«Jeńil» jazasy «atýǵa» aýystyrylǵan Joldybaev

M.Joldybaev 1887 jyly Batys Qazaqstan oblysy Kazta­lov aýdanynda, al eski ataýymen naqtylasaq, burynǵy Oral oblysy, Ilbishin ýezi, Quraıly bolysynda dúnıege kelgen. Osy ólkeni keńinen zerttep júre­tin belgili jýrnalıst-zert­teý­shi Maqsat Táj-Murattyń dere­gin­she, «Ilbishin-Taıpaq jurty Noǵaıly ulysy ydyraǵan, kazaktar men qalmaq kúsheıgen HV-HVII ǵasyrlardaǵy shama­ly úzilisti eseptemegende, eshqa­shan órkenıetten shet qalyp kórmegen, tıisinshe tereń ta­myr­ly, boı salyp ósken mádenıet­ke ıe, kóshpeli mádenıet pen oty­ryqshy órkenıet qatar órken­de­gen baıyrǵy jurt bolyp sanalady». Endeshe ımperııalyq akkýltýrasııa saıasaty ákelgen Batys mádenıetimen, oqý-aǵartý júıesimen erterek qaýyshqan, tulǵalardy toptap týdyrǵan elde ómirge kelgen Moldaǵalıdyń jasynan bilimge qushtar bolmaýy múmkin emes edi.

Sol tustaǵy bar­lyq qazaq balasy sııaqty aýyl molda­synyń álipbıimen qara tany­ǵan bolashaq qaıratkerdiń basqalardan aıyrmashylyǵy, ákesiniń orta kúnkóristegi sharýa adamy bolǵanyna qaramastan, 13 jasynda 6 klastyq orys-qazaq mektebin, al 23 jasynda Oryn­bor­daǵy orys-qazaq muǵa­lim­der mek­tebin bitiredi. Azamat soǵy­sy jyldarynda-aq aýyldyq keńes­terdiń qurylý isiniń bel orta­­synda júredi. Mektepke orna­­lasyp, bala oqytýdy bas­tap, aǵartýshylyq qyzmetke bel sheship kirisken soń sol kezdegi ult­tyq rýhtyń uıasy bolyp otyr­­ǵan «Aıqap», «Qazaq» gazet­terimen qoıan-qoltyq aralasa bastaýy ýaqyt talaby emes, zań­dy­lyq bolatyn. Halyqty oıatý úshin baspasózdi paıdalanǵan qaı qaıratkerdiń de ustanymy, oı-pikiri Joldybaevqa jaqyn boldy. Muǵalim bolyp júrgen kezinen bastap jazǵan alǵashqy maqalalarynyń taqyrybynan keleshekte ult isine belsene aralasatyn qoǵamdyq kózqarasy, batyldyǵy anyq baıqaldy. «Aı­qap­ta» «Qazaqtardyń qazirgi hali», «Bolashaq», «Aýylda», «Qurmetti Áljanovqa jaýap», al «Qazaq» gazetiniń betinde «Mol­da­ǵalı Jańa baıbaqty» degen búrkenshik esimmen «Ǵa­lym­nyń nadandyqtan jeńilýi», «Bala tárbıesi» degen maqa­lalary jaryq kóredi.

Qazaqstanda Keńes ókimeti ornaǵannan bastap mańyzdy saıası oqıǵalar kórinis tap­qan materıaldardyń mol qory jı­naq­­tal­ǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń Arhı­­vin­de qurylǵan №884 «Egemen Qazaqstan» gazetiniń qo­ryn­da Moldaǵalı Jol­dy­ba­ev jóninde birqatar qun­dy qu­jat­tar bar. Sonyń biri – M.Jol­dybaevtyń 1917 jyly Oral qalasynda ótken I qazaq sezin uıymdastyrýshylardyń biri bolǵany. Tek Prezıdent Arhıvindegi qujattarda birde «Djýldabaev Mýldagalı» dep kórsetilse, taǵy bir qujattardaǵy aty-jóni «Djaldybaev Mýlda­ga­lıı» dep kezdesedi.

