Oıanǵan ólke

«Kıe» deıtin uǵym bar. «Qazaq» deıtin halyq bar. Osy uǵym men osy halyq sonaý álqısadan bite baılanysyp, birge jasasyp keledi. Qazaq jan-janýardyń da, ósimdiktiń de,  jerdiń de baǵasyn bilip, kıesin uqqan halyq. Osynyń ishindegi jer kıesi jaıynda aıtylǵan ósıetter men ańyz áńgimeler, kórkem shyǵarmalar men naqyldar jetip artylarlyq.  

«Bottashyǵy buzaýdaı,

Boz sazany toqtydaı,

Balyǵy taıdaı týlaǵan,

Baqasy qoıdaı shýlaǵan,

Shyrmaýyǵy shókken túıe taptyrmas,

Balyǵy kólge jylqy japtyrmas» jer az ba qazaqta?! Qaztýǵan jyraý jyrlaǵan Edildiń boıy, Arqanyń alqaby, Baıannyń báz beınesi – qazaqtyń quty, qazaqtyń kıesi ekenin kim daýlar?

Kez-kelgen dúnıe kelesi bir dúnıemen, ol kelesisimen baılanysyp kete beretin júıeliligi bar. Osyndaı bir zańdylyqtyń saldarynan elimizdegi birshama eldi mekenderdiń ataýlary qazaqqa jat esimdermen atalyp ketken edi. Tarıhı faktorlar, qonystanýshylardyń ózge ult ókilderi bolýynyń áseri, taǵysyn taǵylar... Aıtylǵan birneshe sebeptiń saldarynan jaqpar-jaqpar belder de, qatpar-qatpar taýlar da qazaqsha ataýyn ótkenniń enshisinde qaldyra berdi de, jańa da jat sózdermen atala bastady. Sol kezdegi tarıhı jaǵdaılar qazaq dalasyna osyndaı ózgerister eńgizse, qazirgi tarıhı jaǵdaı qazirgi táýelsiz qazaq dalasynyń kóne ataýlaryn nege qaıta qoldanysqa engizbeıdi?! Qazaq dalasyndaǵy ár tasqa deıin sol eski ataýmen, sol qazaqy ataýmen atalýy tıis! Sananyń jańǵyrǵany, ulttyń jańǵyrǵany, rýhtyń jańǵyrǵany osy bolmaq.

  Elimiz egemendik alyp, etek-jeńimizdi jınap, ótken-ketkenge kóz júgirtip, qaıbir kezderde jasalǵan olqylyqtardyń ornyn toltyrý sanaly urpaqtyń ult aldyndaǵy, babalary men balalary aldyndaǵy mindeti bolsa kerek-ti. Qazaqylyqtyń qaımaǵy saqtalǵan jerlerde Kalının men Lenınniń esimderi áli óshpeı turǵany, taıǵa tańba basqandaı ár jerde jazylyp turýy – táýelsizdigimizdiń kórsetkishi me?! Eli úshin ózin qurban etken erlerdiń esimderi, qazaqtyń has batyrlarynyń, alashtyń azamattarynyń aty qate jazylǵan qalpy sol Lenın men Kalınınniń boıyn tasalaǵany – sananyń jańǵyrǵany ma?! On shaqty áripke shamasy kelmegen el egemendik jaıly ne biledi?!

Jer ataýlarynyń qazaqshalanýy týraly birshama bastama kóterilip, eki túrli pikir esitip te júrdi. Bul zańdylyq ta. Ádildik emes, zańdylyq qana. (Tájirıbeden baıqaǵanymyzdaı eldi mekenniń ataýyn ózgertý asa qıyn sharýa emes eken.) Dese de, osy kúnge deıin «kúnde erteń» degen jaǵymsyz júıeniń arqasynda kenjelep kele jatqan mańyzdy sharýa ótken jyldyń maýsym aıynda óziniń oń sheshimin tapty. Aqmola oblysyna qarasty Selınagrad (ázirge) aýdanynyń 2 aýyly men 23 kóshesi qazaqshalandy.

Turǵyndar arasynda «Novoıshımka» degen ataýdy arqalap júrgen aýyl ataýy – «Jańa Esil», belgisiz bir sebeptermen «Semenovka» bolyp uıyqtaǵan aýyl – «Qaramendi Batyr» bolyp oıandy. Qaramendi Batyr – Abylaı han zamanyndaǵy belgili de bedeldi batyrlardyń biri. 1922 jyly qazaq dalasyna Keńes úkimeti endi ornap jatqan kezde, Qaraótkeldegi bir top qazaq azamattary Kenesary han men Naýryzbaıdyń qaza tapqanyna 75 jyl tolýyna oraı úlken as berip, at shaptyryp, toı jasaıdy. Bul toı Qaramendi batyrdyń beıitiniń mańynda ótedi. Kenesary hannyń, onyń senimdi serikteri: Naýryzbaı, Aǵybaı, Buǵybaı, Tanash, Janaıdar, Jeke batyrlardyń arýaǵyna arnalyp quran oqylǵan osynaý astyń ótken jeri sonaý kezderde «Qaramendi Batyr aýyly» dep atalǵanyn  tarıh ǵylymdarynyń doktory, Jambyl Artyqbaev 1897 jylǵy eski kartany kórsete otyryp, dáleldep berdi. Qaramendi batyrdyń qandaı adam bolǵanyn tarıh betterinen-aq oqyp, bilseńizder bolady. Endeshe sol jerge eńbekpen teri tamǵan, jeńispen qany tamǵan babamyzdyń atyn berip, baıyrǵy ataýyna qaıta kelgenimiz, arýaq syılaǵanymyz qashan da bolsyn, kimge de bolsyn úlgi.

