Bıznesmen bolýǵa jol ashyq pa?

«Jastar jyly» aıasynda jú­zege asyryla bastaǵan bire­geı jo­ba­lardyń biri – bıznes ıdeıa­lar­dyń jolyn ashatyn «Jas kásipker» baǵdarlamasy. Bul Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyq­taý rásiminde: «...Jastardyń star­taptaryn qoldaımyz. Meniń mindetim – Sizderdiń eń úlken maq­sattaryńyzdy júzege asyrý­laryńyzǵa, derbes «tabys tarıhyn» jazýlaryńyzǵa barlyq múmkindikti jasaý» degen sózimen sabaqtas qadam deýge bolady.

Jalpy, jastar kásipkerligin damytý elimizdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdyń basty baǵyttarynyń biri. Shet memleketterdiń tájirıbesine júginsek, jastardyń neǵurlym jeke kásippen shuǵyldanýǵa beıim bolǵany eldi ınnovasııalyq damý jolyna túsýin jedeldetetin faktor sanalady. Egde tartqandarǵa qaraǵanda, jastardyń bıznesi tutynýshylardyń suranysyn tezirek óteıdi eken. Naryqtyń keı­bir jekeleı segmentterinde sırek kezdesetin jańa ónimdi usy­nýǵa kelgende jastardyń jyldam qımyldaýy, kreatıvti oılaýy jal­py eldegi kásipkerlikti órge súı­reı­tin faktorlardyń biri deý­ge bolady.

 Jastar yntaly ma?

«Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańda aıtylǵandaı, 14 pen 29-dyń arasyndaǵy el azamattary jastar sanatyna jatady.  Resmı statıstıkaǵa júginsek, elimizdegi halyq sanynyń 21,5 paıyzy, ıaǵnı, 3 900 834 adam osy sanatta. Statıstıka komıtetiniń byltyrǵy deregi boıynsha, 29 jasqa deıingi tirkelgen jeke kásipkerlerdiń jalpy sany 124 myńnan asady.

Jyl sanap jas kásipkerlerdiń qatary kóbeıip kele jatqany baıqalady. Máselen, byltyr tirkelgenderiniń sany 4 myńǵa jýyqtaıdy. Kásipker jastary kóp óńirlerdiń kóshin Almaty qalasy bastap tur – 18 074. Odan keıingi oryn Nur-Sultan qala­syna tıesili – 14 204. Úshinshi oryn Almaty oblysyna tıesili – 9837. Qaraǵandy, Túrkistan, Shy­ǵys Qazaqstan oblystary, Shym­kent qalasy salystyrmaly túrde kásipker jastary kóp óńirlerge jatsa, Soltústik Qazaqstan men Aqmola oblystaryna bul tizimniń sońynan oryn tıedi.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júrgizgen saýaldama nátıjesine júginsek, jeke kásipkerlikti jastar arasynda kóbirek nasıhattaý, bıznestiń qyr-syry týraly jıi aqparat berý ózekti kórinedi. Máselen, saýal­damaǵa qatysqan jastardyń 25,7 paıyzy jastar kásipkerligi týraly beıhabar bolyp shyqty. «Taıaý úsh jyl ishinde jeke kásibi­ńizdi bastaý josparyńyzda bar ma?» degen saýalǵa qatysýshy­lar­dyń 51,3 paıyzy «joq» dep ja­ýap berse, 32,3 paıyzy bul týra­ly oılanbaǵanyn aıtypty. Osy suraqqa qalada turatyn jastar­dyń 17 paıyzy, aýyldyq jerdegi azamattardyń 14,5 paıyzy «ıá» dep jaýap bergeni anyqtaldy.

