Biz kótergeli otyrǵan bul másele, ıaǵnı toılardy zaman talaby men adamdardyń talǵamyna saı mazmundy, jarasymdy sán-saltanatpen ótkizý jónindegi áńgime kópshiliktiń kókeıinde júrgen dúnıe. Alaıda, ókinishke qaraı, bul máselege keıde jiti mán berilmeı jatady. Endigi jerde toı ótkizýge baılanysty tyń bastamalar men túrli usynystardy taýyp qana qoımaı, oǵan jol ashar qadamdardy qolǵa alýdyń da qajettiligi kún saıyn sezilýde.
Asta-tók dastarqan, atkópir dúnıe shashý, maqtangerlik pen jalǵan madaqty kópirtý degen bir qaraǵanda árkimniń óz qalaýymen bolsyn, meıli. Ne qylsa da árkimniń asy óziniki. Al ánshiler men ártisterdiń nebir ataqtylarynyń fonogrammamen kórermenderdi aldaı salýynyń túkke turǵysyz bolyp qalǵany da toı ıesiniń túısigi delik. Másele, bizdińshe toı qundylyqtaryn qadirlep-qasterleý, ulttyq dástúrdi saqtaý jáne toı ıesin syılaý, sonymen qatar sózdiń qunyn túsirmeýde bolyp otyr. Taza óner ǵana toıdyń sáni. Qazir qaı toıǵa barsańyz da qaıtalana beretin kórinister, eger osyǵan oı jiberip qarasaq, bári de bir daǵdydan asyp kete almaıdy. Áýeli toı kesh bastalady. Shaqyrylǵan qonaqtar ýaqytynan keminde eki-úsh saǵat keshigip keledi. Nege? Sebebi qurmetke atústi qaraý halyqtyq mádenıetti syılamaýda jatyr. Osy bir másele jóninde de ashyq aıtýǵa tıispiz. Keıde toıǵa shaqyrylǵandardyń birazy toıǵa kelmeı, toı ıeleri yńǵaısyz jaǵdaıda júredi. Biraq qazir toı kóp, halyq ta orynsyz shaqyrylǵan toılardan yǵyr bola bastady.
Sonymen qatar asabalar arasynda óziniń qaı rýdan ekenin, qaı rýdan qyz alǵanyn aıtyp ózin tanystyrýy da quptarlyq emes. Shópti de, shóńgeni de óleńge qosyp talǵamsyz, qurǵaq sózben eldi áýreleıdi. Keıde toı tilekterin tyńdaıtyn da adam tabylmaı bara jatyr ma dep qorqasyń. Búgingi toıda sózdiń de, oıdyń da qadiriniń qasha bastaǵany shyndyq. Qazaqtyń toı-tomalaǵyndaǵy shekten shyqqan, aqylǵa syımaıtyn daraqylyq týraly da kópten beri aıtylyp júr. Jambyl oblysynyń ortalyǵy men aýdandarynda toılar da, toıhanalar da kún saıyn kóbeıe túsýde. «Toı – Qudaıdyń qazynasy» nemese «Toı toıǵa ulassyn» dep, bata-tilek aıtyp, tańdy atyryp, keshti batyryp júrmiz. Endi toıdyń kóbeıýi halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn bildire me, álde jalǵan namysqa tyrysýshylyqtan ba?
«Toı dese, qý bas domalaıdy» demekshi, qazaqtyń shattyqtan sharshaǵanyn kórgen joqpyz. Qalaı desek te, alys-berisi, barys-kelisi úzilmegen, jyl on eki aı toı jasaıtyn halyqpyz. Osyndaı keń peıil, darqan bolmystyń arqasynda meıramhanalardyń da mereıi artyp, kásibi ilgerileýde. Biraq sońǵy jyldary kóp toılarda dastarqan mádenıeti, ónerpazdarǵa degen talǵam ósti. Alaıda, teatrlandyrylǵan kórinisterdiń kóp ýaqyt alýy, aqsaqaldar men aq jaýlyqty analardyń ornyna «saqal baılaǵan», «ártistik kımeshekter kıgen» jasandy jandardyń bata berýi kóńilge qona qoımaıdy. Sonymen qatar kópsózdilik te jurtty mezi etedi. Keıbir toılardyń ıeleri qonaqtarǵa syılyq taratyp, baılyq jarystyrý úshin jasalǵanyn kórgende de kóńilge kúpti oı kele beredi.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly twitter-degi paraqshasynda elimizdegi toı ótkizýdiń formatyn jańartý týraly pikirtalastardy qoldaıtynyn, qazirgi qazaq toıynda qalyptasqan qasań kózqarasty ózgertip, kózboıaýshylyq, dańǵazalyq, ysyrapshyldyqtan arylý qajettigin aıtqan bolatyn. Rasynda da, toı ótkizý mádenıetin ulttyq uly ulaǵattarǵa, ozyq salt pen dástúrlerge saı bıiktetý ortaq paryzymyz. Oryn alyp kele jatqan keıbir kemshilikterdi, basqa da olqylyqtardy túzetýge, toıdaǵy talǵampazdyqty, taǵylymdy arttyrýǵa atsalysý bárimizge mindet. Máselen, kórshi memleketterde toı týraly zańdar nemese jergilikti ókiletti organdarda erejeler qabyldanǵan. Bizde de osy máseleni oılastyrǵan abzal dep oılaımyn. Gazetter men jýrnaldarda, telearnalar men radıolarda arnaıy aıdarlar men baǵdarlamalar ashyp, toı mádenıetin bıiktetý týraly maqalalar men habarlar uıymdastyrylsa da durys bolady. Tipti ónegeli ótken toılar nasıhattalyp, beıádep ótken toılar synalsa degen de oı bar. Alaıda, árbir toı jasaıtyn adam qanaǵat degen qasterli uǵymdy esten shyǵarmasa bolǵany. Jalpy, báseke úshin, daqpyrt úshin toıdaǵy tamaq túrlerin kóbeıtip, ysyrapqa jol berý qasıetti Quran talaptary men órkenıetke de, mádenıetke de qaıshy keletinin túsinetin kez jetti.
Toıdyń túri kóp. Osy kúni jas náresteni besikke salý dástúrin toıǵa aınaldyryp, ony meıramhanalarda ótkizý keń etek aldy. Sonymen qatar tusaýkeser, tilashar, súndet toı da qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Qudalyq, qyz uzatý, shańyraq kóterý, odan keıin mereıtoılar degenińiz óte kóp. Tanystaryńyzben áńgimelese qalsańyz, dúısenbiden bastap jeksenbige deıin keminde 3-4 toıǵa shaqyrylǵanyn, keıde kún saıyn 2 nemese 3 toıǵa deıin baratynyn qynjyla aıtady. Kim bolsa da, «Barmasań, uıat», dep jaýap beredi. Bul toı ıesine de, qonaqqa da shyǵyn. Keıde toıdyń uıaty halyqty kedeılikke uryndyrady. Keıbir kisiler nesıe alyp, toı jasaıdy. Toıdan keıin halyq «Toı ózin aqtady ma?» dep surap jatady. Eger ol shynymen aqtalsa jaqsy, aqtalmasa qaryzdyń ústine qaryz qosylady.
Qazaqtan basqa ult ókilderi syrttan ánshi-bıshi aldyryp, 250-500 adamǵa deıin toı jasamaıdy. Túrik Respýblıkasynyń Antalıa qalasyna demalysqa barǵanymyzda, biz túsken qonaqúıde eki ret túrikterdiń úılený toıy boldy. Baıqaǵanymyz, sol toıǵa 70-90 adam ǵana qatysyp, toıdyń dastarqany óte qarapaıym shved ústeli túrinde ótti. Ras, bizde qaltaly qaýymnan qalys qalmaımyn dep qansha qazaqtyń qaryzǵa batyp toı jasap júrgenin baıqap júrmiz. Biraq «bireý toıyp, bireý tońyp sekiretinin» umytpaý kerek sııaqty. Bul rette árkim kórpesine qaraı kósilse eken deısiń. Barymen bazar qylyp, bir kese shaı usynsań da meımanyńnyń mereıi tasymaı ma?! О́mir deıtin ózendi qanaǵat qaıyǵymen júzip ótkenge ne jetsin, shirkin!
Batyrbek QULEKEEV,
Taraz qalalyq máslıhatynyń hatshysy