Qant zaýytyna qyzylshany qaıdan almaq?

– Biz bul jobany júzege asyrý úshin AQSh, Eýropa, Reseıdiń táji­rıbesin qarastyrdyq. Na­ryq­t­y saraptap kórdik, elimiz­de qant tapshy. О́ńirdegi Aqsý qalasy aýmaǵynan qant zaýytyn salý­ǵa nıetti kásipkerlerdi izdedik. Bolashaqta naryqtyń 20 paıyzyn qamtımyz. Zaýyt iske qosylǵanda 200-den astam jańa jumys orny ashylady, – deıdi «Pavlodar» áleýmet­tik-kásipkerlik korporasııasy» AQ bas­qarma tóraǵasy Álibek Nesipbekov.

Osylaısha oblys ákimdigi ınvestısııa tartý maqsatynda sheteldik ınvestorlarmen kelis­sózder júrgizdi. Mysaly, Reseı ınvestorlarymen júrgizilgen kelissózder barysynda jyldyq qýaty 144 myń tonnany quraıtyn qant zaýyty salynatyn bolǵan. Jobanyń quny 150 mıllıon AQSh dollaryna baǵalandy. Bul týraly jobanyń tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdemesin ázir­leıtin «BMA Russland» kom­panııasynyń ókilderi oblys ákimi Bolat Baqaýovpen kezdesý kezinde málim etti.

Jobalaýdyń boljamdy merzi­mi 12 aıdy quraıdy, qural-jab­­­dyq­tardy jetkizý, qurylys-mon­tajdaý jáne iske qosý ju­mys­tary­nyń merzimi – 2 jyl. Jos­­par boıynsha kásiporyn 2022 jyl­dyń qyrkúıeginde iske qosylady. Tip­ti qantty ishki naryqqa jibe­rip, kórshi elderge de eksporttaý ja­ıyna deıin jos­parlanǵan.

Bıyl Astanada ótken «Kazakh­stan Global Investment Round­table» forýmy barysyn­da Aýyl sharýashylyǵy mı­­nıstri Saparhan Omarov «Beijing NAALE Industry Group» kompa­nııa­synyń prezıdenti Chjan Sımen kezdesý ótkizdi. Kezdesý­de Pavlo­dar oblysyndaǵy qant zaýy­tynyń qurylysyn bastaý 2020 jyldyń sáýir aıyna, zaýytty iske qosý 2021 jyldyń tamyz aıyna josparlandy. Jo­ba­nyń quny – 103 mln dollar. О́ndi­ris­tik qýaty – jylyna 100 myń tonna daıyn ónim (qant, qant qyzyl­shasy) jáne 700 myń tonna shıkizat bolmaq delindi.

Zaýyt salý úshin Aqsý qala­syna jaqyn aýmaqtan 70 gektar jer berilgen.

– Qytaılyq «CNOOD Asia Limited» kompanııasy da zaýyt salýǵa nıet bildirip, ekijaqty memo­ran­dýmǵa qol qoıyldy. Kelesi jyly kásiporynnyń irgeta­sy qalanady. Qytaılyq ınves­tor­lar bul jobaǵa 37 mlrd teńge bólmek. Jylyna 750 myń tonna qant qyzylshasyn óńdep, odan 100 myń tonna qant alady. Eli­mizdegi 500 myń tonnany quraı­tyn qajettiliktiń 20 paıyzyn, oblys suranysyn tolyqtaı óteıdi, – deıdi korporasııanyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ernar Ábilqasov.

Memorandýmǵa qol qoıyl­ǵa­ny­men, ekijaqty kelisimshart­tar áli jasalmaǵan kórinedi. Kor­po­rasııa mamandarynyń sózi­ne qarasaq, qujattardy rá­sim­­deý, teh­nıkalyq-ekonomı­ka­lyq negiz­demeler bekitý, qar­jylaı jáne ekonomıkalyq damý, merzimi, kommýnıkasııamen baı­lany­sy, sýb­sıdııalarynyń kórsetilýi ońaı jasala salatyn sııaqty.

Qazir qant zaýytyn shıkizat, ıaǵnı qyzylshamen qamtamasyz etip otyratyn «Pavlodar qanty» de­gen kooperatıv qurylýda. О́ńir­diń 10 sharýa qojalyǵy qant qy­zylshasyn ósirmekshi. Shıki­zaty bolmasa, zaýyttyń jumys is­­temeıtini aıtpasa da belgili.

Elimizde Almaty, Jambyl oblystarynda qant zaýyttary endi jumys isteı bastady. Olardyń ishindegi eń irisi táýligine 3 myń tonna qant qyzylshasyn óńdeı alady. Buryndary bul zaýyt­­tar­ da shıkizattyń azdy­ǵynan toqtap qalǵany belgili. Al jańadan salynatyn qant zaýytyna táýligine 6 myń tonna qant qyzylshasy qajet.

Oblystaǵy Kemeńger aýylynda ornalasqan «Aýyl sharýa­shylyq tájirıbe stansasy» JShS nemis fırmasymen kelisimshart jasap, germanııalyq mamandar joǵary reprodýksııaly qant qyzylshasynyń jeti surybyn usynǵan. Olar oblystyń 14 sharýa qojalyǵynda otyrǵyzylmaq.

– Jobany qolǵa almas buryn halyqaralyq tájirıbeni kórdik, AQSh, Germanııa, Qytaı elderine baryp qaıttyq, – deıdi korporasııa mamandary.

Elimizde qant qyzylshasyn ósirmek edik dep sonaý jerdiń túbine saparlamaı-aq, Almaty obly­syna baryp qaıtýdy keıin­nen túsingen bolýy kerek. Kóksý qant zaýyty Almaty oblysynyń «SZS Alan» JShS-da bolyp, «Qant qyzylshasyn ósirýdiń teh­no­logııalyq baǵdarlamasy» ta­qy­ry­byndaǵy keńeske qaty­syp, tuqym sebý, kútý jáne jınaý teh­no­logııasymen tanysyp kelipti.

Sóıtip sharýa qojalyqtary qyzylsha egýge kiristi. Synaqtan ótken birneshe suryptyń tuqymy sýarmaly alqapqa sebildi. Egis alqaptarynda qant qyzylsha­syna arnalǵan tájirıbelik alańdar paıda boldy. О́ńirde qant qyzyl­shasy ósirilmegeni eske­rilip, sha­rý­alarǵa synaq júrgizý úshin ǵana tuqym taratyldy.

– Soltústik óńirdiń sýyq aýa raıyna shydaıtyn, jaqsy ónim bergen tuqym túrleri keıin jappaı sebiledi. Germanııadan ákelingen elıtalyq tuqymdar, KWS brendiniń 8 suryby synaq­tan ótkizildi. Bul suryptan óńir­diń sýyq klımatynda ár gektardan 50 tonnadan astam ónim alýǵa múm­kindik bar, qanty kóp. Eli­miz­diń ońtústiginde qant óndirisin­de 14 paıyz qyzylsha paı­da­la­nylady. Al bizdiń óńir­den alynatyn ónimniń qanty 20-22 paıyz, – deıdi jergilik­ti aýyl­sharýashylyq basqarmasynyń mamandary.

Investor ózin qyzyqtyrǵan jo­baǵa ǵana qarjy salady. Shıki­zaty joq zaýytty salý kúlkili de. Shıkizatsyz kásiporyn salýǵa ın­ves­tor bolýǵa olar táýekel ete me?

Reseılik ınvestorlardyń óńir basshylyǵyna qoıǵan bas­ty talaby da osy: qant zaýyty ju­my­sy isteý úshin shıki­zat, qyzy­l­sha qory qajet. On­syz kásiporyn qurylysy bas­tal­maıdy. Máseleniń mánisi osy.

Elimizdiń tabıǵı-klımattyq jaǵ­daıyna saı bul daqyldy Al­maty, Jambyl, Túrkistan ob­ly­­sy­­nyń keıbir aýdandarynda ósi­rýge múmkindik jetedi. Qant qyzyl­sha­sy alqaptarynyń 75 paıyzy Jambyl oblysynda ornalasqan.

Oblystyq aýyl sharýashyly­ǵy basqarmasynyń bas mamany Tólegen Kósherbaevtyń aıtýynsha, óńirde 2017 jyly Aqtoǵaı aýdany men Aqsý qalasyna qaras­ty aýyldyq aýmaqtarda 2 gektar jerge tájirıbe retinde qant qyzylshasy egilipti. Tipti qarbyzdyń kólemindeı, salmaǵy 12 kıloǵa deıin jetetin qyzylsha jınalǵan. Bizdegi qyzylshada qant­tyń kólemi ońtústiktegi kór­set­kishten 6-7 paıyzǵa joǵa­ry bolǵan. Jalpy, Úkimet bel­gi­le­gen áleýmettik mańyzy bar 19 azyq-túlik tizimindegi ónim­der­­diń ishindegi qant pen pııaz Pav­lo­dar oblysynda ósiril­meıdi. Oblystyń qantqa degen su­ra­nysy 10 myń 977 tonnany quraı­dy eken. Qantty syrttan tasymalda­mas úshin de oblys bıligi ony óz aýma­ǵynda óndirmek.

Oblys ákimdiginde jýyrda ótken jıynda óńir basshysy Bolat Baqaýov tájirıbe retinde egilgen qant qyzylshasyn ósirýge jaýap­kershilikpen qaraýdy tapsyrdy.

– Jergilikti ákimder alqap­tar­­­dy fıtosanıtarlarmen birge ba­ryp baqylaýy tıis. Baqylaý bol­ma­sa, erteń bizde qant qyzyl­shasy ós­peı jatyr dep aıtasyzdar, – dedi ol.

Jobany qolǵa alǵandardyń ózderi ártúrli málimet berip, túrli boljam aıtatyny da qy­zyq. Bizdi oılandyratyny, is júzinde jobany júzege asyra alamyz ba, joq pa? Qazir óńir­degi aýyl sharýashyly­ǵy máse­le­lerine buryn Prezıdent Ákim­shiligi Basshysy hatshylyǵy­nyń meńgerýshisi qyzmetin atqar­ǵan, jýyrda oblys ákiminiń oryn­basarlyǵyna taǵaıyndalǵan Almas Batanov jaýap bermek.

– Siz aýyl sharýashylyǵy ónim­­­derin óńdeýdi qamtamasyz etýge jáne ósirýge, eksporttyq múm­­­­­ki­n­­­dikterin arttyrýǵa nazar aýda­rýy­­ńyz qajet. Aýyl sharýa­shy­ly­­­ǵynda jańa ınvestısııa­lyq jo­ba­lar qajet, – dedi jańa oryn­basarǵa oblys ákimi Bolat Baqaýov.

Aıtpaqshy, bıyl Germanııadan ákelingen qyzylsha tuqymy mamyr-maýsym aılarynda alǵash ret tájirıbe retinde egildi dedik. Endi qarańyz, Almaty oblysynan sarapshy retinde kelgen Amanbek Rahymbekov aýdandarda egilgen qant qyzylshasy alqaptaryn aralap kórip, nátıjesinde tuqymdy egý mamandandyrylǵan tehnıkamen júrgizilmegenin, tuqym 3 sm tereńdikten shyǵyp, tegis or­na­laspaǵanyn aıtady. Ol topy­raq jetkilikti deńgeıde óń­del­­megen, gerbısıdtermen óńdeý júrgizilmeýi saldarynan alqap­ty aramshóp basyp ketken, tuqym egýdiń belgili bir merzimi belgi­len­begen degen saraptama berdi.

Oblystyń aýylsharýashylyq bas­qar­masynyń mamandary bolsa:

– Bizdiń taýar óndirýshiler qant qyzylshasyn ósirýge da­ıyn. Tájirıbe nátıjesi oblysy­­myz­daǵy aýa raıynyń qolaıly eke­nin kórsetti. Qant zaýytynyń qu­ry­lysyna ınvestor tabyl­­sa bol­­dy, is alǵa basady, – deı­di.

Sonymen áli shıki­zaty da daıyn emes qant zaýy­tynyń bolashaǵy qalaı bolmaq? Ony nazarda ustaıtyn bolamyz.

 Pavlodar oblysy