Altaı sapary: «Kım» tegin izdeý jolynda

Osydan birneshe jyl buryn alǵash ret Altaıǵa sapar shegýdi oıladym. Biraq ókinishke qaraı, qaıda baratynymdy, saparymdy qaıdan bas­taıtynymdy bilmeıtin edim. Aqyry, uzaq ýaqyt oılana kele Altaı saparyn Inchhon halyqaralyq áýejaıynan bas­tap, Vladıvostok arqyly Novosibirge ushaqpen jettim. Odan ári asqaq taýlardyń arasynan júretin avtokólikke otyrdym. Sóıtip Altaı Res­pýblıkasynyń astanasy Gorno Altaısk qalasyna jetý úshin eki kún qajet boldy. Altaıstıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Nıkolaı Ekeevtiń aıtýynsha, ejelgi zamanda Altaıdan Koreı túbegine deıin eshýaqytta shekara bolmaǵan, osy aralyqty eńserýge at ús­tinde tórt kún jetedi eken. Arada birneshe myń jyl ótken soń shekara men ıdeologııalar paıda bolǵan kezde elder tek jaǵrapııalyq turǵydan ǵana emes, psıhologııalyq jaǵynan da múldem alystaı túsken.

Fın eliniń tilshi-ǵalymy Gýstav Ramstedt koreı tilin altaı tilderi tobyna kirgizgenniń ózinde koreı tiliniń shyǵý tegi sońǵy 100 jylǵa deıin belgisiz bolyp keldi. Altaı tili mamandary altaı tili men koreı tiliniń bóliný kezeńin 8000 jyl árige aparady. Sol 8000 jyldyq kómeski esteliktermen birge koreı jáne altaı tilderi arasynda bolǵan baılanystardyń izi de joǵaldy. Bul jerde qytaı jazýynyń (hancha) da zor yqpaly boldy. Qytaı jazýy qa­byldanǵan soń, ejelgi koreı jazýy qytaı ıeroglıfterimen aýystyryldy. Qytaı tiliniń tek ıeroglıfterin ǵana paı­dalanǵan japon tiline qa­raǵanda, koreı tilinde kóne qy­taı jazýynyń dybystalýy da qoldanyldy. Osynyń kesi­rinen jergilikti til ózine tán erekshelikterinen aıyryldy.

Osylaısha sońǵy júz jyl­dyqtarda eki eldiń (Altaı men Koreıa) tilinde ortaq belgi tabý sátsizdikke ushyrady. Alaıda Altaı eline jasaǵan saıahat kezinde jergilikti tildi zerdelep, altaı tili izderiniń áli de bizdiń tilde saqtalyp qalǵanyn baıqadym. Mysaly, «yrymchangyl notha» tirkesindegi «yrym» sózi altaı tilinde «shyndyqqa jaqyn» degendi bildirse, Koreı túbegi men Japonııada «qudaı» degendi bildiretin «kom (aıý)» sózi «shaman» degendi bildiretin altaıdyń «kam» sózinen shyq­qan. Bulardan tys «mýl», «kve», «chýrym», «kýbýlkýbýl» elikteýish sózi, «charyda» etis­tigi, «býsýda», «changsa-chhı» sýffıksi, kóptik jalǵaýlary jáne t.b. sózder koreı jáne altaı tilderiniń tól sózderi.

«Altaı» sózi «altyn» de­gendi bildiredi. Al koreı­ler arasynda eń jıi qoldanys­taǵy Kım teginiń túp-tórkini «temir» emes, «altyn» sóziniń maǵynasynan shyǵýy yq­tımal. Osyǵan baılanysty Kım famılııasynyń shyǵý tegin Altaı – «altyn elimen» baılanystyrýǵa bolady. Al­taı ólkesine qatysy bar túr­kiler ejelden beri temir óń­dep, temirdi qamyrsha ılegen. Sol kezderi temirdi metal­dar arasyndaǵy eń baǵaly jáne tazasy sanalatyn altynǵa te­ńegen. Eýrazııa qurlyǵyn jaýlap alǵan kóne túrkiler altynmen jumys istegen temirshilerdi qurmet tutqan, olardy qasıeti bar aqylgóı sanap, rý- taıpalyq ortada kósemdermen birge qur­met kórsetken. «Altyn» má­nindegi «Kım» teginiń osyndaı tereń tarıhı sebepterge súıenýi ábden múmkin.

Qytaıdyń yqpalyna kire qoımaǵan ejelgi Sılla elinde «han» degendi bildirý úshin marıpkan nemese kosokan degen sózder qoldanylǵan. Kan sóziniń maǵynasy altaı tilimen tórkindes keledi. «Marıp» aty kóp taraǵan. Al «han», «khan» dep aıtylatyn «kan» sózi altaı tilimen birge barlyq túrki tilderinde «han, patsha» degendi bildiredi. Sol sebepti Sılla patshalarynyń VI ǵa­syrǵa deıin qoldanǵan altyn tájder men mazarlary Eýrazııa túrkileriniń eskertkishteri men jádigerlerimen úndes keledi.

О́kinishke qaraı, koreı hal­qy qytaı mádenıetiniń yq­palynan teriskeı jaqpen baılanysy úzilip qalsa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin paıda bolǵan Keńes Odaǵynyń «temir perdesi» men Koreı túbeginiń soltústik jáne oń­tústikke bólinýinen saǵy syndy. Osynyń nátıjesinde Altaıdy esinde saqtaǵan jady jasýshalary da kópten beri umyt qaldy. Ańyz-ápsanalyq kezeńnen qalǵan estelikterdi endigi jerde qaıta qalpyna keltirý ýaqyty kelgen bolar. Sol úshin eń áýeli bir-birimizdiń júrekterimizge jol tabýymyz kerek.

Yngeng O,Dongdýk qyzdar ýnıversıteti Eýrazııa túrkologııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, professor

Seýl