QAZAQSTAN – О́ZBEKSTAN: STRATEGIIаLYQ SERIKTESTIKTIŃ SARA SIPATY

Buǵan deıin habarlaǵany­myz­daı, Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń О́zbekstan Respýblıkasyna resmı sapary 17 naýryzda Tashkent qala­syn­da ári qaraı jalǵasty. Qazaq­stan basshysynyń bul kúngi jumys sapary kún tártibine sáıkes “Kóksaraı” rezıden­sııa­synda О́zbekstan Respýblıka­synyń Prezıdenti Islam Ka­rı­movpen kezdesýden bastaldy. Qazaqstan men О́zbek­stan­nyń memlekettik ánurandary oı­nalyp, qurmetti qaraýyl Pre­zıdentterge qurmet kórset­ken soń, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen О́zbekstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Is­lam Karımov ekeýara kezdesip, Qazaqstan men О́zbekstan qa­tynastaryn damytýdaǵy ózekti máselelerdi talqylady. Tarap­tar, sondaı-aq Ortalyq Azııa óńiri men onyń mańaıyndaǵy jaǵdaılarǵa, halyqaralyq prob­lemalarǵa da erekshe nazar aýdardy. Kezdesý barysyndaǵy áńgimede О́zbekstan Prezıdenti kórshiles jatqan Qazaqstan men О́zbekstan halyqtary bir-bi­ri­men baýyrlas ekendigin, Qazaq­stan Prezıdentiniń sapary ózbekstandyqtar úshin árqashan úlken oqıǵa bolatyndyǵyn atap ótti. Sonymen qatar, Islam Ka­rımov eki memleket arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystarǵa toqtaldy. О́zbekstan basshysy­nyń atap ótýinshe, elder ara­syn­daǵy taýar aınalymy ótken jyly birshama tómendedi. Al­da­ǵy ýaqytta ony arttyrý qajet. Qazaqstan Prezıdenti О́z­bek­stan basshysyna ózi tara­pynan alǵysyn bildire kelip, eki eldiń qarym-qatynastaryna toqtaldy. Nursultan Nazar­baev­tyń atap ótkenindeı, Qazaqstan men О́zbekstan saıası-ekono­mı­kalyq, mádenı-gýmanıtarlyq, taǵy basqa da salalarda tyǵyz yn­tymaqtastyq jasap keledi. Elder arasynda sheshimin tap­paǵan qandaı da kúrdeli prob­lema joq. Barlyq salalarda tyǵyz qatynastar jasaýǵa ke­der­gi bolatyn máseleler de baı­qalmaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstan men О́zbekstannyń ustanym­dary bir-birine jaqyn keledi. Búgingi kezdesý men kelissózder baýyrlas eki halyqtyń, eki memlekettiń yntymaqtastyǵyn ári qaraı damytyp, túrli sala­lar­daǵy qatynastaryn tereń­de­tetin bolady. Nursultan Nazarbaev pen Islam Karımovtiń elder ara­syn­daǵy yntymaqtastyqty ba­ryn­sha tereńdetýge baılanysty máselelerdi talqylaǵan kezde­sýi­nen keıin keńeıtilgen quram­daǵy kelissóz Memleketter basshylarynyń qatysýymen júrgizildi. Onyń barysynda keń aýqymdaǵy máseleler jan-jaqty talqylandy. Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy 2007-2016 jyldarǵa arnalǵan ekonomıkalyq yntymaqtastyq strategııasyn júzege asyrý, eki­jaqty saýda-ekonomıkalyq qa­tynastardy damytyp, gýmanı­tar­lyq baılanystardy jandan­dyrý, taǵy basqa da máselelerge basa nazar aýdaryldy. Sonymen qatar, sý-energetıkalyq resýrs­tardy tıimdi paıdalaný jaıy da qozǵaldy. Keńeıtilgen quramdaǵy kez­desýde alǵashqy bolyp sóz alǵan О́zbekstan Prezıdenti saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly aıta kelip, eki memleket arasyndaǵy sý-energetıkalyq resýrstardy paıdalanýǵa qa­tysty pikir bildirdi. О́zbekstan basshysynyń toqtalyp ótýinshe, О́zbekstan aýmaǵy búginde sýmen 70 paıyz ǵana qamtylǵan. Bul tıisti sýdyń tolyq alynbaı otyr­ǵandyǵyn kórsetedi. Osy­nyń saldarynan Aral teńizine quıylatyn sýdyń kólemi kem­shin. Onyń zardabyn Aral te­ńiziniń mańaıynda turyp jat­qan myńdaǵan turǵyn tartyp keledi. Osyndaı pikirin