Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:09
Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev halqynyń ózine deıingi jıǵan-tergen, talaı urpaqtardyń qoǵamdyq sanasyn baıytqan qanatty, ómirsheń muralaryn sanasyna tal besikten sińirip ósken aýyl balasy ekeni barshaǵa belgili. Al bizdiń qazaq halqynda «elý jylda el jańa» degen qanatty sóz bar. Bul – tabıǵı aqıqatty kórsetetin ómirsheń oıdyń qazaq halqynda bolǵan baǵa jetpes baılyǵy. Bul – tabıǵı zańdylyq. Mine, Birikken Ulttar Uıymy qabyldaǵan adam damýynyń 2050 jylǵa deıingi baǵdarlamasy qolyna tıgende Prezıdent odan ózi qurǵan memleketiniń damý barysyndaǵy osynaý tabıǵı zańdylyqty tolyq túsingendeı. Sol sebepten de bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn 2012 jyldyń táýelsizdik merekesine oraılastyra otyryp, «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atady.
Seısenbi, 22 qańtar 2013 7:09
Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev halqynyń ózine deıingi jıǵan-tergen, talaı urpaqtardyń qoǵamdyq sanasyn baıytqan qanatty, ómirsheń muralaryn sanasyna tal besikten sińirip ósken aýyl balasy ekeni barshaǵa belgili. Al bizdiń qazaq halqynda «elý jylda el jańa» degen qanatty sóz bar. Bul – tabıǵı aqıqatty kórsetetin ómirsheń oıdyń qazaq halqynda bolǵan baǵa jetpes baılyǵy. Bul – tabıǵı zańdylyq. Mine, Birikken Ulttar Uıymy qabyldaǵan adam damýynyń 2050 jylǵa deıingi baǵdarlamasy qolyna tıgende Prezıdent odan ózi qurǵan memleketiniń damý barysyndaǵy osynaý tabıǵı zańdylyqty tolyq túsingendeı. Sol sebepten de bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýyn 2012 jyldyń táýelsizdik merekesine oraılastyra otyryp, «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atady.
1. Berik negizden – bıikke
Joldaýdyń ataýy da ómir shyndyǵy. О́tken ýaqyt ishinde biz tolyq qalyptasqan memleket boldyq. Ol – ol ma, damý qarqyny jaǵynan Katar men Qytaıdy ǵana alǵa ozdyrǵan dúnıe júzindegi úshinshi memleket bolyp turmyz. Osy Joldaýynda Prezıdentimiz atap kórsetkenindeı, «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasyn qabyldaǵan 1997 jyldan beri ǵana eldiń jyldyq ishki jalpy ónimi 16 eseden astamǵa ósken. Jyl saıynǵy ósim 7,6 paıyzdy quraǵan. Eger 1998 jyly jyldyq ishki jalpy ónimniń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 1500 dollardan kelse, qazir ol 12 myń dollarǵa jetken. Al osyndaı qarqyndy damýdy qamtamasyz etken kúsh sheteldik tikeleı ınvestısııalar der bolsaq, onda ol jan basyna shaqqanda 9200 dollardan aınalyp, TMD boıynsha kósh bastap shyǵa keldik. 15 jyl ishinde syrtqy saýda aınalymy 12 esege, al ónerkásip ónimderin óndirý 20 esege ulǵaıdy. Myna málimetter el damýynyń eń bir shuraıly tustarynan habar beredi: bar bolǵany 2010 jyldan beri ǵana jalpy quny 1 trıllıon 797 mıllıard teńge bolatyn 397 ınnovasııalyq nysan iske qosyldy. Sóıtip, eki jyldyń ózinde 44 myń adam turaqty jumys ornyn tapty. Al dúnıe júzinde, ásirese, álemdik ekonomıkanyń kóshbasshysy sanalatyn AQSh memleketinde, sondaı-aq Eýroodaqtyń damyǵan elderinde ýaqyt ozǵan saıyn qysqartýlardyń kóbeıip bara jatqanyn kórip-bilip otyrmyz. «Balapan» baǵdarlamasyn iske asyrý nátıjesinde búldirshinderdi mektepke deıingi bilim mekemelerimen qamtý 65,4 paıyzǵa ulǵaıdy. Sońǵy málimetterge júginsek, Qazaqstandaǵy mektep jasyna deıingi balalardyń 94,7 paıyzy mektepke deıingi bilim berý mekemeleriniń ıgiligin paıdalanýda. Sońǵy 12 jylda ǵana joǵary bilim alýshylarǵa beriletin granttar sany 182 paıyzǵa ulǵaıǵan.Prezıdentimiz el úshin asa aýyr kezeń bolǵan 1993 jyldyń ózinde jastarǵa, onyń ishinde talantty jastarǵa qamqorlyq jasaý úshin