Jalpy, Alash qozǵalysy, osy attas partııa, Alashorda ıdeıasy qazaq jeriniń shyǵys bóli­gin­de ǵana emes, alǵash batys aımaqta oıanǵanyn dáleldeıtin birqatar alǵysharttardy alǵa tartyp júrgender bar. Alaıda túpki oı «Aqjaıyq Alash qozǵa­ly­synyń altyn besigi boldy ma, joq pa?» degen suraqty tal­daý emes, sol sezdiń kósemi Baqytjan Qarataev bastaǵan saıası toptyń ishinde Moldaǵalı Jol­dybaevtyń da bolǵanyn, tek qatysyp qoımaı, aldyńǵy qatar­daǵy uıymdastyrýshysy bolǵa­nyn atap ótkenimiz abzal. Saıası kúres jolyna shyndap túsken M.Joldybaev 1917 jyly shildede I Jalpyqazaq sezin ótkizýshi bıýronyń atynan Búkilreseılik quryltaı jınalysy depýtattyǵyna kandıdat retinde usynylady, biraq saılaý kezinde ótpeı qalady. Al onyń ótpeı qalýynyń so­ıyldaı myqty sebepteri de joq emes edi...

1918 jyly qańtarda Qara­tó­bede ótken 3-Oral oblys­tyq qazaq seziniń delegaty bo­lyp saılanady. Oral gýber­nııa­lyq revolıýsııalyq komı­te­ti tóraǵasynyń 1920 jylǵy 8 shildedegi qaýlysymen Jym­pıty ýezdik revolıýsııalyq komıte­tiniń ýaqytsha quramyna tóraǵa­lyq etedi. Sol jyly jańadan qurylǵan RK (b) P Jympıty ýezdik komıtetiniń alǵashqy músheleriniń biri bolyp saılanady jáne mádenı-aǵartý bóliminiń meń­gerýshisi, ýezdik komıtet ja­nyn­daǵy saýatsyzdyqty joıý komıssııasynyń tóraǵasy qyzmet­terin atqaryp, lektorlar to­bynyń múshesi bolady. 1921 jyly RK (b)P Jympıty ýez­dik komıtetiniń tóraǵasy, 1921-1922 jyldary Oral gýber­nııalyq atqarý komıteti tóraǵa­sy­nyń orynbasary, 1922 jyly Orynbordaǵy Qazaq AKSR Halyq aǵartý komıssarıatynyń Ǵylym, baspasóz jáne ádebıet isin bas­qaratyn akademııalyq ortaly­ǵynyń (Qazaqstannyń bilim ordasy) tóraǵasy qyzmet­te­rin atqaryp, ólkedegi ǵylym men bilim berý salasyn, bas­pa­sóz ben ádebıetti damytý isine eleýli úles qosady. Son­daı-aq ol tuńǵysh shyqqan pedago­gı­ka­lyq basylym «Jańa mektep» («Qazaqstan mektebi») jýrna­ly­nyń alǵashqy bas redaktory bolady.

Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda folklor men ádebıet tarıhynan sabaq bergen, dosent atanyp, ǵylymı dáreje bekitken M.Joldybaevtyń ádebıettegi eleýli isi – «eskishil» aqyn Bu­qar jyraýdyń oralýy jolyn­da jasaǵan eńbegi. Alǵash Sáken Seıfýllın «Buqar – halyq atynan sóıleı alatyn aqyn, qalyń buqaranyń sózin sóılegen jyraý» dep baǵa bergennen keıin, qo­ǵamda Buqardyń óleńderine óz­ge­she kózben qaraý úrdisi qa­lyp­­tasady. Onyń aıǵaǵy jy­raý­dyń dıdaktıkalyq óleńderi oqýlyqtar men hresto­ma­tııalarǵa engizilip, oqytyla bastaıdy. Mine, Buqardy qaıta taný baǵy­tyn­da betburys bastalǵan osy kezeńde Moldaǵalı Jol­dy­baev, Muhtar Áýezov, Áýelbek Qońyrtabaev úsheýi birigip 1933 jyly «HIH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetiniń oqý quraly» atty eńbek jazyp, jyraýdyń óleńderine keń pa­ıymmen ádebı-tarıhı taldaý jasaıdy. Oqýlyq ataýy osylaı bolsa da, HVIII ǵasyrda ómir súrgen Buqar jyraýdy tuńǵysh ret ádebıettiń tarıhyna kirgizip, ómiri men shyǵarmashylyǵynan mol málimet beredi. Abylaı hanmen dárejesi teń aqynnyń qazaq qoǵamyndaǵy tulǵalyq kelbeti men alatyn ornyn aıqyndap, alǵash oqýlyq kólemine tán tulǵasymen tanystyrǵan avtor­lar­dyń arqasynda Buqar otyzynshy jyldardaǵy ádebıettaný ǵyly­mynda halyq jyrshysy dep jalpylama atalmaı, bu­ryn­­ǵysynsha handyq dáýirdiń kókseýshisi dep dattalmaı, barynsha ádil baǵalanǵan birinshi aqyn boldy. Ǵylymı-zertteýshilik oı-pikirimen tanylǵan ǵalym budan keıingi kezekte de Muhametjan Qarataevpen birigip, 4-synypqa arnalǵan «Ádebıet hrestomatııasyn» daıyndap shyǵarady. M.Joldybaevtyń ádebıettegi taǵy bir tushymdy dúnıesi Júsipbek Aımaýytovpen birlese Maǵjanǵa arnap jazǵan haty, al hatty tebirenbeı otyryp oqý múmkin emes.