ortaǵa salǵan Islam Karımov budan soń, Qazaqstan men О́zbek­stan­nyń gýmanıtarlyq qatynas­ta­ryna toqtaldy. Onyń aıtýyn­sha, ekijaqty qatynastarda mádenı-gýmanıtarlyq baıla­nys­tar aldyńǵy orynda bolyp kelgen. Qazirgi ýaqytta da so­laı. Kelissózder qorytyn­dy­synda qol qoıylatyn Qazaq­stan men О́zbekstan MÁdenıet mınıstrlikteriniń arasyndaǵy mádenıet salasy boıynsha 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan yn­tymaqtastyq baǵdarlamasy eki eldiń ǵylymı jáne shy­ǵar­mashylyq baılanystaryna jańa jol ashady. Búgingi kezdesýimiz, dedi Islam Karımov, bizdiń elderimizdiń túrli salalarda tyǵyz yntymaqtastyq ornatyp, baı­lanystardy tereńdetedi dep senemin. Nursultan Ábishuly, Sizdi jáne qazaqstandyq delega­sııa­ny kele jatqan Naýryz meı­ra­mymen quttyqtaımyn! Jańa jyl­da Sizdiń basshylyǵyńyzben alǵa qoıylǵan mindetterdiń ta­byspen oryndalýyna tilek bildiremin. Al Nursultan Nazarbaev Qa­zaqstan – О́zbekstan qatynas­tary­na oń baǵa bere kelip, myna máselelerdi ortaǵa saldy. Onyń biri – aımaqta sý-energetıkalyq re­sýrstardy paıdalaný. Qazaqstan basshysynyń atap ótkenindeı, bizdiń elderimiz Ámýdarııa jáne Syrdarııa ózenderiniń tómengi aǵysynda ornalasqan. Qazaqstan da, О́zbekstan da Qyrǵyzstan men Tájikstannyń josparlaryna túsinistikpen qaraıdy. Olar qıyndyqqa tap kelgende, eki el de kómektesýden qashqan emes. Osy máselege Qazaqstan Pre­zıdenti arnaıy toqtaldy. Biz, Qa­zaq­stan men О́zbekstan basshy­lary, dedi Nursultan Nazarbaev osy jaıynda, óńirde jańa gıro­energetıkalyq qurylǵylar joba­laryna halyqaralyq saraptamalar júrgizýdi, onyń ishinde Tájik­stan­daǵy Rogýn GES-i men Qyr­ǵyzstandaǵy Qambarata nysanyna olardyń ekologııalyq jáne tehnogendik qaýipsizdigine, sondaı-aq sý aǵynyn retteý máselelerine baılanysty saraptamalar júrgizý­di qajet dep bilemiz. Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń tómengi aǵysyndaǵy Qazaqstan men О́zbek­stannyń ekologııalyq jáne eko­nomıkalyq qaýipsizdigine naqty kepildik kerek. Bul jerde sóz mıl­lıondaǵan adamdy sýmen qamta­masyz etý jóninde bolyp otyr. Bul bizdiń elderdiń halyqtaryn qa­naǵattandyrar edi ári bul shyn­dyq bolyp tabylar edi. Sonda Qazaqstan da, О́zbekstan da gıdro­energetıkalyq nysandardy salý konsorsıýmyna qatysýǵa daıyn bolady. Qazaqstan basshysy budan soń óńirde qaýipsizdikti qamtamasyz etý barysyndaǵy quqyq qorǵaý jáne arnaýly qyzmet organdarynyń yntymaqtastyq máselesine toq­taldy. Prezıdenttiń atap ótke­nindeı, búginde eki memlekettiń quqyq qorǵaý jáne arnaýly qyz­met organdary arasynda tran­s­ult­tyq qylmysqa, lańkestik pen esirt­ki tasymalyna qarsy kúreste naqty is-qımyl bar. Osy máse­lelerdi aıta kelip, Elbasy Qa­zaqstan – О́zbekstan memlekettik shekaralaryn retteýdiń mańyzyn atap ótti. Qazaqstan men О́zbekstannyń memlekettik sheka­ralary dostyqtyń shekarasy bolyp tabylady, dep jalǵastyrdy sózin Nursultan Nazarbaev. Shekaralarda eshqandaı problema joq. Osy qıyn problemany biz bir-birimizge sene otyryp, dostyq jaǵdaıynda sheshe bildik. Endi Qazaqstan, О́zbekstan jáne Túr­kimenstan shekaralary túıisetin tuıyq qana qaldy. Keńeıtilgen quramdaǵy kelis­sózde Qazaqstan Prezıdenti, son­daı-aq Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde Uıym aıasynda qolǵa alynatyn is-sharalardan da habardar etti. TMD-daǵy elder, onyń ishinde О́zbekstannyń Qa­zaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyna qoldaý bildirgeni úshin Islam Karımovke alǵys aıtty. Onyń arasynda EQYU sammıtin ótkizý jónindegi Qazaqstan bastamasy da bar. Sonymen birge, Nursultan Nazarbaev Qazaqstan tóraǵalyǵy aıasynda Ortalyq Azııada qaýi­p­siz­dikti qamtamasyz etý, Aral máse­lesi boıynsha donorlyq konfe­rensııa ótkizý jáne Aýǵanstan problemasyna qatysty jıyn shaqyrý jónindegi is-sharalardy atap berdi. Sondaı-aq  Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin kólik-kommýnıkasııalyq iri jobalar­dyń mańyzdylyǵyn, onyń bar­lyǵyna Qazaqstannyń qatysa­tyn­dyǵyn da atady. Mysaly, Jetigen – Qorǵas temir jol qurylysy paıdalanýǵa berilgen kezde, osy jol arqyly О́zbek­stannyń Qytaı rynogyna shy­ǵýyna bolady. Bul О́zbek­standy Qytaı rynogyna aparatyn eń jaqyn jol bolyp tabylady. Keńeıtilgen quramdaǵy kelis­sóz nátıjesinde bes qujatqa qol qoıyldy. Olar – Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Na­zarbaev pen О́zbekstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti I.Karı­mov qol qoıǵan Birlesken málim­deme, QR Mádenıet mınıstrligi men О́R Mádenıet jáne sport  isteri mınıstrligi arasyndaǵy mádenıet salasyndaǵy 2010-2012 jyldarǵa arnalǵan yntymaqtas­tyq baǵdarlamasy, Dıplomatııa­lyq ókildikter ǵımarattaryn salý úshin ózara jer ýchaskelerin berý týraly kelisim, QR Syrtqy ister mınıstrligi men О́R Syrtqy ister mınıstrligi arasyndaǵy 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan yntymaq­tastyq jónindegi baǵdarlama jáne QR Úkimeti men О́R Úkimeti ara­syndaǵy kıikterdi qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly kelisim. Qazaqstan men О́zbekstannyń yntymaqtastyǵyn tereńdetip, óz­ara baılanysty damytýǵa qyzmet etetin ekijaqty qujattarǵa qol qoıý rásiminen soń, Memleketter basshylary buqaralyq aqparat quraldary ókilderine arnap baspa­sóz máslıhatyn ótkizip, suraqtarǵa jaýaptar qaıtardy. Alǵash bolyp sóz alǵan Islam Karımov birden búgingi kezdesý men kelissózder joǵary deńgeıde ári asa tabysty bolǵanyn atap ótti. Onyń aıtýyn­sha, eki memlekettiń de basty maq­saty óńirde qaýipsizdikti qamta­masyz etip, elderdi ekonomıkalyq jaǵynan turaqty damytý bolyp tabylady. Ásirese, Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy retteý jáne transshe­ka­ralyq ózenderdiń sý-energe­tı­kalyq resýrstaryn tıimdi paı­da­laný, sondaı-aq Ortalyq Azııada ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý ótkir máseleler bolyp qalyp otyr. О́zbekstan basshysy eki el arasyndaǵy taýar aınalymyn arttyrý jaıyna da toqtaldy. Islam Karımovtiń aıtyp ótýinshe, Qazaqstan men О́zbek­stannyń taýar aınalymy 2006 jylmen salystyrǵanda eki ese ósti. Qazaqstanda bolashaqqa ba­ǵyt­talǵan aýqymdy jobalar jú­zege asyrylyp jatyr. Bul eki el­diń qatynastaryn damytýǵa yqpal etedi. Qazaqstannyń jetistigi – О́zbekstannyń jetistigi, al О́zbek­stannyń jetistigi – Qazaqstannyń jetistigi, dedi О́zbekstan Prezı­denti osy oraıda. Bizdiń elderi­mizdiń arasynda tolyq ózara tú­sinistik ornaǵan. Ony qazaq­stan­dyq delegasııanyń aýqymdyly­ǵynan da kórip otyrmyn. О́zbekstan basshysy, sondaı-aq О́zbekstanda turyp jatqan qazaq dıasporasyna barlyq jaǵdaı jasalǵandyǵyn, olar О́zbekstan azamaty retinde eldiń barlyq salalarynda qyzmet etetinderin alǵa tartty. Onyń atap ótýinshe, jaqynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstri bolyp qazaq azamaty taǵaıyndaldy. Jaqynda ótken Parlament saılaýynda depýtat bolyp saılanǵan qazaqtar da bar. О́zbekstan men Qazaqstan strate­gııalyq odaqtas, dep aıaqtady sózin Islam Karımov. Nursultan Nazarbaev baspasóz máslıhatyndaǵy sózin qazaq pen ózbektiń shynaıy dostyǵynan bastady. Qazaqstandaǵy ózbek dıasporasy jáne О́zbekstandaǵy qazaq dıasporasy bizdiń elder arasyndaǵy “tiri” kópir bolyp ta­bylady, dedi Elbasy osy jaıyn­da. Islam Ábdiǵanıulyna О́zbek­standa turatyn qazaq dıaspora­syna kórsetip jatqan qoldaýy úshin zor rızashylyq bildiremin. Ásirese, bizge bıylǵy jyly qazaq Sáýle Polatovanyń “О́z­bek­stan­nyń jyl muǵalimi” degen joǵary ataq alýyn estýimiz erekshe ja­ǵymdy. Qazaqstan basshysy budan soń eki el arasyndaǵy saýda-ekono­mıkalyq qatynastarǵa toqtaldy. О́tken jyly taýar aınalymy 1 mıllıard 300 mıllıon dollardan asty, dedi osy oraıda Qazaqstan Prezıdenti. Al búgingi kezdesý men júrgizilgen kelissózder týraly aıtsam, olar nátıjeli boldy. Saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq qatynas­tardyń perspektıvalary men qazirgi jaǵdaıy jan-jaqty tal­qy­lanyp, halyqaralyq jáne óńirlik problemalar jóninde pikir alma­syldy. Bizdiń elder arasynda 2016 jylǵa deıingi ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq strategııasy jumys isteıdi. Biz aldaǵy ýaqytta osy stra­tegııany ári qaraı júzege asy­rýdy qamtamasyz etýge kelistik. Qazirgi tańda transshekaralyq ózenderdiń sý resýrstaryn paıda­lanýda birqatar problemalar bar. Osy máselelerge baılanysty Nursultan Nazarbaev kezdesýde Ortalyq Azııa óńirinde sý-ener­getıkalyq resýrstardy birlesip paıdalanýdyń ózara tıimdi tetigin jedeldetip daıyndaýǵa múddelilik tanytylǵanyn jáne halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń qyzme­tin jandandyrý jóninde áńgime bolǵanyn atap ótti. Bul másele kórshiles eki memleketke de ortaq. Kezdesýde Memleketter bas­shy­lary Ortalyq Azııa aýmaǵynda salynatyn jańa gıdroenergetı­ka­lyq nysandardyń qaýipsizdigi, olardyń ekinshi bir eldiń ekono­mıkasyna zııany tımeý jaǵyna da erekshe mán bergen bolatyn. Qurylys jobalaryn halyqaralyq saraptamadan ótkizý qajettigi jóninde birazdan beri sóz bolyp kele jatqan edi. Qazaqstan basshy­synyń atap ótkenindeı, óz el­deriniń aýmaqtarynda gıdroelektr stansalaryn salýdy maqsat etken Qyrǵyzstan jáne Tájikstan pre­zıdentterimen halyqaralyq sarap­tama jasaý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Sonymen qatar, osy memleketterdiń basshylaryn halyqaralyq saraptama qorytyn­dysy shyqqansha qandaıda bir gıdroenergetıkalyq nysannyń qurylys jumystaryn bastamaýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq Elbasy bı­ylǵy jyldyń jazynda Tashkentte ótetin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine tabys tiledi. Qazirgi kezde ShYU-ǵa О́zbekstan tóraǵalyq etedi, al osy sammıtten keıin ShYU-ǵa tóraǵalyq etý Qazaqstanǵa ótedi. Tústen keıin Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev pen О́zbekstan Prezıdenti Islam Karımov Táýelsizdik jáne gýmanızm keshenine gúl shoǵyn qoıdy. Prezıdentter, sondaı-aq “Hazreti Imam” kesheninde boldy. Jalpy, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń О́zbekstan Respýb­lıkasyna sapary tabysty boldy. Osy jerde atap óteıik, kezdesý barysynda Qazaqstan basshysy О́zbekstan Prezıdentin qolaıly ýaqytta Qazaqstanǵa saparmen kelip qaıtýǵa shaqyrdy. Shaqyrý Islam Karımov tarapynan rıza­shy­lyqpen qabyl alyndy. Álısultan QULANBAI – Tashkentten.