Altyn ordanyń saltanaty asqan Syǵanaq qalasynyń tarıhta aıtarlyqtaı izi bar. Qazirgi Qazaq memleketiniń shegindegi Kók ordanyń astanasy bolǵan qala ornynyń ózimen túbi túriktiń bári saǵynysyp kórisedi desem, asyra aıtqandyq emes. Sol H-HI ǵasyrlarda Syǵanaq qalasynan qashyq emes Nánsaıdyń sol jaǵalaýynda Kúıeýtam, Bestam, Júnis sekildi qalalar bolǵan eken.
Bestamdy belgilep alar bolsaq, Shıeli aýdanynyń ortalyǵynan 18-20 shaqyrym qashyqtyqtaǵy ońtústik-batys betindegi jazyqtyqta kezinde týyn tikken qala qańqasy. Bul qalanyń basty ereksheligi mynada: bul jerde úsh zaýyttyń orny anyqtalǵan. Biri – temir qorytatyn, ekinshisi – kirpish kúıdiretin peshi bar zaýyt, al úshinshisi – keramıka-syr zaýyty delinedi. Keıbir boljamshylar zaýyt sanyn 7-ge jetkizedi. Sonaý jyldary nartáýekelmen arheologııalyq qazba júrgizgen zertteýshiler osy qala ornynan qysh qumyra synyqtaryn, óńdelmegen gıps, tas qaıraq jáne shaqpaq tastardyń birneshe túrlerin tapqan. Zaýyt oryndarynan mys teńgelerdiń kezigýi mundaǵy kómbeniń jumbaq tustaryn qoıýlandyra túsedi.
Polımetall rýdalary synyqtary jáne dıirmenniń erekshe túriniń de qaldyq astynan tabylýy da osyndaǵy zaýyttardyń keń aýqymdy ekendigin bildirse kerek.
Aıtpaqshy, Bestamdaǵy qurylys qaldyqtary arasynan ák-balshyqty bor men aq shaqpaq (kvars) tasty dıirmende maıdalap qosý arqyly alǵan degen derekkózi de qyzyqty emes pe. Múmkin, keleshekte órkenıet kóshine qajetti álgindeı materıaldardy qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik týar.
Árıne, 1921 jylǵy kóktemdegi sý tasqyny kezinde Nánsaıǵa deıingi aralyq túgel sý astynda qalyp, kóptegen dáıekteme joıyldy nemese jer astyna ketti. Keıingi kolhozdastyrý, Keńes ókimetiniń kózjumbaılyqpen qaraý saldarynan qajetti tarıhı dáleldemeler, dáıektemeler kómeskilene bastaǵany da belgili.
Kezinde ataqty ǵalym Áýelbek Qońyratbaev baspasózde «Bestam qorǵalsyn!» degen maqala jazyp, shyrqyrady. Alaıda qozǵalys bolmady. Bestam qalasynyń sol kezdegi belgileriniń ózi kózden de, kóńilden de óship barady.
«Ata-babalardyń óneri, kóptegen ýaqıǵa tarıhy sondaı qalalarmen anyqtalatyn túri bar» deıdi ataqty ǵalym Áýelbek Qońyratbaev óz janaıqaıynda. Bestamnyń taý betinde negizgi qorǵany bolǵan kórinedi. Olar – syrtqy sý qorǵany, ekinshi topyraq qorǵany jáne ishki 2-3 metrlik dýal qorǵany. Keıingi kózge shalynǵan aýmaǵynyń ózi 10 gektardan asatyn qala óz qupııasyn áli asha qoıǵan joq.
Iá, qypshaq dalasynyń dáýiri óz tarıhynyń aıshyqtylyǵymen qundy.
Nurmahan ELTAI,Aqparat salasynyń úzdigi
Qyzylorda oblysy,Shıeli aýdany