Joǵaryda «ıá» dep jaýap bergender, ıaǵnı, jeke isin bas­taýdy josparlap júrgender qandaı bıznespen aınalysqysy keledi? Bul saýalǵa olardyń 34,3 paıyzy saýda-sattyq salasyn tańdaıtynyn aıtsa, 20,1 paıyzy qyzmet kórsetý salasyn tańdaǵan. Saýaldamaǵa qatysqan jastardyń jartysyna jýyǵy (47,7 paıyz) memlekettiń tikeleı qamqorlyǵy jastar kásipkerligin damytýǵa yqpal etetin eń mańyzdy qoldaý dep sanaıdy. Besten biri nesıe mólsherlemesin tómendetý men salyqtyq jeńildikter paıdaly dep esepteıdi.

Jastardy shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda ne qyzyq­tyrady? Bul jaǵyna keler bol­saq, birinshiden, olar súıikti isimen shuǵyldanýdy jón sanaıdy. Ekinshiden, tabystyń joǵary deńgeıi. Úshinshi sebep – jumys kestesin ózi túzetini.

 Betin qaqpaı, belin býatyn baǵdarlamalar

Endi jastar kásipkerligin damytý úshin jasalyp jatqan memlekettik qoldaýlarǵa toq­tala keteıik. 2017-2021 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Eńbek» nátı­jeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerikti damytý baǵ­darlamasynyń basty maq­saty – jumyssyzdyqty joıý jáne ózin-ózi qamtýǵa jol ashý. Kásip­ker­likti damytýǵa yqpal etetin, jas­­tardyń jolyn ashatyn eń basty qujat osy «Eńbek» baǵ­dar­lamasy deýge bolady. Bul baǵdarlama negizinen tórt baǵytta jumys isteıdi. Sonyń biri – jap­paı kásipkerlikti damytý. Tıis­ti mınıstrliktiń málimetine súıensek, bul baǵyt boıynsha 84 mlrd teńge qarajat qaralyp otyr. Oǵan 19 myń azamat iligedi. Baǵdarlama boıynsha osyǵan de­ıin 4 myńdaı shaǵyn nesıe be­rilgen. Ony alǵandardyń 3200-i aýyl azamattary bolsa, qalǵan 800-i – qala turǵyndary.  Sonyń ishinde startap jobalarǵa 2100 shaǵyn nesıe berilse, jeke isti keńeıtýge 1402 shaǵyn nesıe usynylǵan.

Taıaýda Úkimet úıinde baspasóz máslıhatyn ótkizgen Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qorǵaý birin­shi vıse-mınıstri Erjan Jylqybaev:

– Shaǵyn nesıe alýshylardyń arasynda áıelderdiń úlesi artyp kele jatyr. Kórsetkish byl­tyr­ǵydan 33 paıyzǵa artyp, 2000 myńǵa jetti. Bıyl shaǵyn nesıe alǵan kásipkerlerdiń ózi 5 myńdaı jańa jumys ornyn ashty, – dedi.

«Damý» kásipkerlikti qoldaý qorynyń aıasynda «Bastaýshy kásipkerler úshin», «Kásipkerler úshin», «Bıznestegi áıelder úshin» arnaıy baǵdarlamalary qarasty­rylǵan. «Bıznestiń jol kartasy-2020» qujaty, «Atameken» kásipkerler palatasy­nyń arnaıy «Bastaý» baǵdarlamasy, Jastar bastamalaryn qoldaý qorynyń jumysy... Aıta bersek, bıznesmen bolamyn degenderdiń betin qaqpaı, belin býatyn baǵdarlamalar barshylyq. Qazaqstannyń damý banki, Ulttyq tehnologııalyq damý agenttigi, «QazAgroQarjy» aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory, «Qazaqınvest» ulttyq agent­tigi syndy uıymdar beretin jeńildetilgen granttardyń ózi bir tóbe. Dúnıejúzilik bank qar­jylaı demeýshi bolǵan «Jas­projekt», Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń jobalary, Microsoft muryndyq bolǵan Bizpark syndy jobalar da biraz jastyń jolyn ashty.

 «Jas kásipker» bastaldy

Jastar jyly jalyndaǵan urandarmen ótip ketpeı, naqty nátıjeli jumystardyń jasalýyna negiz bolatyn jobalardyń biri «Jas kásipker» ekenin joǵaryda aıttyq. Bul birer apta buryn ǵana iske qosyldy, bıyl jeltoqsanda, «Jastar jylymen» birge toqtap qalmaıdy, buıyrsa odan ári jalǵasa berýge tıis. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy júzege asyryp jatqan jobaǵa 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy azamattar qatysa alady.

«Jas kásipker» qalaı júrgizi­ledi? Birinshiden, jobaǵa qatysýǵa tilek bildirgen azamattarǵa al­ǵashqy kapıtal retinde qaı­tarym­syz 200 aılyq eseptik kór­setkish, ıaǵnı 500 myń teńgeden astam qarjy grant retinde beriledi. Grant ıelengen adam bul qara­jatty qandaı da bir jeke kási­bin bas­taýǵa jumsasa bolǵany. Ekin­shid­en, 6 paıyzdyq jyldyq mólsher­lememen 8 myń AEK kóle­minde jeńildetilgen nesıe usynylady. Úshinshiden, bızne­s­pen shuǵyldanbaq jastarǵa istiń qyr-syryn úıretý, kásipkerlik túrleriniń ishinen oń jambasyna keledi-aý degenine tańdaý jasaýǵa múmkindik beretin joldar qarastyrylǵan. Bul jobanyń negizgi maqsatty aýdıtorııasy – eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen NEET sanatyndaǵy jastar, az qamtylǵan kóp balaly otbasynan shyqqan jastar. 18-29 jas aralyǵyndaǵy eńbekke jaramdy múgedekter, kolledj ben ýnıversıtet túlekteri de baqtaryn synaýyna bolady.

«Jas kásipker» arqyly bıznes-jospar jasaý daǵdylaryn úı­rený, tájirıbeli bıznes-tre­ner­lerdiń dárisin tyńdaýǵa múm­kin­dik jasalýda. Jobaǵa qa­ty­sý­shylarǵa 20 myńǵa jýyq shá­kirt­aqy beriletinin de aıta keteıik.

Taıaýda Úkimet basshysy Asqar Mamın elordadaǵy «Ata­meken» ulttyq kásipkerler palatasyna barǵanynda, Premer-Mı­nıstrge jobanyń jaı-japsaryn baıandaǵan «Atameken» UKP basqa­rma tóraǵasy Abylaı Myr­zah­metov kolledjder men ýnıver­sıtet­terde oqyp júrgen 100 myń­ǵa jýyq stýdentke «Jas kásip­ker­diń» negizinde bıznes negiz­deri oqytylatyny týraly aıtty. Jyl sońyna deıin taǵy 75 myń adam «Bıznes Bastaý» joba­sy bo­ıyn­­sha kásipkerlik daǵdy­laryn úı­renip jatqanyn da aıta keteıik.

«Jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi» degen tirkesti jıi aıtamyz. Alaıda, búgingi tańda eli­miz­de jastardyń róli qoǵamdy ór­ge súıreıtindeı deńgeıde emes ekeni jasyryn emes. Qoǵamdy súı­remek túgili, qara basyn alyp júrý muń bolyp, eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelip júrgender jeterlik. Byltyrǵy derek boıynsha ondaılardyń sany 82 myńǵa jýyqtaıdy. Memlekettiń maqsaty – «Jastar jylyn» jarııalaý­daǵy kózdegeni de osy kórsetkishti azaıtý, jastardyń áleýetin kóterý ekeni túsinikti. Shyndyǵyn­da, eldi órge súıreıtin basty kúsh – eldiń tepse temir úzetin býyny. Úkimet kásipkerlikti damytýǵa ba­ǵyttalǵan baǵdarlamalar qa­byldap, jobalardy júzege asyrý arqyly  jas býynnyń áleýetin kóterýdi kózdeıdi. Endi jastar jaǵy áreket etip, bir-bir kásiptiń qulaǵyn ustaýǵa umtylyp, jeke bıznesin dóńgeletip áketýge tyrysqany jón bolar edi.