1924 jyly maı­dyń 16-sy kúni Orynbordan joldanǵan «Ardaqty Maǵjan» dep bastalatyn hatta aqyndy aıalaı, myqtylyǵyn moıyndaı oty­ryp, kemshiligin de aıamaı betine basqan ótkir oılardan deneń titirkenedi. «Pýshkındi Pýshkın qylǵan onyń nurly aqyly, sergek kóńili, ómirdi durys baǵalaı bilgendigi ǵoı. Sen týysyń – qazaqtyń, adymyń – qarǵa, eliń – mesheý bolsa da, ómirge ǵashyq kózben qaraıtyn 20-ǵasyrdyń uly emessiń be? «Qý ómir, sum jalǵan», «jaýyz jazym» dáýiri suıylyp, ómirdiń qojasy, taqtyń Allasy – adam bolǵan zamanda, adamǵa jańa tilek, jańa arman, jaqsy salt-sananyń zamanynda sen syqyldy kúshti aqynnyń ımanyna ózgeris kirmeıdi deýge kóńil barmaıdy», deıdi qos avtor. Alaıda osy hat týraly tarıh­tan tolaıym shyndyq taýyp júrgen belgili zertteýshi ǵalym Tursyn Jurtbaı «bul hattaǵy jazý úlgisi Júsipbektiki emes, zady, Júsipbek aıtyp turǵan da, Moldaǵalı jazǵan bolýy kerek. Álde, ne buryn, ne keıin bireý kóshirdi me eken? Jáne qadym qarpiniń jazý úlgisin paıdalanǵan. Soǵan qara­ǵanda, Moldaǵalıdyń máne­ri. Al Moldaǵalı – belgili aǵar­tý­shy, ádebıetshi Moldaǵalı Jol­dybaev pa, joq pa, ony ashyp aıta almaımyz. Odan ózge laıyqty adamdy taǵy da boljaı almadyq», deıdi Joldybaev týraly zerdelenbeı kele jatqan jumbaǵy kóp shyndyqtyń áli de zerttelýi qajettigin ańdatyp.

1934 jyldyń jazynda Qazaq­stan úkimeti eldegi ashar­shy­­lyq­­qa erekshe ushyraǵan eki aı­­ma­ǵyna naqty kómek kór­se­tý úshin arnaýly eki brıgada shyǵarady. Biri Batys Qazaq­stan oblysyna, biri Shyǵys Qazaq­stan oblysyna attanǵan úki­met brıgadasynyń quramyna Moldaǵalı Joldybaev ta tartylyp, Seıitqalı Meńdeshov basqarǵan birneshe jaýapty adamnan quralǵan shyǵys tobynda eki aı boıy el aralap, asharshylyq saldaryn joıý isimen aınalysady. Abyraly, Shubartaý, Aqtoǵaı, Shet, Jańa­arqa, Qarqaraly aýdandaryn aralap, kúızeliske ushyraǵan aýyldarǵa mal, astyq jáne aqsha, kıim-keshekti durystap taratýǵa naqty kómek kórsetedi.

85 jyldyq tarıhy bar, bú­gingi ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetindegi jýrnalıstıka fakýltetiniń irgesin kótergen alǵashqy izashar­lar­dyń basynda da Moldaǵalı Joldybaev tur. Burynǵy Odaq kólemindegi alǵashqy jýrnalıstıka ınstıtýty 1934 jyly qazaq jerinde, Almatyda ashylýy beker emes. Jańashyldyqqa, bilimge umtylǵan qazaq jastarynan suranys ta, usynys ta der kezinde jasaldy. Nátıjesinde, osy jyldyń qańtar aıynyń 15-inde qazirgi QazUÝ-diń ózi qurylsa, naýryz aıynan bastap aqparat taratýdyń qyr-syryna baýlıtyn tuńǵysh mektep – Qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ıns­tıtýty qurylady. Jańadan irgetasy qalanǵan ınstıtýttyń alǵashqy resmı dırektory bolyp memleket qaıratkeri, pedagog, qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı jýrnalısterdiń biri Moldaǵalı Joldybaev taǵaıyndalady. Instıtýtqa alǵashqy úmitker­ler­di qabyldaý, kórnekti ǵalym­dar­dy oqytýshylyqqa tartý isi Joldybaevqa tapsyryldy. О́kinishke qaraı, 1940 jyly Qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýty Qazaq memlekettik jýrnalıstıka ınstıtýty bolyp ózgertilgenin ol kóre almaǵan kúıi ketti...

BKP (b) О́lkelik baqylaý komıssııasy partııa alqasynyń qujattarynda 1920 jyldardan 30-jyldardyń sońyna de­ıingi ár jyldardaǵy kishi­girim turmystyq zań buzý­shy­­lyqtardan bastap, qarjy shy­ǵy­ny, partııalyq tártiptiń buzyl­ýy sııaqty memlekettik iri qyl­mys­tarǵa deıingi túrli qaýly-qararlar saqtalǵan. 20-jyldary partııalyq organdar qaraǵan kóptegen isterde sógis berý, aýyr sógis berý, al keıde jaı ǵana áldekimniń «kórsetýi» sekildi «jeńil» jaza belgilengen. Al bul «jeńil» jazalar 1937-1938 jyldary kóptegen el azamattary úshin aýyr istiń qozǵalýyna sebep bolyp, osy «usaq-túıektiń» saldarynan abaqtyǵa jabylyp, kópshiligi eń joǵary jaza – atý úkimine buıyrylady. «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııa alqa­sy­nyń múshesi Moldaǵalı Joldy­baev­ty da tap osyndaı taǵdyr kútip turdy.

1927 jyly birinshi ret tergeýge ilingende ol Halyq aǵartý Komıs­sarıaty akademııalyq orta­­ly­ǵynyń tóraǵasy bolatyn. M.Joldybaevqa baılanysty Qazaq­stan Prezıdenti Arhıviniń baspa­sóz qyzmetiniń jetekshisi, tarıhshy Janar Sataevanyń bizge usynǵan kóp derekteriniń ishindegi 719 -Qoryndaǵy 1 hattama, 680-is, ll 93, 93 ob., 94 qujat aıryqsha nazar aýdardy. «Aıyptalady: 1. Dáris júrgizgen kezde baqylaý-qadaǵalaý jet­ki­­liksiz bolǵan; jáne kıno stý­dent­teri arasynda antıkeńestik sóz sóıleý faktisin (Alashorda) tıisti partııalyq organdarǵa der ýaqytynda habarlamaǵany úshin shara qabyldanbaǵan. Baıandamashy Toporov. Qatysyp otyrǵandar: Jármenov. Shom­ba­lov. Qaýly qabyldady: Jol­dybaev joldastyń ózine júk­telgen dáris júrgizgende baqy­laý­dy júzege asyrý mindetine nemquraıly qaraǵany jáne keńes ókimetine qarsylyq faktisin partııalyq oryndarǵa der kezinde habarlamaǵany «kórsetildi». Is kıno stýdentteriniń shaǵymy boıynsha qozǵaldy» delinedi. Osylaısha «Alashordamen baılanysy bar» degen 1927 jylǵy sol eski qujat muraǵattan qaıta kóte­rilip, 1937 jyly aldynan shyǵady. On jyl buryn tap osy aıyp taǵylǵanda tek «kór­setildi» degen jala retinde qarastyrylyp, jazadan bosatylyp qana qoımaı, óz qyzmetinde qaldyrylǵan edi. Al «Úlken terror» jyldarynda on jyl burynǵy jaı ǵana «kórsetti» degen jalanyń ózi ómirin jalmaǵan eń qatal jaza bolyp jabysatynyn, árıne, eshkim boljamaǵan bolatyn.

1990 jyldyń qańtarynda qýǵyn-súrgin jyldary ta­ǵyl­ǵan aıyp-kináni joqqa shyǵa­ratyn partııalyq aqtaý júrgi­zilgeni belgili, bul týraly Qazaqstan Kompartııasy Baqylaý-revızııa komıssııasy prezıdıýmynyń qaýlysynda aıtylady. Almaty qalalyq partııa komıtetiniń qoryndaǵy qujattarda 1937 jyldyń 22 qazanynda qalalyq komıtettiń bıýro májilisi qabyldaǵan qaýly bar. M.Joldybaevtyń isindegi sol mańyzdy qujattyń kóshirmesin tolyqtaı keltireıik. «Tyńdaldy: 26) M.Joldybaev (M.Djýldabaev) týraly KP (b) K MRK 2.H-37 j Frýnze bıýrosynyń sheshimi

Moldygalıı Djýldabaev 1920 KP (b) K múshesi, Part­bı­let № 1572981, 1887 jyly týǵan, qazaq, áleýmettik jaǵdaıy bo­ıynsha – qyzmetker, sońǵy jumys orny KazPI-diń muǵalimi.

Djýldabaev buryn partııalyq jaýapkershilikke tartylǵan: 1927 jyly ózimbilemdikke sa­lyn­­ǵany úshin sógis berilgen. Sógis alynyp tastalǵan. 1934 jyly Qazaq О́lkelik Komıteti KP(b)K lenındik ulttyq saıasattan opportýnıstik múddemen aýytqyǵany úshin KIJ laýazymynan bosatyldy. BKP (b) qataryna múshelikke qabyldanbaı tu­ryp 1918 jylǵa deıin Djýldabaev kontrevolıýsııalyq Alashordany qoldady, Bókeı­ha­nov jáne basqalaryn ashyq túrde qorǵady. Djýldabaev Qara­tileýovtiń alashordashyl-ult­shyl jáne kontrevolıýsııa­shyl ekenin bile turyp, ony maqtap, jalǵan minezdeme beredi. Djýldabaev óziniń qyzmet babyn paıdalana otyryp, halyq jaýy Kenjındi aqtaý úshin arhıvten qujattardy tabýǵa tyrysady. QazPI-diń muǵalimi bola júrip, Djýldabaev oqytýshylyq jumysynda Alashordanyń kontrevolıýsııalyq ultshyldyq oqýlyqtary men ádebıetterin paıdalanýymen birge, tanymal etken.

«Partııanyń qaýyrt jumys­ta­ryn júrgizbedim, ony mine­zim­degi salmaqtylyqpen túsin­di­remin... men tek aýdarmamen aınalysamyn, ádebı synmen aınalyspaımyn» dep, Djýl­da­baev partııa qatarynda bola turyp, kontrevolıýsııalyq ult­shyl­dyqpen eshqandaı kúres júrgizbegen.

Djýldabaev Frýnze GRK KP (b) K bıýrosynyń sheshimimen halyq jaýlarynyń jaqtasy bolǵany úshin partııa qatarynan shyǵaryldy.

Djýldabaevtyń atyna be­ril­­gen №1572981 partııalyq bılet jaramsyz dep tanylsyn. Djýldabaev Moldagalı (Djýldý­baev Mýldagalıı) 1937 jyl­dyń 10 jeltoqsanynda sottal­dy jáne eń joǵarǵy jaza – atý jazasyna buıyryldy». Qor 412, hattama 5, is 21 a, ll.22-23.

Moldaǵalı Joldybaev «Eńbek­shi qazaq» gazetin 1924 jyl­dyń sáýir aıynan sol jyldyń jeltoqsanyna deıin segiz aı basqardy. Ǵasyr basyndaǵy bútin dúnıeni qaq bólgen Qazaq tóńkerisinen keıin býyrqanyspen bastalǵan alaǵaı-bulaǵaı saıası ómir­diń salqyny, qym-qýyt qaı­shylyqqa toly oqıǵalar tizbegi qaı redaktorǵa da uzaq merzim qyzmet isteýge múmkindik ber­medi. Bas basylymǵa jeti aı ǵana bas redaktor bolǵan Halel Esenbaevtan bastap, ózine deıin­gi Tamımdar Safıevtiń eki aı, Bernııaz Kúleevtiń segiz aı, Smaǵul Sádýaqasovtyń bir aı, Júsipbek Aımaýytovtyń segiz aı, Muhtar Áýezovtiń bir aı ǵana bas redaktor bolǵanyn eskersek, Moldaǵalı Joldybaevtyń da basylymǵa jetekshilik etken segiz aıynyń ár kúni alasapyran ýaqyttyń tynbaı soqqan doly jeline keýdesin tosýmen ótkenin túısikpen-aq túsinýge bolatyndaı...

Sýrette: «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaksııalyq alqasy. Soldan ońǵa qaraı: Amanǵalı Segizbaev, Kenjeǵalı Ǵabdýllın, Moldaǵalı Joldybaev, Názıpa Quljanova, Sáken Seıfýllın, Taýtan Arystanbekov, Sábıt Muqanov. Orynbor q-sy. 1923-1924 jj. QR Prezıdentiniń Arhıvi. 896 q., 1 t., 3837 is.

ALMATY