arnaıy «Bolashaq» baǵdarlamasyn qabyldaǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde 8 myń jas talantymyz álemniń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde bilim alyp, bul kúnderi elimizdegi jaýapty qyzmetterde abyroıly is tyndyryp júr.Eger biz osy ýaqytqa deıin tyndyrylǵan isterdi naqty mysaldar tilimen sóıleter bolsaq, onda elimizde densaýlyq saqtaýdyń bes ınnovasııalyq obektisi – Balalardy ońaltý ortalyǵy, Ana men bala ortalyǵy, Neırohırýrgııa, Shuǵyl medısınalyq járdem jáne Kardıologııa ortalyqtary kiretin keshendi medısınalyq klaster quryldy. Osynyń nátıjesinde sońǵy 15 jyl ishinde qazaqstandyqtardyń ómir súrý uzaqtyǵy 70 jasqa jetip, halyqtyń sany 14 mıllıonnan 17 mıllıonǵa deıin ósti. Bar bolǵany 11 jylda 48 myń shaqyrymnan astam avtokólik joldary, sondaı-aq 1100 shaqyrym temir jol jańadan salyndy nemese kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Biz «О́zen-Túrkimenstan shekarasy» temir jol jelisin salyp, Parsy shyǵanaǵy men Úlken Shyǵys elderine jol ashtyq. «Qorǵas-Jetigen» temir jolyn tósep, Qytaı men Shyǵys Azııa bazarlaryna kiretin el boldyq. «Jezqazǵan-Beıneý» temir jolyn jáne «Shubarkól-Arqalyq» temirjoldaryn tóseýdi bastadyq. «Batys Qytaı-Batys Eýropa» magıstraldy kólik dálizin salýdy qarqyndy júrgizip, Uly Jibek jolyn jańǵyrtýdy qolǵa aldyq. Sóıtip, álemniń kóptegen elderi 100-150 jylda atqara almaǵan ulan-ǵaıyr damýdy qamtamasyz ettik. Nátıjesinde osylaısha qarqyndy damý Qazaqstandy álemniń básekelestikke qabiletti 50 eliniń qataryna qosty.Qazaqstan meılinshe qysqa merzim ishinde joǵary qarqynmen damı otyryp, dúnıe júzin túgel moıyndatty. Bul kúnderi alpaýyt AQSh pen Eýroodaq, Japonııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı Qazaqstandy strategııalyq áriptes ataǵanynyń kýásimiz. Islam álemi bizdi dindesterimiz dep qurmet tutady. Túrki dúnıesi qandasymyz dep ish tartady. Ol-ol ma, dúnıe júzi dástúrli dinderi jetekshileriniń quryltaıyn Astanada dáıekti túrde ótkizý arqyly jalpy adamzattyq qundylyqtardy qasterleýshiler syılaıtyn el boldyq. Qysqa merzim ishinde sáýletimen kórgen jurtty tańyrqatatyn Astanadaı ásem bas qalamyzdy salyp aldyq. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, AО́SShK, TMD, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, úshtiktiń Keden odaǵy sekildi dúnıe júzi túgel sanasatyn halyqaralyq qurylymdardyń múshesi jáne uıytqysy retinde halyqaralyq alqaly jıyndardy Astanamyzda san márte abyroımen ótkizdik. Qysqy Azııa oıyndaryn ótkizý bizdiń jas memleketimiz tapsyrǵan alǵashqy synaq desek, onyń ótýine Halyqaralyq olımpıada uıymy joǵary baǵa berdi. TMD kóleminde tuńǵysh bolyp EQYU-ǵa tóraǵalyq jasap, halyqaralyq yqpaly zor uıymnyń Astana sammıtin oıdaǵydaı ótkizip, álemge Astana deklarasııasyn syıladyq. Mine, osyndaı iskerligimizdi is júzindegi naqty synaqta kórip moıyndaǵan dúnıe júziniń sarabdal sarapshylary EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizý jónindegi báıgeni de bizge syılady. Qoryta aıtqanda, bas-aıaǵy shańyraq kótergen 21 jyl ishinde táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy álemniń nebir dańqty memleketteri shyǵa almaǵan bıikke kóterildi.Osyndaı ynta-jigermen jumys isteý «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasyn merziminen buryn oryndaýymyzǵa jol ashty. Iá, 1997 jyly qabyldanǵan osynaý baǵdarlamanyń neni maqsat tutqany, nendeı bıikterdi mejelegeni baǵdarlamany jasaý isine belsene aralasqan maǵan aıdan da anyq. Ol tusta resessııa men gıperınflıasııadan tunshyqqan elimiz úshin es jınap, eńse kóterý birinshi kezekke shyǵarylǵan másele boldy. Sondyqtan da