«Breksıt» qashan bitedi?

 Másele qalaı bastaldy?

Ulybrıtanııa 1972 jyly Eýro­pa­lyq odaq quramyna engen-tuǵyn. Sodan beri «Tumandy Albıonda» uıymnyń paıdasy men zııany týraly árdaıym aıtylyp turatyn. Elde 1975 jyly Eýropalyq odaqta qalý-qalmaý týraly referendým ótip, qatysqandardyń 67 paıyzy «kári qurlyqpen» birge bolýdy qoldap daýys berdi. Áıtse de, uıymnyń tıimsizdigi jónindegi áńgime jıi aıtylyp keledi. 2013 jyly osy máselege bir jola núkte qoıý úshin sol kezdegi Premer-mınıstr Devıd Kemeron Eýropalyq odaqqa qatysty referendým ótetinin málimdedi.

Álbette, Kemeron myrza halyqtyń «kári qurlyqtan» bas tartpaıtynyna senimdi bolǵan. Alaıda sol kezeńdegi Eýropadaǵy mıgrasııa daǵdarysy máseleni ýshyqtyryp jiberdi. 2016 jyl­ǵy 23 maýsymda Ulybrıtanııa hal­qy daýys berip, «Eýropalyq odaqtan shyǵýdy» qoldaıtyndar 52 paıyzben jeńiske jetti.

Ustanǵan saıasatyn turǵyndardyń kópshiligi qoldamaıtynyna kózi jetken Kemeron myrza qyzmetinen ketti. Osy oraıda Ulybrıtanııanyń bas­qarý júıesi parlamenttik monarhııaǵa negizdelgenin aıta ketken jón shyǵar. Iаǵnı, eldiń patshasy ıakı patshaıymy bıliktik ókilettiligi az, negizinen saltanatty rásimderge ǵana qatysady. Al memlekettik isterdi júrgizý Premer-mınıstrge tıesili.

Aıtpaqshy, «Breksıt» úshin D.Ke­me­ronnyń laýazymyn toqtatqanyn joǵaryda aıttyq. Sodan keıin el tizginin qolyna alǵan Tereza Meı de «Breksıtpen» basy qatyp, aqyry qyzmetinen ketetinin málimdedi. Onyń ornyna kelgen Borıs Djonsonnyń máseleni ońtaıly sheshýge 31 qazanǵa deıin ǵana ýaqyty bar.

«Breksıt» nege toqtap tur?

Qyryq jyldan astam ýaqyt ishinde Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq elderi etene aralasyp ketkeni bel­gili. Saýda, qaýipsizdik, mıgra­sııa, ekonomıka salalarynda kóp­te­gen kelisimder jasalyp kelgen. Bi­rikken koroldik uıym quramynan shyǵatyndyqtan, solardyń bárin qaıta qarastyrý qajet. Bul qujat – Withdrawal Agreement («Shyǵý kelisimi» – avtor) dep atalady.

Zańǵa sáıkes, «Shyǵý kelisimin» Uly­brıtanııa parlament músheleri maquldaýy tıis. Alaıda Tereza Meı­diń Brıýsselmen júrgizgen keli­simin «halyq qalaýlylary» úsh ret qaıtaryp tastady. Alǵashqy tyń­da­lym 15 qańtarda ótken. Depý­tat­tardyń 432-si kelisimge qarsy, 202-si qoldap daýys berdi. Parlament músheleri 12 naýryzda taǵy da Tereza Meıdiń usynysyn qa­byl­damady. Sońǵy ret 29 naýryzda, ıaǵnı «Breksıt» aıaqtalýy tıis kúni kelisimge Parlament músheleri kelis­ken joq. Aqyry T.Meı Eýropalyq odaq­tan shyǵý merzimin uzartýdy sura­dy. Osylaısha, Ulybrıtanııaǵa «Brek­sıtti» aıaqtaý úshin 31 qazanǵa deıin mursat berildi.

585 bettik qujatta birneshe ózek­ti másele aıtylǵan. Máselen, Uly­brıtanııa tarapy Eýropalyq odaqtan shyqqany úshin qansha «aıyppul» somasyn tóleýi qajet? Qujatta onyń kólemi 39 mıllıard fýnt sterlıngti qurap otyr. Qazirgi tańda Birikken koroldik EO quramynda bolǵany úshin jyl saıyn 10,8 mıllıard fýnt-sterlıng jarna tóleıdi. Alda-jalda shyǵý merzimi taǵy uzarsa, tólem qalaı ózgeretini belgisiz.

Sondaı-aq «Tumandy Albıonda» turatyn eýropalyqtar men «ká­ri qurlyqta» qyzmet isteıtin aǵyl­shyn­dardyń taǵdyry qalaı ózgeredi? BUU-nyń halyqaralyq mıgrasııa jónindegi derekterine súıensek, bú­gin­de Eýropada ómir súretin aǵyl­shyn­dardyń sany 1,5 mıllıon. Al «Tumandy Albıonda» eńbek etýdi tańdaǵan eýropalyqtardyń sany 500 myńnan asyp jyǵylady.

Budan bólek, Irlandııa men Soltústik Irlandııa arasyndaǵy shekara máselesi qalaı sheshiletini belgisiz. Eýropalyq Odaq ta, Uly­brı­tanııa tarapy da kedendik baqylaý beketterin qaıta salýǵa qulyqty emes. О́ıtkeni shekara mańynda jaıy­lymy aralas, qoıy qoralas jatqan aýyldar jeterlik. Kedendik baqylaý olardyń júrip-turýyn qıyndatady. «Breksıttiń» bitpeýine áser etip otyr­ǵan basty sebeptiń bireýi – osy Ir­landııa men Soltústik Irlandııa arasyndaǵy shekara máselesi.

 Endi ne bolmaq?

Premer-mınıstr Borıs Djonson 31 qazanǵa deıin Brıýsselmen kelis­sózder júrgizýi tıis. Oǵan deıin «Brek­sıt» máselesi birneshe baǵytta órbýi múmkin. Eger Parlamentke «Breksıt­tiń» baǵyty unamasa, senimsizdik votý­myn jarııalaýy múmkin. Mun­daı jaǵdaıda Úkimetke ustanǵan saıa­sa­ty­nyń durystyǵyn dáleldeýge 14 kún ýaqyt beriledi. Osy merzim ishin­de úkimet te, oǵan balama úkimet te óz­derin dáleldeı almasa, jalpy saılaý ótkiziledi.

BBC arnasynyń málimetine saı, «Breksıttiń» sheshimi tabylmasa, elde taǵy bir referendým ótkizilýi yqtımal. Sondaı-aq «Breksıtten» bas tartý máselesi de talqylanyp jatyr.

Alaıda eń yqtımal sheshim – esh­qan­daı kelisimsiz Eýropalyq odaqpen qoshtasý. Eger B.Djonsonnyń usy­ny­syn Parlament qabyldamaı, «Brek­sıtti» kelisimsiz aıaqtaýǵa sheshim shy­ǵar­sa, elde birqatar ózgerister bolmaq.

Máselen, aǵylshyndar tutynatyn taýardyń 30 paıyzy Eýropalyq odaq elderinen ákelinedi. «Breksıt» keli­simsiz aıaqtalsa, atalǵan taýarlardyń baǵasy óspek. Aǵylshyn banki basshysy Mark Kerneıdiń boljaýynsha, azyq-túlik baǵasy 10 paıyzǵa qymbattaıdy.

Sonymen qatar Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq elderi aza­mat­tarynyń ózara qatynasy qıyndaı túsedi. Keden beketterinde pasport tekserý ýaqyt alyp, bank kartalaryn, mobıldi jelini qoldaný barysy ózgeriske ushyraıdy. Páter qunynyń qymbattaýy, kedendik ótkizý beketterindegi kezekterdiń ul­ǵaıýy sekildi máseleler týyndamaq.

Qysqasha aıtqanda, búginde Uly­brı­tanııadaǵy ahýal birjaqty she­shil­gen joq. El saıasatkerleri «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» sheshim qabyldaý úshin áli kóp eńbek etýi kerek. О́ıtkeni aǵylshyn halqynyń qamyn oılaǵan úkimet te, parlament te Eýropalyq odaqtan ońtaıly shyǵýdy kózdeıtini aıtpasa da belgili. Endeshe «Breksıttiń» máselesi áli biraz ýaqytqa deıin talqylanady.