El Úkimeti «Jastar jyly» aıasynda jastardyń baspana máselesin sheshýge basymdyq berip otyr.
2019 jyl «Jastar jyly» dep jarııalandy. Demek, jyl boıy el jastaryna erekshe kóńil bólinedi, barynsha qoldaý kórsetiledi. Bul rette, el Úkimeti jastardyń basty problemasyn – baspana máselesin qalaı sheshpek? Osy suraqqa jaýap izdep kórdik.
Jastar azaıyp barady
Eń aldymen myna máselege nazar aýdarǵan durys. Elimizde jastardyń úlesi azaıyp barady. Statıstıka solaı «sóıleıdi». BRIF Research Group komandasynyń aýqymdy zertteýine súıensek, Qazaqstanda qalyptasyp otyrǵan makro trendterdiń biri – 15-29 jas aralyǵyndaǵy jastar sanynyń azaıýy.
Zertteý qorytyndysyna sáıkes, 2010 jyly Qazaqstan jastarynyń sany 4,5 mln adamnan asyp túsken. Ázirshe bul jastar sany boıynsha tirkelgen eń joǵary kórsetkish. 2016 jyly óskeleń urpaqtyń sany 4,2 mln adamdy quraǵan. Iаǵnı, 2010 jylmen salystyrǵanda shamamen 300 myń adamǵa azaıǵan.
Zertteýshilerdiń baılamynsha, buǵan eki faktor áser etken. Birinshisi – ótken ǵasyrdyń 90-ynshy jyldaryndaǵy demografııalyq jaǵdaıdyń nasharlyǵy. Dálirek aıtsaq, 90-ynshy jyldary eldegi týý kórsetkishi tym tómen bolǵan. Ekinshi faktor – dál qazirgi sátte Qazaqstandaǵy kóshi-qonnyń qarqyn alýy. Iаǵnı, sońǵy jyldary sheteldi betke alǵan jastardyń sany kúrt ósken.
Statıstıkalyq derekterge súıensek, Qazaqstandaǵy jastar sanynyń azaıý tendensııasy 2020 jyldyń orta shenine deıin jalǵaspaq. Boljamǵa sáıkes, 2021 jyly 15-29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń sany 3,8-4 mln adamdy quramaq. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń derekterinen qazirdiń ózinde Qazaqstanda 3,8 mln jas baryn ańǵarýǵa bolady. Olardyń 2,2 mıllıony – qalada, al 1,6 mıllıony aýylda turady.
Úkimet jastar arasyndaǵy ajyrasý, elden kóship ketý sekildi máselelerdiń aldyń alý úshin baspana problemasyna erekshe kóńil bólip, olarǵa barynsha qoldaý kórsetý úshin tıisti is-sharalardy qolǵa alyp jatyr.
«Jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úı» qaıda ketti?
Esterińizde bolsa, 2012-2017 jyldary elimizde jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úıler salyndy. 29 jasqa tolmaǵan, zańdy nekede turǵanyna 2 jyl bolǵan otbasylyq juptar bastapqy jarnasyz arendalyq baspanaǵa ıe bolyp keldi. Arendalyq baspana satyp alý quqyǵymen berildi. Sońǵy ret 2017 jyly «Jas otbasylarǵa arnalǵan turǵyn úı» baǵyty boıynsha О́skemen qalasynda páter úlestirilgen. Dál sol jyly atalǵan baǵdarlama jumysyn da toqtatty.
Sol kezdegi Investısııalar jáne damý mınıstrligi (qazirgi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi) jas otbasylarǵa satyp alý quqyǵymen beriletin arendalyq baspanalar salý toqtatylǵanyn resmı túrde habarlady.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda aldaǵy 15 jylda 1,5 mln otbasyny baspanamen qamtý kózdelgen. Osyny eskere otyryp, turǵyn úı saıasatyna ózgerister engizildi. Iаǵnı, turǵyn úılerdi salynǵannan keıin satýǵa basymdyq beriledi. Bul qadam baspana alýǵa qajetti qarajatty jınaýǵa jáne jańa sharshy metrlerdi salýǵa múmkindik beredi. Al arendalyq úılerdi satyp alý quqyǵymen berý tájirıbesi qarjylandyrýdyń tıimsiz tetikterin kórsetti. Arendalyq tólemder az ǵana transhpen jáne uzaq ýaqyt boıy qaıtarylady. Bul óz kezeginde turǵyn úı qurylysynyń ósimin tejeıdi», – delingen Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń habarlamasynda.
Budan shyǵatyn qısyn – kóp úı salý úshin kóbirek satý kerek. Al úıdi uzaq merzimge satyp alý quqyǵymen berý – tıimsiz.
«7-20-25»
2018 jyldyń jazynda «7-20-25» turǵyn úı baǵdarlamasy iske qosyldy. Baǵdarlama boıynsha úıdi tek bastapqy naryqtan alý kerek. Sondaı-aq ıpoteka kredıttik tarıhy «buzylmaǵan», áleýmettik turǵydan qorǵalǵan, tólem qabilettiligi joǵary adamdarǵa ǵana beriledi.
Alaıda, bastapqy kezde baǵdarlamaǵa qatysty ótinishter kóp túse bastady. Osydan keıin «Baspana» ıpotekalyq uıymy bıýdjettik sala qyzmetkerleri men jas otbasylarǵa qatysty qarjylyq júktemeni tómendetip, «Jas arman» jáne «Qamqor baspana» ónimderin usyndy. Atalǵan ónimder Shymkent jáne Aqtóbe qalalarynda pılottyq rejımde iske qosyldy.
Sonymen qatar, «7-20-25» baǵdarlamasy aıasynda bilim, densaýlyq saqtaý salalarynyń, polısııa qyzmetiniń ókilderine baspana alýǵa arnalǵan arnaıy sertıfıkattar berile bastady.
«Baspana» ıpotekalyq uıymynyń basqarma tóraǵasy Qaırat Altynbekovtyń aıtýynsha, sertıfıkatty áleýmettik kómek retinde qaıtarymsyz negizde nemese uzaq merzimdi paıyzsyz nesıe retinde alýǵa bolady. Paıyzsyz zaımdardy ákimdik nemese oǵan baǵynyshty qurylym úlestiredi. Sol sebepti atalǵan is-shara ár óńirde ártúrli júrýi múmkin. Máselen, Nur-Sultan qalasy boıynsha osy jyly bilim, densaýlyq saqtaý salalarynyń, polısııa qyzmetiniń ókilderine 1 mln teńgelik 2 myń sertıfıkat berý josparlanǵan.
О́kinishke qaraı, mundaı sertıfıkattar jas otbasylarǵa qarastyrylmaǵan. Kóńilge medeý bolary – atalǵan ıgilikti bilim, densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy, polısııa qyzmetindegi jas mamandar da paıdalana alady.
«Jılstroı» «Almaty jastaryn» usyndy
Qazaqstannyń Turǵyn úı qurylys jınaq banki 2017 jyly «Almaty jastary» degen baǵdarlamany usyndy. Almatylyq jastarǵa arnalǵan jańa turǵyn úı baǵdarlamasyna sol jyly jergilikti bıýdjetten 1 mlrd teńge bólingen bolatyn.
Baǵdarlama aıasynda 35 jasqa deıingi almatylyqtar baspana alý úshin jeńildetilgen zaımǵa ıe bolady. 10 mln teńgege deıingi kredıtter jyldyq jeńildetilgen 5 paıyzdyq mólsherlememen beriledi. Kredıtti qaıtarý merzimi árbir qatysýshynyń tólem qabilettiligine baılanysty 3 jyldan 19 jylǵa deıingi merzimdi quraıdy.
Bul rette, balasy bar almatylyq jastarǵa baǵdarlama aıasynda taǵy da basqa jeńildikter qarastyrylǵan. Máselen, birinshi balaǵa 10 ball, al odan keıingi balalarǵa 20 baldan esepteledi. Sondaı-aq baǵdarlama týraly habarlama shyqqan ýaqytta nekeleskenderine bir jylǵa jeter-jetpes ýaqyt bolǵan jas otbasylarǵa 30 ball qoıylady. Munyń bári baspana rásimdeý kezinde qatysýshylarǵa belgili bir dárejede basymdyq beredi.
SentrKredıt Bank jas otbasylardy qoldaıdy
Jalpy, jas otbasylarǵa, jastarǵa baspana alýǵa qajetti ónim usynatyn kommersııalyq bankter óte sırek. Dese de, SentrKredıt Banki jas otbasylarǵa arnap ıpotekalyq qural usyndy. Atalǵan bank standartty ıpotekalyq ónim de beredi. Osy oraıda, jastarǵa arnalǵan ıpotekanyń standartty ónimnen basty artyqshylyǵy merziminde ekenin atap ótken jón. Sebebi, jastarǵa arnalǵan ıpotekanyń merzimi 20 jylǵa deıin uzartylǵan. Al alǵashqy jarna kólemi baspana qunynyń 30 paıyzynan kem bolmaýy kerek.
SentrKredıt Bank usynǵan «Jas otbasy» baǵdarlamasynyń negizgi basymdyǵynyń biri – ótinishtiń jyldam qarastyrylýynda. О́tinish 3 kúnniń ishinde qarastyrylady. Sonymen qatar, baspanany Qazaqstannyń kez kelgen qalasynan alýǵa múmkindik bar. Bastysy jubaılardyń jasy 35 jastan asyp ketpeýi kerek.
Ipotkanyń paıyzdyq mólsherlemesi – 16,5 paıyz. Al jalaqyny SentrKredıt Bankinen alatyndar úshin 16 paıyz bolyp bekitilgen. Jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi – 17,4 paıyz. Jubaılardyń biri garant bola alady. Bolmasa, garant retinde basqa da tulǵalardy qarastyrýǵa múmkindik bar.
1 myń arendalyq pátermen qamtylady
«Jastar jyly» aıasynda Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń jumysshy jastary 1 myń arendalyq pátermen qamtylady. Bul baǵytqa jyl saıyn 7,2 mlrd teńgeden, al úsh jylda 21,6 mlrd teńge bólinetin boldy. Arendalyq páterler osy jyldyń 1 tamyzynan bastap berile bastaıdy.
«Eń aldymen jastardyń áleýmettik máselelerin sheshýge tıispiz. Iаǵnı olardy baspanamen, jumyspen qamtýymyz kerek. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen respýblıkalyq mańyzdaǵy úsh iri qalanyń jumysshy jastaryn baspanamen qamtý úshin arendalyq páterler beriletin boldy. Bul – pılottyq joba. Búginde prosess bastaldy. Osy jyldyń 1 tamyzynan bastap arendalyq páterler úlestirile bastaıdy. Pılottyq joba oıdaǵydaı iske assa, tutas respýblıkany qamtıtyn bolady», – degen bolatyn Májilis qabyrǵasynda ótken jıynda eks-depýtat Baqtııar Máken.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıardyń sózinshe, Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń jumysshy jastaryna arendalyq páterler berý 2019, 2020 jáne 2021 jyldardy qamtıdy. Baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń jasy 30-dan aspaýy kerek. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta jas mólsherine qatysty shekteý 35 jasqa deıin uzartylýy múmkin.
Osylaısha, 2021 jylǵa deıin el astanasynda 1 050 arendalyq páter, Almatyda 900 arendalyq páter jáne Shymkentte 900 arendalyq páter salynady.
Sonymen qatar, jastardy baspanamen qamtý máselesine bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda kásiporyndar men áleýetti jumys berýshilerdi tartý da josparlanǵan. Bul oraıda, kásiporyndy jastardy baspanamen qamtýǵa yntalandyrý tetikteri qarastyrylatyn bolady.
Baspanaly bolý úshin aqshany qalaı jınaý kerek?
Sóz sońynda jastarǵa qarjyger, ekonomıster jıi aıtatyn myna bir keńesti aıta ketken jón bolar. Baspanaly bolý úshin aqshany qalaı jınaý kerek? Bul suraq osy kúni jastardyń barlyǵyn derlik tolǵandyrady. Mamandardyń pikirinshe, baspana alýǵa qajetti aqshany Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly jyldam jınaýǵa bolady. Atalǵan bank arqyly birneshe jylda qarjy jınap, jeńildetilgen nesıe alyp, páterge qol jetkizýge múmkindik bar.
Dálirek aıtsaq, úsh jyl ishinde páter qunynyń 50 paıyzyn jınaý qajet. Al eger páterdi qaıtalama naryqtan alýdy kózdeseńiz, 20 paıyzyn jınaý kerek. Bul rette Qazaqstannyń Turǵyn úı qurylys jınaq banki «О́z úıim» jáne «Nurly jer» baǵdarlamalaryn usynyp otyr. Qajetti qarjyǵa jyldam qol jetkizý úshin aqshany eki birdeı salymshy (eri men áıeli) qatar jınaǵan jón. Iаǵnı, banktiń «Otbasylyq paket» ónimin tıimdi paıdalanǵan abzal.
Páter jaldaı júrip, jeke baspana úshin qarjy jınaý óte qıyn. Sondyqtan mamandar jastar úshin tıimdi jol retinde úsh jyldaı ata-anasymen birge turýdy usynady. Bul qadamnyń nátıjesinde dittegen maqsatqa erterek qol jetkizýge bolady.
Múmkindik mol
Túıindeı kele aıtarymyz, elimizde jastardyń baspanaly bolatyn múmkindigi mol. Tek, memlekettik baǵdarlamalarǵa, ekonomıka, qarjy, jyljymaıtyn múlik salalaryna qatysty jańalyqtarǵa qulaq túre júrseńiz jetkilikti. О́mirde tegin eshteńe joq. Endeshe, baspanaly bolýǵa umtylaıyq!