bul kezeńdegi damýymyzdy eldiń tabıǵı baılyǵyna, ásirese, kómirsýtekteri men ónerkásiptik metaldar óndirýdi molaıtýǵa arqa súıeıtindeı qajettilik sanadyq. Sondyqtan da elimizge shıkizattyq salaǵa ınvestısııa quıýshylardy molynan tarta otyryp, qıyn jaǵdaıdy jedel túzeýge kúsh saldyq. Bul Qazaqstan Respýblıkasyn qurýshy Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kóregen ustanymy bolǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Elbasynyń kóregendigi sonda – egemendik alǵan kezde elimizde bir mysqal altyn nemese bir sent valıýta bolmaǵan edi. Al bıýdjet jalaqy men zeınetaqylardy aılap, jyldap keshiktiretindeı tolymsyz bolǵan. О́ndiristik resessııa men gıperınflıasııa «aıylyn jımaı» turǵan shaqta bıýdjet qaıdan tolsyn? Mundaı jaǵdaıda ómirsheń isterge kirisý úshin qor jınaý basty qajettilik. Mine, osy basty qajettilikti kóre bilgen Elbasymyz sheteldik ınvestorlarǵa eksporttyq maqsattaǵy taýar óndirisi úshin tolyp jatqan jeńildikter berdi. Zańdastyrylǵan mundaı jeńildikter sheteldikterdi Qazaqstanǵa qyzyqtyrdy. Qazir álemniń barlyq laýazymdy tulǵalary men saıasatkerleri Nursultan Ábishulynyń sol kezdegi «áýeli ekonomıka, sonan soń saıasat» degen ataýǵa ıe bolǵan ómirlik ustanymy durys ekenin ashyqtan-ashyq moıyndaýda. Álemdi naqty ustanymynyń, atqarǵan isteriniń durystyǵymen osylaısha tolyq moıyndatqan Elbasy endi, mine, «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııalaı otyryp, memleketti, ultty damytýdyń múlde jańa jáne aýqymdy ári asa qajetti baǵdarlamasyn ómirge ákeldi. Bul endi «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasynan múlde bólek, tipti negizgi saıası ustanymy men maqsat-muraty jaǵynan aldyńǵysynan múlde ózgeshe damýymyzdyń bas qujaty ekenin erekshe eskertkim keledi.
2. Ekonomıka: 30-dan joǵary turamyz
Búginniń ózinde eń aldymen tolyq senimmen aıta alatynymyz – Elbasy alǵa shyǵarǵan mindet Qazaqstan úshin alynatyn asý. Eger biz joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, bas-aıaǵy 21 jyldyń ishinde álemniń birde-bir memleketi qol jetkize almaǵan qarqynmen damyp, búgingideı jaǵdaıǵa qol jetkizýge talpynysymyzdy bastaǵan shaqta jańadan shańyraq kótergen Qazaqstan Respýblıkasynyń basy artyq qarajaty bolmaǵanyn esepke alsaq, sondaı-aq bul kúnderi elimizdiń saqtyq qorlarynda 87 mıllıard dollardan astam altyn-valıýtalyq qazyna bar ekenin oılasaq, onda endi 38 jyl ishinde 20 satyǵa kóterilý múlde qıyn sharýa emes ekenin túsinemiz. Táýelsizdik jarııalanǵan kezde qazaq atty ult bar ekenin biletinder búkil dúnıe júzinde múlde sanaýly ǵana edi. Al qazir álemniń basym bóligi qarqyndy damýdy qamtamasyz ete alǵan Qazaqstan Respýblıkasyn quryp shyqqan ultty qurmetteıdi. Eger buryn biz jer qoınaýyndaǵy mol baılyǵymyzdy álemge jarnamalap, ol jarnamamyzǵa aqshaly topty sendirý qıyndyǵyna kezdessek, qazir biz ınvestorlardy ózimiz belgilegen qatań talappen eksheıtin boldyq. 2010 jyly bastalǵan 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamamyz boıynsha paıdalanýǵa berilgen ınvestısııalyq nysandar jáne sońǵy eki jylda elge engen sheteldik tikeleı ınvestısııanyń maqsaty osy sózimdi tolyq dáleldeıdi. Biz bul kúnderi álemdik ınvestorlarǵa «bizge keregi shıkizattyq ınvestısııa emes, ınnovasııalyq ındýstrııa ınvestısııasy» degendi búkpesiz ashyq aıtatyn boldyq. Sondyqtan da Reseı Federasııasy Qazaqstanda óziniń aýylsharýashylyq tehnıkalaryn shyǵara bastady. Fransııa bizde ushaqtary men tikushaqtaryn qurastyryp jatyr. Amerıka men Italııa sońǵy úlgidegi teplovoz-elektrovozdaryn shyǵarýdy qolǵa alǵan. Ońtústik Koreıa polımerler óndirisin uıymdastarýdy qolǵa