetekshi ýnıversıtetterdiń shyǵystaný fakýltetterinde oqıtyn magıstrant jastar men doktoranttarǵa ǵylymı taqyryp retinde usynsa, keshikpeı-aq óz nátıjesin kórýimizge shúbá joq.
Jalpy, erte zamandardan HH ǵasyr basyna deıingi ómir súrgen qazaq aqyndarynyń arasynda shyǵarmalary óz qolymen hatqa túsken, ıaǵnı avtorlyq tól qoltańbasy saqtalǵandary saýsaqpen sanarlyqtaı ekendigi málim. Arǵy-bergi aqyn-jyraýlardyń ishinde keıingi urpaqqa óz qoltańbasymen qaýyshqan tek qana Jaıaý Musa, Shádi, Sultanmahmut, Máshhúr Júsip, Turmaǵambet syndy sanaýly daryndardy ataýǵa bolady. Tipti, baı kitaphanasy bolǵan, tereń saýatty ultymyzdyń mańdaıaldy aqyndary Abaı men Shákárimniń de Alash ardagerleri – A.Baıtursynuly, M.Dýlatov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, t.b. júzdegen qalamgerlerimizdiń tól qoljazbalary joǵalyp ketken. Mundaı óreskel ókinishti jaǵdaıǵa ozbyr qoǵam men saıasat qana emes, tıisti mekemelerde qyzmet atqarǵan jeke azamattar da kináli ekendigi aıtpasa da túsinikti. Al túpnusqanyń bolmaýy shyǵarmashylyq ókiliniń murasyn ǵylymı turǵydan zertteýde eleýli kedergi keltiretindigi ekibastan belgili. О́rkenıetti elderde ótken zamanda ómir súrgen daryn ıeleriniń shyǵarmashylyq qoltańbasyn ǵana emes, árbir tutynǵan zatyn at basyndaı altynǵa balap, jan balasynyń qolyna ustatpaı, ulttyq ádebıet pen mádenıet murajaılarynyń tórindegi áınektelgen arnaıy tekshe astyna kilttep qoıar edi. Osy oraıda «Shyǵystyń tiri sózdigi» atanǵan, shaıyrlyq dańqy qazaq jerinen asyp, qońsylas ózbek, qaraqalpaq, tájik elderine tanylǵan jyr súleıi Turmaǵambet qoljazbalarynyń túpnusqada jetýi – Syrdaǵy aqyn jerlesteri úshin de máni zor oqıǵa, úlken maqtanysh dep bilemiz!
Burynǵy UǴA Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń Sırek kitaptar men qoljazbalar qorynda da T.Iztileýuly óz qolymen jazǵan, qaǵazǵa kóshirgen birneshe qoljazbalary saqtalǵan. Munda Syr óńiri mádenıeti men ádebıetine qatysty túrli folklorlyq-etnografııalyq ekspedısııa materıaldarynyń mol qory bar. Sonaý HH ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastap Á.Dıvaev, Á.Qaınarbaev, F.Ǵabıtova, M.Maratov, S.Tolybekov, Ú.Aıapuly, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, M.Baıdildaev, t.b. folklor janashyrlary men el azamattary jınaǵan qoljazba muralardyń arasynda Syr súleıleriniń shyǵarmalary jıi ushyrasady. Sol qatarda Turekeńniń esimin de qurmetpen ataý lázim. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary osy mekemede ǵylymı izdenistermen shuǵyldanyp júrgen kezimde Turekeńniń 1936 jyly óz qolymen baspaǵa daıyndaǵan «Nazym» atty shyǵarmalar jınaǵyn kórgen edim. Keıin kóship-qonyp júrgende shıfryn umytyp, kóz jazyp qalyppyn. Jaqynda shaıyrdyń sol ýaqytta kózime túsken taǵy bir tóltýma qoljazbasyn qaıta keziktirip, túpnusqanyń elektrondy-sandyq kóshirmesin alýdyń sáti tústi. T.Iztileýulynyń bul qoljazbasy mazmuny jaǵynan burynǵy atalǵan muralarynan eleýli ereksheligi bar asa baǵaly jınaq.
Kólemi – 139 paraqtan, 278 betten quralǵan qoljazba «Iztileýov Turmaǵambettiń jınaǵan materıaldary» dep atalady (OǴK, Qoljazba qory: 1169-býma). Shyǵysta jasalyp, Buhara mádenıetiniń stılinde óńdelgen gúldi kardon qaǵazben tystalyp, túptelgen qoljazbanyń bıiktigi – 35 sm, eni – 12 sm shamasynda. Bıblıograftar qoljazbanyń tıtýl betine qosymsha aq paraq japsyryp, oǵan jınaqtyń mazmunyn toltyrǵan. Dese de ondaǵy tizim men qoljazbanyń sońynda Turekeńniń ózi arabsha áriptermen jazǵan mazmunynyń arasynda edáýir aıyrma bar. Mysaly, qoljazba avtorynyń jazýynsha: 1) Omar sózi, 2) Turmuhammed, 3) Ybyraı Balqojauly, 4) Seráliqoja sózi. Al keıingi tizim jasaýshylar Omar men Turmuhammed esimderin eskermeı, Ybyraı Balqojaulynan bastap kete bergen. (Turmuhammed – aqyn esiminiń arabsha jazylýy; Ybyraı Balqojauly – ıaǵnı, Y.Altynsarınniń jastaıynan atasynyń qolynda óskendigi málim. – S.Q.) Mundaı sáıkessizdik jınaqtyń sońyna deıin jalǵasady. Atap aıtsaq, osy qoljazbadaǵy ataqty Mahambet aqynnyń tolǵaýlary, Sahardyń, Daraqtyń, Júsiptiń, Dosqojanyń, t.b. týyndylary sońǵy tizimde kórsetilmegen. Sonymen birge osy materıaldar arasynda Turmaǵambettiń ózi atamaǵan shyǵarmalar da kezigip otyrady. Olardyń birsypyrasy shaıyrdyń óz óleńderi bolsa, endi keıbireýleri Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń bizge belgisiz týyndylary sekildi kórindi. Árıne, munyń bárine arnaıy ǵylymı-zertteýler men mátindik taldaýlar júrgizilýi qajet.
Turekeńniń bul qoljazbasy shamamen, 20-jyldardyń bederinde hatqa túse bastaǵan sııaqty. Onyń bir dáleli, qoljazbanyń 195 betinde «Prezıdým KazSık KSSR. 1927 g.» degen taqyryppen úkimet músheleriniń tizimi berilgen. Ondaǵy 15 azamattyń arasynda QazAtkom tóraǵasy – E.Ernazarov, QazHalkom Keńesiniń tóraǵasy – N.Nurmaqov, AýylSharýabank bastyǵy – U.Qulymbetov, Membank tóraǵasy – A.Myrzaǵalıev, Halkomjer tóraǵasy – Sultanbekov, Ishki saýda tóraǵasy – A.Kenjın, Halkomdensaýlyq tóraǵasy – Shamov, Halkom Ishki ister tóraǵasy – A.Esqaraev, HalkomEńbek tóraǵasy – Tátimov, HalkomAýylsharýashylyq tóraǵasy – I.Toqtybaev, t.b. sol tustaǵy belgili tarıhı tulǵalardyń esimderi atalǵan. Osy bettiń tómengi jaǵynda basqa bireýdiń: «Qyzylorda aýdany, 50-shi aýyl azamaty Qazybek Qoshjanulynyń kitaby dep bilesizder, joldastar. Muny jazǵan Tájibaıuly О́ser» degen qystyrma sózderi ushyrasady. Keshegi astananyń «aýdanǵa» aınalýy – ótken ǵasyrdyń 30-jyldary. Demek, sol tusta Turmaǵambet shaıyr biraz qýdalanyp, qoljazbasy kisi qolyna túsken bolýy da múmkin. 1927 jyly Qyzylorda el astanasy bolyp turǵandyǵyn eskersek, úkimet tarapynan da damolla Turmaǵambetke baqylaý qoıylyp, óleńderi jazylǵan qoljazbasyn «jaýapty mekeme» adamdary alyp oqyp, tekserip tursa kerek. Bul oıymyzdy 200-bettegi óleńniń astyna buryshtama túrinde jazylǵan myna eskertpe de ańǵartatyndaı: «Vypıska ız gazeta Aýl tılı ot 16/IÚ27 g – organ Kazkraıkoma VKP(b) KazSık Syrdarınskogo gýbkoma ı gýbıspolkoma». Osydan keıin belgisiz tulǵanyń qoly qoıylyp, sol kúngi ýaqyt merzimi qoıylypty (30.IV27).
Aqyn qoljazbasynda bógde bireýlerdiń qoltańbasy qaıdan júr? Bul saýal da aldaǵy ýaqytta zerttelýi tıisti máseleniń biri. Turmaǵambet shyǵarmalarynyń túpnusqasy M.O.Áýezov atyndaǵy ÁО́I qoryna qalaı ótkendigi týraly ilgeride jazyp óttik. Endeshe QR BǴM Ortalyq ǵylymı kitaphanasynan tabylyp otyrǵan sońǵy qoljazba «ol jaqqa qalaı bardy, kim ótkizdi?» degen suraqqa da jaýap izdeý – zertteýshilerge taǵy bir ýájip. Osy oraıda myna bir jaǵdaı eriksiz eske túsedi. 1936 jyly el úkimeti shaıyrdy óziniń úmit kútken shákirti ári sol tustaǵy Qazaqstannyń Aǵartý komıssary T.Júrgenovtiń usynysymen Almatyǵa aldyrǵany belgili. Turekeń astanada eki jyldaı ómir súrip, álemge máshhúr «Shahnamany» eski parsy tilinen qazaqshaǵa tárjimeleıdi. Á.Fırdaýsıdiń 1000 jyldyq mereıtoıyna oraı arnaıy tapsyrys alǵan aqyn parsy tilindegi asa iri epıkalyq shyǵarmany 10 aıda bitirip, «partııaǵa tartý» etedi. «Eńbegińe 500 som zeınetaqy beremiz» dep ýádelesken kompartııa aqyrynda aqyndy «eskishil, dinshil aqyn» retinde kinálap, abaqtyǵa jabady. Turmaǵambettiń jastan jıǵan qoljazba murasy asa qomaqty bolǵandyǵyn eskersek, solardyń kóbi qýǵyn-súrgin jyldarynda tárkilenip, árkimniń qolynda ketýi – tańdanarlyq nárse emes. Tapqyr tilimen qazaqty qoıyp, kórshi ózbek pen tájik oqyǵandaryn tamsandyrǵan shaıyrdyń ańyzǵa aınalǵan birqaqpaılary qazaq zııalylaryn da, túrme bastyqtaryn da qyzyqtyrmaı qoımasy anyq edi.
Kóship-qonyp júrgen Turekeń óziniń keıbir qoljazbalaryn T.Júrgenov syndy jaqyn inilerine, Qalmaqan, О́tebaı sekildi hatshylaryna senip qaldyrýy bek múmkin. Al solardyń qaısybiri atalǵan azamattardyń qolymen kitaphana qoımalaryna ótken shyǵar. 30-jyldary Almatyda «Aǵartý, mádenıet qoǵamdary» ashylyp, onda kóptegen qalamgerler qyzmet atqardy. El-jerden tilshiler tartylyp, halyq aýyz ádebıeti úlgileriniń baı qory jınaqtaldy. Sóz bolyp otyrǵan qoljazbany atalǵan mekeme ókilderine Turmaǵambettiń ózi ótkizýi múmkin-aý degen de oı keledi.
Endigi másele – Syr súleıiniń osy qoljazba jınaǵyn kitap etip shyǵarý jaıy. Búgingi kúnge deıin birqatar el azamattaryna «saýyn» aıtqanymyzben, ázirge usynysymyzdy qoldaı qoıatyndaı azamat tabylmaı tur. Álbette, bıyl dúnıeden ótkenine 80 jyl tolǵan Turekeńniń murasyna Syrboılyq jerlesteri muryn shıyryp otyr deýden aýlaqpyz. Oılaǵan adamǵa Turmaǵambet aqyn álemi Syr óńirimen ǵana shektelmeıdi. Uly shaıyrdyń sońynda qalǵan mol ádebı murasy Qazaqstan, qala berdi Ortalyq Azııa rýhanııatynyń sheńberinen shyǵyp kúlli adamzat mádenıetimen úndesip jatqan qymbat qazyna. Syr súleıleriniń kóshbasshysy sanalatyn Turmaǵambet Iztileýuly Abaıdan sońǵy ádebıet tarıhynda esimi Shákárim, Máshhúr Júsip, Shádi tóre, Maılyqoja, Shoraıaqtyń Omary syndy oıshyl, oqymysty, dastanshyl shaıyrlardyń aldyńǵy qatarynda atalatyn aıtýly qalam ıesi. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» strategııalyq maqalasynda atap kórsetilgen «Uly dala esimderi» arnaıy jobasy aıasynda Turekeńniń jańadan tabylǵan qoljazbasyn jaryqqa shyǵarý – Syr boıy halqynyń rýhanı sanasyn jańǵyrtý baǵytyndaǵy qaıyrly qadam.
Serikbaı QOSAN,
túrkitanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty