Búginde elimizdiń qaı qalasyna barsańyz da aldyńyzdan býkmekerlik keńseler samsap shyǵa keledi. Árıne, bıznestiń bul túri men qyzmetiniń zańdyq-quqyqtyq negizi bar. Tipti atalǵan qurylym ıeleriniń múddelerin qorǵaıtyn arnaıy qaýymdastyq ta qurylǵan eken. Býkmekerlik keńselerdiń áleýmetke tıgizetin paıdasy qandaı? Qorǵasyndaı salmaqty saýalǵa birjaqty jaýap qaıtarý ońaı emes sekildi. Ras, respýblıkamyzda shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa qatysty naqty sharalar belgilengen. Mundaǵy maqsat aıqyn. Iаǵnı osy arqyly jańa jumys oryndaryn ashyp, memlekettiń salyqtyq áleýetin kóterý kózdelgen.
Býkmekerlik keńseler osyndaı asqaq, áleýmettik mindetti atqara ala ma? Múmkin, arnaıy lısenzııasy alynǵan ári tirkelgen bıznes oryndary memleket qorjynyna kiris, tabys túsirýi turǵysynan kelgende qajet te shyǵar. Áıtse de medaldyń eki jaǵy bar degendeı, máseleni ekinshi bir qyrynan qarastyrǵanda qumar oıyndardyń biri sanalatyn ári bás tigip oınaýǵa jaǵdaı jasaıtyn býkmekerlik keńseler qyzmetiniń áleýmettik-turmystyq turǵydan tıgizetin teris áseri de az emes.
Árıne, kiris pen paıda, salyq túsimderi qaı kezde de qajet. Aıtaıyn degenimiz, Aqtóbe qalasyndaǵy qoǵamdyq keńestiń ókilderi salyqshylardyń esepterin saraptaı otyryp, osy tektes mekemelerde qalyptasqan ahýalǵa tıisti taldaý júrgizgen. Sol kezde bulardyń kópshiligi belgilengen zań talaptaryn belden basyp, tirkelmeı ári ruqsat almaı-aq óz bıznesterin júrgizip kelgeni anyqtaldy. Mundaı jaǵdaıda bıýdjetke kiris keltirý týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq sekildi. Mundaı áleýmettik máni bar máselege qozǵaý salǵan «AqtóbeMunaıGaz» AQ janyndaǵy Nur Otan partııasy bastaýysh uıymynyń tóraǵasy, qoǵamdyq keńestiń múshesi, Nur Otan partııasy Aqtóbe oblystyq fılıaly partııalyq baqylaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Abaı Saqtaǵanov bolyp otyr. Onyń býkmekerlik keńseler tóńireginde qalyptasqan túıtkilderge zer salyp júrgenine úsh jylǵa jýyqtapty. Ol sodan beri kóp jaıdy kóńiline túıipti. Qoǵamda kereǵar kózqaras týǵyzyp júrgen máselege qatysty birqatar derekterdi muqııat jınaqtapty. Eger ony oqyrmandar nazaryna usynsaq, naqty kartına tómendegideı bolyp shyǵady.
Aqtóbe qalasy boıynsha kirister basqarmasynan alǵan derekke súıensek, 2018 jyly Aqtóbe qalasy aýmaǵynda 41 býkmekerlik keńse resmı túrde tirkelgen. Al basqarýshy kompanııalarda jınaqtalǵan málimet budan ózgeshe. Onda qalada 68 oıyn bıznesi jumys istep turǵany kórsetilgen. Sonda bulardyń 28-i zańsyz tabys tapqan bolyp shyqpaı ma?
Sondaı-aq partııa belsendisiniń aıtýynsha, 2019 jyldyń alǵashqy aılarynda resmı túrde tirkelgen býkmekerlik keńseler 6-ǵa azaıǵan. Bul táýir derek sekildi kóringenimen, basqarýshy kompanııalar qalada zańsyz tirkelgen 78 bás tigý orny bar ekenin alǵa tartypty. Bul 41 býkmekerlik keńse jáne oıyn termınaldary tasada qalyp júrgenin kórsetpeı me? Qandaı derekke de dáldik ári shyndyq kerek. Sondyqtan da qazir Aqtóbede qoǵamdyq keńes músheleri salystyrmaly taldaý júrgizý úshin ýákiletti organdardan alynǵan derekterdiń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý maqsatyn qoıypty. Bul rette olardyń tarapynan qaladaǵy býkmekerlik keńselerdiń naqty sany men qyzmetin anyqtaýǵa qatysty Ishki ister basqarmasyna birneshe ret suranys-hattar joldanǵan. Alaıda búginge deıin jergilikti quzyrly organdardan eshqandaı jaýap bolmaǵan.
Elimizde qabyldanǵan zańnamalarǵa sáıkes resmı túrde tirkelgen bul býkmekerlik keńselerge qandaı talaptar qoıylǵan? Osy zań talaptary saqtalyp júr me? «Oıyn bıznesi týraly» zańnyń 11-babyna sáıkes oıyn mekemeleri, sonyń ishinde býkmekerlik keńseler turǵyn úı aýmaqtary men bilim berý oryndarynan qashyqta ornalasýy tıis. Áıtse de Aqtóbe qalasynda zańnyń osy baby saqtalyp otyr dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Kóp jaǵdaıda mundaı bıznes oryndarynyń birshamasy turǵyn úılerdiń tómengi jertóle bóliginde ornalasqan.
Solaı bola tura mundaı nysandarǵa «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» tabylmaı keledi. Ashyǵyn aıtqanda olardyń tıisti zań sheńberinde jaýapqa tartylý tutqalary bar. Aıtalyq, Ákimshilik-quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń birinshi bóligi 445-babyna sáıkes belgilengen zań talaptaryn burmalaǵandarǵa ákimshilik hattama toltyrylyp, aıyppul salý tártipteri belgilengen. Alaıda zańnyń osy tarmaǵy oryndalmaı keledi.
Sondaı-aq joǵaryda atalǵan oıyn bıznesi týraly zańda oıyn uıymdarynyń qyzmetkerleri 21 jasqa jetpegen jetkinshekterge qyzmet kórsetýine tyıym salynǵan. Bul tártiptiń de saqtalmaı júrgeni baıqalyp júr. Partııalyq baqylaý komıssııasynyń jetekshisi Abaı Saqtaǵanov bul rette kámelettik jasqa tolmaǵandardyń isi jónindegi polısııa ınspektorlarynyń qyzmetin shıratý qajet dep esepteıdi. Árıne bul máselede túngi ýaqytta balalaryn baqylaýsyz jibergen ata-analar da tıisti jaýapkershilik arqalaýy tıis. «Eger osy baǵyttaǵy jumystar óz deńgeıinde bolsa, biz keleshek urpaqtyń bolashaǵyna teris áseri men yqpalyn tıgizetin zııandy ádetterden arashalap qala alamyz», deıdi ol. Sondaı-aq onyń oıynsha, býkmekerlik keńseler men ártúrli oıyn termınaldaryna qatysty qalyptasyp otyrǵan problemalardy sheshý keshendi sıpat alýy qajet. Buǵan ártúrli deńgeıdegi máslıhattar men Parlament depýtattary da ún qosyp, máseleniń oń baǵyt alýyna óz úlesterin qosatyn bolsa, artyqtyq etpes edi dep túıindedi oıyn Nur Otan partııasynyń ókili.
Oıdan oı týady. Aıtalyq, buǵan deıin elimizdiń barlyq óńirindegi kazınolar Qapshaǵaı men Shýche qalasyna kóshirilgeni málim. Aqtóbedegi zııaly qaýym ókilderiniń málimdeýinshe, salystyrmaly túrde kazıno oıyndary orta jastaǵy adamnyń damý úrdisine aıtarlyqtaı teris áserin tıgize almaıdy. О́ıtkeni oǵan keletinderdiń deni jigit aǵasy jasynyń o jaq, bu jaǵyndaǵy, tabysy jetkilikti adamdar.
Al býkmekerlik keńsege kez kelgen jastaǵy balalar men jasóspirimder, tipti bastaýysh mektepterdegi oqýshylar bas suǵa alady. Munyń qaýiptiligi de osynda. Olardyń qaltasynda aıtarlyqtaı mol aqsha bolmaıtyny túsinikti. Azyn-aýlaq teńgesi men tabysyn bás tigýge jumsap, odan utylǵan jastyń kóńil kúıi ózgerip, ártúrli psıhologııalyq dertke ushyraýy da múmkin. Eń qaýiptisi, mundaı sheńberge kiretin jastar qatarynyń asa aýqymdylyǵy ári býkmekerlik keńse qyzmeti men ártúrli oıyn termınaldarynyń kez kelgen jastaǵy qoǵam múshelerine qoljetimdi ekendigi. Endeshe mundaı derttiń aldyn alý qajettigi de aıqyn kórinedi.
Biz buǵan qandaı jolmen qol jetkize alamyz? Bul úshin eń aldymen atalǵan bıznes qurylymdaryna lısenzııa berý tártibi men talaptaryn kúsheıtý qajet. Sondaı-aq oıyn termınaldary men klýbtarynyń jumys kúnin shekteý qajettiligi de aıqyn kórinedi. Osy oraıda býkmekerlik keńselerdiń táýlik boıy, ıaǵnı 24 saǵat esikteri ashyq turatynyn aıta ketken jón. Sonymen birge lısenzııasy joq zańsyz, jasyryn jumys isteıtin oıyn mekemeleri anyqtalǵan jaǵdaıda olardyń qyzmetterin toqtatý isi de qoǵam músheleriniń ortaq paryzyna aınalǵany jón sekildi.
Kazınolyq oıyn alańdary men buıymdary Qapshaǵaı, Shýche qalalaryna kóshirilgeni sekildi, qumar oıyndar bıznesiniń bir túri, onyń «jıeni» ispettes, býkmekerlik keńselerge qatysty da osyndaı sheshim qabyldaýdyń qajettigi bar ma? Mundaı qadam jasalǵan jaǵdaıda atalǵan oıyn bıznesine táýeldi bolyp qalǵandar sany kemıtinine kepildikti kim beredi? Qalaı degende de búginde býkmekerlik keńselerdiń qyzmetine ashyqtyq pen jarııalylyq qajet ekendigi eshqandaı talas týǵyzbaıdy.
Sóz sońynda qoǵamnyń jas múshelerine tıgizetin paıdasynan góri teris yqpaly basymyraq býkmekerlik keńselerdiń qyzmeti respýblıkalyq telearnalardan jıi jarııalanyp júrgenine qatysty da eki-úsh aýyz oı-pikirimizdi ortaǵa tastaǵymyz keledi. Máseleniń mánisi mynada. Táýbe, elimizde fýtbol oıyndaryn teledıdardan tamashalaıtyn sporttyń osy túriniń janashyrlary men jankúıerleri jetkilikti. Osy matchtar kórsetilgen kezde, ıaǵnı oıynnyń arasyndaǵy úzilisterde «Olımp» jáne «Parımatch» býkmekerlik keńseleriniń jarnamalary jarq etip shyǵa keletinin qoldaı alar ma ekenbiz?!
Orys halqynda «kto platıt, tot zakazyvaet mýzyký» degen sóz bar. Sol sekildi sol kúngi teledıdar baǵdarlamasynyń demeýshisi atalǵan býkmekerlik keńselerdiń ıeleri bolýy sebepti, olar óz jarnamalaryn ashyqtan-ashyq ári tikeleı jarııalaýǵa quqyly. О́z kezeginde bul jarnamany el-jurt, sonyń ishinde eldiń jas qaýymy, ıaǵnı oqýshylar men jetkinshekter kóretini ári estıtini anyq. Osy jaıttardy eskersek, atalǵan jarnama qulaqtaryna kirgen kámelettik jasqa jetpegender budan soń býkmekerlik keńselerdiń aldyn bermeı júrmese bolǵany da.
Mine, qumar oıyndardyń bir túrine uıyqtaı tartyp, ashyq ta jasyryn bıznestiń tabanyn qyzdyra alatyn býkmekerlik keńseler qyzmetiniń zııany osyndaı. Siz buǵan ne deısiz?
AQTО́BE