aldy. Japonııa men Fransııa sırek metaldar óndirisine qarjy quıýda. Reseı, AQSh, Japonııa, Fransııa, Germanııa birlesken ǵylymı ındýstrııalyq jobalar boıynsha jumys isteýge kirisip ketken. Qysqasy, ózinde de valıýtalyq qor jetkilikti Qazaqstanǵa sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy arta túskendeı. Munyń ózi «Qazaqstan-2050» Strategııalyq damý baǵdarlamasynyń sózsiz oryndalatynyna berik negiz.Men ashyǵyn aıtýǵa tıispin – 2050 jyly Qazaqstan álemdik básekelestikke qabilettilik reıtınginde otyzynshy orynda emes odan áldeqaıda joǵaryraqta turady. Muny qarapaıym eseppen bylaısha túsindirgen artyq emes. Biz sózsiz jylyna bes paıyzdyq ósim ala alamyz. Artyǵyn esten shyǵara turyp 2012 jyly Qazaqstan 200 mıllıard dollardyń jyldyq ishki jalpy ónimin óndirdi dep qarastyrar bolsaq, 2022 jyly bul kórsetkish 300 mıllıard dollarǵa jetpek. Al 2032 jyly shamamen 450 mıllıard dollardyń jyldyq ishki jalpy ónimin óndiremiz. 2042 jyly dál osyndaı esep boıynsha buǵan taǵy 225 mıllıard dollardyń ústemesi qosylyp, qorytyndy nátıje 675 mıllıard dollardy quramaq. 2050 jylǵa deıin qalǵan 8 jylda ósim eki ese azaıyp, bar bolǵany 2,5 paıyzdy qurady degenniń ózinde 135 mıllıard dollarlyq ónimdi qosymsha shyǵaratyn bolamyz. Sonda shamamen alǵanda 2050 jyly shyǵarylatyn jyldyq ishki jalpy ónim kólemi 800 mıllıard dollardan asyp túsedi. Osynyń ózi Qazaqstandy 30-shy satydan joǵary turady degizedi. Muny bylaı dáleldeýge bolady. 2050 jyly Qazaqstan halqynyń sany 20 mıllıonǵa jetti dep qarastyrsaq, onda jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónimniń mólsheri 40 myń dollardan asady eken. Al dúnıe júzi boıynsha qazir alǵashqy otyzdyqta júrgen elderdiń jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónimi 29 myń dollardan keledi. Demek, 2050 jyly Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónim óndirý jóninen álem memleketteri arasyndaǵy dodada alǵashqy jıyrmalyqqa ilinip jatsa, oǵan «bul qalaı?» deı almaspyz. Eskerte keteıik, alǵashqy jıyrmalyq jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónim óndirý jóninen 37 myń dollarmen tuıyqtalǵan. Eń joǵarǵy satydaǵy Japonııanyń ózi bul kórsetkish boıynsha 58 myń dollardy ıgerip tur. Qysqasy, Elbasy taǵy da óziniń ejelgi ustanymy boıynsha «aryq aıtyp semiz shyǵý» baılamyn jarııalaǵan sekildi.Endi biz osyndaı ulan-ǵaıyr is tyndyrylyp, nátıjesinde Qazaqstan álemdik kóshbastaýshy ekonomıka otyzdyǵynda bolatynyna tolyq senetinimizdi naqty mysaldarmen dáleldeıik.Birinshiden, Qazaqstan udaıy aıtyp júretinimizdeı, óziniń tabıǵı baılyǵy, metaly men mıneraly, kómirsýtekteri ózine tolyq jetetin jáne shıkizatty esh jaqtan ımporttamaı, kerisinshe, eksporttaıtyn elder tobyndaǵy kósh bastaýshy memleket. Eger biz osy zamanǵy eń ozyq elektrondy-turmystyq, kommýnıkasııalyq jáne áskerı strategııalyq tehnıkalar men ǵarysh zertteý jabdyqtaryn óndirer bolsaq, onda olarǵa birinshi qajetti sırek kezdesetin metaldardyń ózin syrttan izdemeımiz. Muny bilgen sheteldik ınvestorlar Qazaqstanda óz óndirisin uıymdastyrýǵa erekshe talpynatyny sózsiz.Ekinshiden, qazirgi tańda «damyǵan» degen teńeýi bar álemdik reıtıngtiń eń joǵary satysynda qojyraý bastaldy. Bul toqtamaıtyn úderis. Sebebi, ol memleketterde bıýdjettik mindetti tólemder shamadan tys ósip ketken. Jalaqy tym joǵary. Aıtalyq, bir tektes ónim shyǵaratyn Qytaıdyń ınjener-jumysshylary Germanııa, Fransııa, AQSh memleketterindegi áriptesterinen 20 ese, al Qazaqstandaǵy áriptesterinen 5 ese artyq jalaqy alady. Sóıtip, ónimniń ózindik qunyndaǵy jalaqynyń úlesi shekten tys bolýy bul elderdegi eń basty keselge aınalǵan. Bul tuıyqtan olar endi shyǵa almaıdy. Muny erte túsingen ınvestorlar qazirdiń ózinde óndiristerin Qytaı men Ońtústik Shyǵys Azııadaǵy damýshy memleketterge kóshirip-qondyrǵan. Bul kósh irkiliske ushyramaıtyn aǵyny qatty taý ózeni sekildi jalǵasady. Demek, Qazaqstanǵa sol kóshten biraz bólik oryn tepse ol da «bul qalaı?» deýge jatpaıtyn tabıǵı zańdylyq.