Bul – jaqsy istiń basy ǵana. Aqmola oblysyndaǵy 8 aýyl, 3 aýyldyq dýan men 221 kóshe ataýlary ózderiniń maǵynasyz ataýlarynan arylyp, qazaqtyń erteńi úshin ot keshken batyrlardyń, el erteńin alań qylǵan zııalylardyń atymen, qazaqqa rýh beretin baıraqty da tól sózderimen atala bastady. Kópshilik tanymaıtyn, naqty sol aýmaqqa esh qatysy joq adamdardyń atymen atalyp kelgen Aqmoldyń 18, Qosshynyń 62, Qoıandynyń 42, Jarlykóldiń 9, Shubardyń 4, Araılynyń 11, Mánshúktiń 8, Talapkerdiń 22, Jańaesildiń 22, Rodınanyń 4, Sofıevkanyń 15 kóshesi – «Kúltegin», «Tonykók», «Táýke han», «Qabanbaı batyr», «Keıki batyr», «Kenesary», «Qasym han», «Qajymuqan», «Balýan Sholaq», «D.Qonaev», «Q.Rysqulbekov», «J.Táshenov», «Á.Bókeıhanov», «M.Dýlatov», «M.Jumabaev», «F.Ońǵarsynova», «M.Maqataev», «Uly dala», «Táýelsizdik», «Jeltoqsan», «Alash», «Egemen Qazaqstan», «Oqjetpes», «Býrabaı», «Kókshetaý», «Arqalyq», «Ereımentaý», «Baıanaýyl», «Aral», «Balqash», «Zaısan», «Alakól», «Shalqar», «Jaıyq», «Hantaý», «Qazyǵurt», «Otyrar», «Túrkistan», «Qyzylorda», «Qyzyljar», «Kereký», «Bozoq» sekildi ataýlarǵa ıe boldy.

Osynshama is bir ǵana kúnde josparlanyp, iske asyp ketpesi haq. Bul istiń basy-qasynda júrip, azamattardyń bas qosqan jıynyn júrgizip, aýyl turǵyndarymen, onomastıkalyq ortalyqtarmen, tarıhshylarmen, el azamattarymen, zııaly qaýymmen aqyldasa otyryp, júıelilik pen janashyrlyq, ultjandylyq pen utqyrlyq tanytqan: Selınograd aýdany «Mádenıet jáne tilderdi damytý» bóliminiń basshysy, Súıinjanova Aıgúl Úkimetqyzy men Selınograd aýdany ákiminiń orynbasary, Aıtqojınova Alma Kókishqyzyna aıtylǵan alǵystardyń talaıyn esitip júrmiz.

Qaramende Batyr men Jańa Esil aýyldarynyń turǵyndarymen kezdesken jıynda Alma Kókishqyzy: «Men Ereımentaýda qalyń nemistiń arasynda týyp, óstim. Sondyqtan qazaqshaǵa shorqaq boldym. Qazaqsha sóılemegenimmen, júregim qazaq dep soǵady! Búgin bizdiń osy atqarǵan isimizge ákem men anamnyń arýaǵy yrza bolǵan shyǵar dep oılaımyn» dep edi. Oıly adamǵa budan artyq ne aıtpaq kerek?! Budan artyq qandaı basshy kerek?! Eliniń erteńin oılaıtyn azamattardyń tizgin ustaýy – jarqyn bolashaǵymyzdyń kepili. Jaqsylyq jasap, ıgilikti qaıtalap, týra osyndaı jat esimderden aryla almaı turǵan qazaq dalasyndaǵy keı-keı aýyldar men kóshelerdi, aýdandar men ǵımarattardy tiriltetin kez keldi. Qur daqpyrt pen sylbyr sózden keletin paıda bar bolsa, basqa-basqa biz kóretindeı-aq boldyq qoı. Bulardan túk shyqpasyna anyq kóz jetkizgen soń issiz, qımylsyz jatqanymyz jaramas-ty.

Aýyl men kóshe ataýlarynyń qazaqshalanýynda qalamger zamandastarymyz ben tarıhshy ǵalymdarymyz da óz úlesterin qosty. Kózi qaraqty oqyrman osynaý súıinshilegen jańalyqty Almas Temirbaıdyń, Jambyl Artyqbaevtyń áleýmettik jelidegi paraqshalarynan da oqyp, rızashylyqtaryn bildirip jatty. Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, jumyla kóterilgen júıeli istiń jemisi osyndaı bolmaq kerek. Elordamyzdyń mańyndaǵy qazaq aýyldarynyń jaǵymdy jańalyǵyn basqa da oıanbaǵan aýyldar men kósheler qaıtalaıdy degen úlken úmitim men zor senimim bar.

Erbol ALShYNBAI

jýrnalıst