Úshinshiden, Qazaqstannyń 170 mıllıondyq tutynýshysy bar úlken rynokqa aınalýy da óndiristiń ulǵaıýyna jol ashatyn qozǵaýshy kúshterdiń biri. Boljam boıynsha bul rynoktaǵy tutynýshy sany taıaý bolashaqtyń ózinde 200 mıllıonnan asyp tússe, ol da tabıǵı zańdylyq. Eskerte keteıik, ózi de qojyraýǵa aınalǵan Eýroodaq Ýkraınaǵa eshteńe bólip bere almaıdy. Beretini – demokratııa. Al ash qursaqqa demokratııa tamaq bolmaıtynyn mundaǵylar kóp uzamaı túsinedi. Sodan soń ýkraınalyqtar bizdiń shańyraqtyń esigin qaǵady. Eskerte keteıik, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrkimenstan jáne Armenııa Keden odaǵyna múshe bolsaq degen nıetterin ashyq aıta bastady.Tórtinshiden, «Batys Qytaı-Batys Eýropa» halyqaralyq tranzıt dálizi kóp uzamaı-aq tolyq qýatynda jumys isteýge kóshedi. Muny kórip, bilip otyrǵan búgingi damyǵan elderde qıynshylyq kórip júrgen óndirisshiler 3 mıllıard tutynýshysy bar rynoktyń dál kindigine ornalasqan Qazaqstanǵa kelýge nıetti bolary sózsiz. Qazirgi tańda bıznestiń basty ólshemderiniń jáne qundylyqtarynyń biri ýaqyt desek, sol ýaqyt óndiristiń Eýropada nemese Qytaıda ornalasýynan góri Qazaqstanda ornalasýy únemdirek ekenin dáleldeıdi. Qytaıdan Eýropaǵa 15 kúnde jetetin taýar Qazaqstannan shyqsa, bir apta kásipker paıdasynda qalady. Tabıǵattyń bul shyndyǵy da Qazaqstan paıdasyna jumys isteı bastaıtyn kez kóp kúttirmeıdi.Besinshiden, qalaı desek te Qytaı «kommýnıstik rejimdegi» el ekendigi batystyqtardy «shoshyta beredi». Álemdik dańqy bar birqatar sarapshylar kóp uzamaı-aq batystyqtardyń Qytaıǵa ınvestısııasy tejeledi degen pikirlerin aıtyp jatyr. Árıne, úrdis kilt tyıylady deýden aýlaqpyz. Solaı bola tursa da Qytaı men Qazaqstan «básekege salynsa» bizdiń eldi qalaýshylar kóp uzamaı óse túsedi deýge tolyq negiz bar. Sebebi:a) Qazaqstan tolyǵymen naryqtyq ekonomıkada jumys isteıtin jáne kommýnıstik ustanymnan tolyq bas tartqan el. Dinı bostandyqqa Qazaqstanda jol ashylǵan. 140 ulttyń ókili Qazaqstan halqyn quraıdy. Qazaqstan halqynyń aýyzbirligi ishki turaqtylyqtyń kepili ekenin ótken ýaqyt dáleldep berdi.á) Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, Qazaqstan tabıǵı jáne qarjylyq qor jaǵynan da Qytaıdan basymyraq.b) Geografııalyq ornalasý máseleni Qazaqstan paıdasyna sheship turǵan bir ıgilik.v) Syrtqy saıasatta Qazaqstannyń basqa memlekettermen «daýy» joq.g) Qazaqstan Qytaıdan góri Eýroodaqqa barlyq kórsetkishter boıynsha jaqyn, «tonnyń ishki baýyndaı» el.Osynaý negizgi artyqshylyqtar ınvestorlardyń «jaıly jer» tańdaýy kezinde Qazaqstanǵa basymdyq beredi.Altynshydan, Qazaqstan halqy túgeldeı derlik saýatty jáne talantty. Qazaqstan damyǵan ǵylymy bar el. Ǵylym men óndiristi qazirgi qarqynmen jaqyndata bersek, kóp uzamaı bul ekeýi tutasyp, nátıjesinde ekonomıkalyq órleýdiń basty qozǵaýshy kúshine aınalady. Muny kúni buryn kóre bilgen Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, 1993 jyldan beri talantty jastarymyzdy álemniń tańdaýly joǵary oqý oryndarynda memleket esebinen oqytyp, bolashaqtyń ómirsheń de jasampaz qyzmetterin atqarýǵa daıyndaǵan bolatyn. Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıteti ǵylym men óndiris kirigýiniń uıytqysyna aınalyp, kóp uzamaı-aq nebir ınnovasııalyq jobalar ómirge keleri sózsiz.
3. Halyqtyń turmysy: eýropalyq sapa
Elbasy árqashanda «bizdiń qyzmetimizdiń, jetistikterimizdiń nátıjesi halyqtyń turmysynan kórinis tabýy kerek» degen ustanymyn atqarýshy bıliktiń esine salyp keledi. Sondyqtan da bolsa kerek, atqarýshy bılik áleýmettik-turmystyq shyǵyndarǵa kelgende osy ýaqytqa deıin tarynýshylyq baıqatqan joq. Aıtalyq, qazirgi kezde «qazaqstandyqtardyń ortasha jalaqysy 90 myń teńgeden asqan» dep júrmiz. Ekinshi bir aqıqat – jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónimniń 12 myń dollardan aınalǵandyǵy. Eger basqa elderdiń damý barysyna kóz salsańyz, onda jan basyna shaqqandaǵy jyldyq ishki jalpy ónimniń kólemi 12 myń dollar bolǵan elderde halyqtyń ortasha jalaqysy 700 dollardy quramaǵanyn baıqaımyz. Demek, bizdegi «halyqshyldyq, áleýmetshildik» eýropalyqtardan ozyq tur. Muny eki sebeppen túsindirýge bolady. Basty sebepterdiń biri jáne negizgisi Elbasynyń áleýmettik jaǵdaıdy túzetýge qatysty qatań talaby. Ekinshi sebep «ıtermeleýshi kúsh». Muny bylaı túsindirýge bolady. Bizde halyq tutynatyn taýarlardyń basym bóligi óndirilmeıdi. Elde óndiriletin tutyný taýarlarynyń kólemi suranysty qanaǵattandyrmaıdy. Sondaı-aq, azyq-túliktiń súbeli bir bóligin ımporttap kelemiz. Mal sanyn azaıtyp alǵandyqtan etpen, sútpen ózimizdi-ózimiz qamtamasyz etetindeı jaǵdaıǵa qol jetkize alǵan joqpyz. Jaǵdaı Reseıde de bizdegideı. Al ol jaqta «munaı dollarlaryn» bıýdjettik mindetti tólemderdi ósirýge jumsaıtyndyqtan jalaqy, zeınetaqy mólsheri bizdegiden joǵary. Soǵan sáıkes bul kórshimizde baǵa da joǵary. Eki el arasyndaǵy kedendik kedergi alynǵannan bergi ýaqyt ishinde Qazaqstandaǵy baǵa Reseıdegi baǵaǵa jetýge talpynys jasady. Osylaı bolatyny erteden belgili edi. О́ıtkeni, óndirýshi qashan da taýaryn qymbatqa ótkizgendi qalaıdy emes pe? Demek, bizde ınflıasııa joǵary bolyp, sonyń keltiretin shyǵynyn halyq óz turmysynda sezinbeýi úshin de memlekettik mindetti tólemder udaıy ósip, joǵary deńgeıde boldy.Men kúni búgin áleýmettik jaǵdaıdyń jaqsarýy ekonomıkalyq ósimmen shendes bolatynyna tolyq senemin. О́ıtkeni, joǵaryda aıtqanymdaı, Elbasymyz «ekonomıkalyq damý nátıjeleri halyqtyń turmysynan kórinis tapsyn» degen ustanymyn saqtaıtyn aqıqat. Ekinshiden, eldegi azyq-túlik baǵasy áli de joǵarylaıtynyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. О́ıtkeni, aýyl sharýashylyǵyna quıylyp jatqan mol ınvestısııa qaıtarymy osyny talap etedi. Sondaı-aq, Qazaqstan azyq-túlik paıdalaný máselesinde eýrostandartqa kóshýge qadam jasaıdy. Halyqty ekologııalyq taza tamaqpen qamtamasyz etý túptep kelgende baǵanyń ósýin aqıqatqa aınaldyrady. Qazirdiń ózinde aýyl sharýashylyǵyndaǵy tálimi jerge quıylatyn ınvestısııa Eýroodaq elderinde Qazaqstandaǵydan shamamen 8 esedeı artyq. Sondyqtan da bul jaqta qymbat ta bolsa densaýlyqqa tek paıdasy bar, zııany múlde joq tamaq qalyby saqtalady. Bul – densaýlyq saqtaý salasynyń mamandary udaıy aıtyp júrgenindeı, halyqtyń densaýlyǵyn saqtap, ǵumyryn uzartýdaǵy qajetti alǵysharttardyń biri.Áleýmettik jaǵdaı halyqtyń bilim deńgeıinen de kórinis tabady. Qazirgi tańda dıplomdy joǵary bilimdi mamandardyń birazy jumys taba almaı sendelip júrgeni aqıqat. Endi memlekettik bilim berý júıesi de jeke menshik bilim berý oryndary da «kóz aldaýdan» arylyp, ómirge naqty qajetti mamandardy daıarlaýǵa kósheri aqıqat.Ekonomıkanyń, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, sapalyq damýy halyqtyń ıntellektýaldyq sapasynyń joǵarylaýyna jol ashady. Máselen, 2010 jyldan beri paıdalanýǵa berilgen ınnovasııalyq nysandarda jumys istep júrgender óndiristi kompıýtermen basqaratyn joǵary bilikti mamandar ekenin buǵan deıin de talaı aıtqanbyz. Endi oılap kórińizshi, bar bolǵany eki jyl ishinde elimizde 44 myńnan astam maman joǵary jalaqyly jumysqa ornalasqan eken. Aldaǵy 30 jyl ishinde bul kórsetkish shamamen 15 esege óseri sózsiz ǵoı. Demek, qazaqstandyq jumysshylar degende baıaǵy keńestik dáýirdiń qolyna balǵa ustaǵan «proletarıaty» emes, kompıýterdi «urshyqsha úıirgen» múlde jańa sapadaǵy, joǵary ıntellektýal kózge elesteıtin bolady. Nátıjesinde Nursultan Ábishuly «túpki maqsat – ıntellektýaldy urpaq tárbıelep, ıntellektýaldy ult qalyptastyramyz» degen muratyna qol jetkizýdi júzege asyryp jatyr dep oılaý kerek.
4. Qoǵamdyq sana ózgerip, jańa ult somdalady
Iá, biz 2050 jyly «qazaqstandyqtar» dep atalatyn múlde jańa ult bolyp qalyptasamyz. Bul birinshiden, tabıǵı zańdylyq. Ekinshiden, ekonomıkadaǵy tolyq ózgerý, jańarý bizdi sol ıgilikke alyp barady. Eń birinshi ol ıgilik qoǵamdyq sananyń tolyq ózgerýinen bastalady desek, qatespespiz. Máselen, kapıtalızm dúnıesinde «memleket óltirmeıdi» degen senim múlde joq. Árkim jáne barsha qıyn kezeńderge ózderi daıyndalyp, qor jınaıdy. Qoǵamdyq qatynas árkimdi jáne barshany osylaı bolýǵa eriksiz kóndiredi. Jasyratyn nesi bar, bizdiń qazaqstandyqtardyń súbeli bir bóligi áli kúnge deıin masyldyq ustanymnan aryla almaı memleket qazynasyna jaltaq-jaltaq qaraýmen ómir súrip jatyr. Tipti, baılardyń ózi «tenderden» paıda tabýǵa qushtar bolyp alǵan. Al kapıtalızm áleminde negizgi tabysty óz elinen emes ózge elden qarmaýǵa basa nazar aýdarady. О́ıtkeni, óz elińdegi eshqaıda ketpeıtin jáne otandastardyń barshasyna ortaq nesibe ekenin biledi. Sol qaınar kózdiń sarqylyp qalmaýy úshin kúsh salady. Mine, kapıtalızmniń basty aqıqaty osy. Biz muny áli kúnge túsine almaı kelemiz. Nesi bar, ómir bizdi sony túsinýge kóndiredi. О́ıtkeni, alǵashqy jıyrmalyqtyń sapynda tursaq ta kapıtalızmniń kóleńkesindeı erip júretin daǵdarys taýqymeti bizge ýaqyt ozǵan saıyn taqaı túsedi. Sebebi, qajet bolmasa jer astynda jata beretin shıkizat emes naqty daıyn taýarly óndiriske daǵdarys ataýly úıirsek keledi. Al ol shaqta, ıaǵnı biz damyǵan elder sapyna engen shaqta bılikte «áleýmetshildik» ustanym azaıa beredi. Bul da tabıǵı zańdylyq. Demek, halyq, árkim jáne barsha óziniń ustanymyn ózgertýge búginnen bastap kirisse artyq emes.Biz máseleniń eń aýyr tusyna kelgendeımiz. О́ıtkeni, ekonomıkany damytyp, áleýmettik jaǵdaıdy soǵan sáıkes jaqsartý ońaı sharýa bolǵanymen halyqtyq ustanymdy, qoǵamdyq sanany tolyǵymen jańalaý ońaı sheshiletin másele emes. Aıtalyq, kompartııa 70 jyl boıyna ateıstik úgit-nasıhat jumystaryn tegeýrindi júrgizýmen qoımaı qoja-moldalardy túrmege otyrǵyzyp, ıtjekkenge aıdasa da buqaranyń dinshildik senimin joıa almaǵanyn kórip otyrmyz. Qoǵamdyq sana degen sol. Demek, bizge ult tárbıesi máselesinde tegeýrindi jáne maqsatty qyrýar jumys atqarýǵa týra keledi. Bul Prezıdent Jarlyǵymen nemese Úkimet ókimimen sheshile salatyn másele emes. Qoǵamdyq sanany ózgertýge, jańalaýǵa otbasynan ýnıversıtetter aýdıtorııalaryna deıingi tárbıe salasynda júrgenderdiń barlyǵy, ol – ol ma, aqyn-jazýshylar, buqaralyq aqparat quraldary túgeldeı maqsatkerlikpen atsalysýy tıis. Aıtalyq, qazirgi tańda qazaqstandyqtar sonshalyqty baı dep oılamaımyn. Al Almatynyń kóshesine kún saıyn 500 myń jeńil avtokólik shyǵady eken. Baıaǵynyń 10 myń jylqy aıdaǵan baılary eń kóp degende kósem jekken ǵoı, al búginginiń almatylyqtary eń kemi 50 attyń kúshi bar kólikter minip júr. Olardyń qory 10 myń jylqysy bar baıdyń qazynasynan áldeqaıda az ekeni aıtpasa da túsinikti. Sol kólikterdiń kóbisi nesıege alynǵandar. Al kapıtalızm áleminde nesıege kólik alyp miný kúná sanalady. Demek, biz búginge deıin turmysymyz jaqsarǵan saıyn jınaýdyń ornyna shashqandy qalap alǵandaımyz. Al ult ustazy danyshpan Abaı «beker mal shashpaq» jaman ádet ekenin baıaǵyda-aq eskertip ketken joq pa edi. Demek, biz otandastarǵa Abaıdy jańa zamanǵa saı qaıtadan oqytýymyz, túsindirýimiz qajet sekildi.Bizdiń basty baılyǵymyz ishki tatýlyq ekenin Elbasy maqtanyshpen aıtyp júr. Iá, bul jer betiniń túkpir-túkpirinde ultaralyq, dinaralyq qandy qyrǵyndar bolyp jatqanda bizdiń kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtyn zor jetistigimiz. Ulttar men dinder aralyq teke-tirester bolmaǵanymen elimizde Islam dini ishindegi bóligi qandy oqıǵalardy ómirimizge ákeldi. Islamnyń qazaq jerine engennen bergi myń jyl ishinde buzylmaǵan jalǵyz ustanymǵa jik tústi. Minekeı, osynaý qaterden eldi saqtaý úshin de haq dinimizdiń paıǵambarymyzdan (s.ǵ.s.) qalǵan týra jolyn dinı saýaty joq buqaraǵa mektep partasynan túsindirsek te artyq bolmas.Qoryta aıtqanda, Elbasy alǵa qoıǵan jańa mindetterdi júzege asyryp, jańa bıikterge kóterilý qazaqstandyqtardyń qolynan keletin ıgilik. Sondaı-aq qazaqstandyqtar ol ıgilikke qoǵamdyq sanasy, ıntellektýaldyq sapasy múlde jańarǵan jańa ult bolyp qol jetkizedi. Maqalany qorytyndylaı kele atqarýshy bılikke bir máseleni erekshe baqylaýda ustaý kerek der edim. Ol – ınflıasııamen kúres máselesi. Eger biz ınflıasııany eń kóp degende 1,5-2 paıyzben shekteı almasaq, ekonomıkada qol jetkizgen joǵary tabys bolýy ábden múmkin daǵdarystyń qurbanyna aınalady. Sondyqtan da ınflıasııamen kúreske Ulttyq bankpen birge, jergilikti aımaqtyq atqarýshy bılikti de jaýapty etken durys sekildi. Áıtpese bıylǵydaı 6 paıyzǵa jetpeıtin ekonomıkalyq ósimdi 6 paıyzdan asatyn ınflıasııa juta berse, gúldený emes, toqyraý aldan shyǵady. Táńirim sodan saqtasyn!Iá, qoǵamdyq sanany tolyǵymen jańartý qazaqstandyqtardyń árqaısysynyń kúndelikti turmysynan kórinis tabatyndaı nasıhat jumystary kerek. Elimizdiń buqaralyq aqparat quraldarynyń basty taqyryby ult tárbıesi bolsa quba-qup. Týrasyn aıtqanda, 21 jyldan beri kapıtalızmde ómir súrip jatyrmyz degenimizben otbasylyq bıýdjetti josparlaý, munda da únem ustanymyn júzege asyrý qajettigin bile bermeımiz. Olaı bolsa kezinde kompartııa tamasha atqarǵanyndaı halyqtyń «saýatsyzdyǵyn joıý» jumysyn búginnen bastap qolǵa alsaq, artyq bolmaıdy. Shyndyǵynda dál osy Joldaýynda Elbasy bul máselege erekshe toqtalǵanyn eskere otyryp, eń osal tusymyz da osy ekenin bilip jumys istesek, isimiz alǵa basady.
Saǵyndyq SATYBALDIN, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, UǴA akademıgi, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory.