Halyq pen bıliktiń arasyn jaqyndatatyn qujat

Búginde muǵalimderdiń ara­synda oqýdy syrttaı bitir­genderdiń kezdesetini ras. Al muǵalimniń júktemesin azaı­­tý máselesin sóz etkende 1993 jyly Joǵarǵy Ke­ńe­s­­t­e bilim berý týraly birin­shi zań qabyldanyp, biz­diń usynysymyzben muǵa­lim­derdiń aptalyq júktemesi 18 sa­ǵattan 14 saǵatqa, al mek­­­­tep­ke deıingi balabaq­sha­lar qyzmetkerleriniń júk­temesi 24 saǵattan 20 saǵatqa deıin qysqartylǵan bolatyn. Osy tájirıbeni paıda­lana otyryp, únemdelgen ýaqyt­ty shyǵarmashylyq ári ádis­temelik daıyndyqqa baǵyt­taý­dyń áleýeti zor. Al jańa tehnologııalardy ıgerý bilim sapasyn arttyrýǵa molynan múmkindik beredi.

Basty qujatta jerimiz­diń sheteldikterge satylmaı­tyn­dyǵy jáne osy turǵydaǵy artyq áńgimelerge tosqaýyl qoıý qajettiligi de jaıdan-jaı aıtylǵan joq. Osy tusta má­se­leni sheshý tetikteri qa­laı júzege asady degen saýal­­ǵa jaýap izdeı kele jer­di satýǵa 5 jyl morato­rıı ja­­­rııa­­lanǵanymen de onyń zań­men naqty shegelen­begen­di­gin aıtar edim. Artyq-aýys áń­gimelerdiń týyndap otyr­ǵany da osynyń saldary. Son­­dyqtan da Jer kodeksinde «jer sheteldikterge satylmaıdy, jalǵa berilmeıdi jáne jergilikti turǵyndarǵa da satylmaıdy, tek jalǵa beriledi» degen mazmundaǵy ózgerister engizilip, zańmen sheshilgeni abzal. Al jerdi tıimdi paıdalaný máselesine toqtalatyn bolsaq, Almaty sheńberinde 50-100 shaqyrym jerlerdiń ıesi kim ekendigine tıimdi-tıimsiz paıdalanyp jatqandyǵyna arnaıy saraptama júrgizsek, latýfındısterdi sol tusta anyqtaǵan bolar edik. Al qa­zaqtyń kody jer desek ar­tyq aıtqandyq bolmaıdy. Osy tusta 2016 jyly Úki­metke «Tyń jerdi ıgerý ar­qyly qa­zaq elin jańa beles­ke kóterý (Qazaq órisi)» maz­munynda joldanǵan joba-haty­myzǵa áli kúnge tushymdy jaýap bolmaǵanyn aıta ketkim kelip otyr. Al onyń barysyn­da ju­­myssyz jastardy jumys­pen qamtýdyń tıimdi tustary kel­tirilgen bolatyn.

Al Joldaýda aıtylǵan memlekettik qyzmetkerlerdi 25 paıyzǵa qysqartý oryndy másele. Kezinde memlekettik qyz­metkerlerdi 30 paıyzǵa qysqartý týraly usynys aıt­qan­dardyń biri retinde da­my­ǵan elder tájirıbesinde bas­qarý deńgeıleri az bolǵan jaǵd­aıda basqarýdyń tıimdi bola­tyn­dyǵyna nazar aýdar­ǵan edim. Mysaly, shetelder­de 6-7 deńgeıge deıin tıim­di sa­nalady. Al biz kóp deń­geı­li basqarýmen áýestenip ket­tik te, kórsetkish 12-13 deń­geı­ge jetti. Onyń syrtyn­da basqa oblystar da bar. Tıim­di basqarý júıesinde bi­rin­shiden, memlekettik shy­ǵyn­dy 15-20 paıyzǵa, kóp deń­­geıli bıliktiń apparatyn kem degende 20-30 paıyzǵa qy­sqart­qan jón. Ysyrapsyz, shy­ǵyn­­dardy barlyq deńgeıde azaı­typ, únemdelgen mıllıard qarajatty rýhanııat pen əleýmettik salaǵa ból­gen durys. Al ekinshiden, bi­­lik­ti, kəsibı mamandar daıar­­­laý baǵdarlamasyn ja­sap, ásirese ınjener-teh­no­­log­­­tar­dy oqytý saıasatyn qol­ǵa alý qajet. Úshin­shiden, Qa­­zaq­standa sybaı­las jem­qor­lyqtyń tamyryna bal­ta shabylmaıynsha mıl­lıard­taǵan qarjy qurdymǵa siń­gendeı qaltalarǵa quıyla be­retini sózsiz. Tórtinshiden, qar­jy-salyq júıesin jańasha ret­teý kerek: baılarǵa salyq kór­setkishin eselep kóbeıtip, al kishi kəsipke jeńildik ja­­saý kerek. Besinshiden, Qazaq­standa demokratııalyq úde­ri­ster iske asyp, memleket­tiń saıası maq­sattary óte naq­ty ári se­nimdi bolýy qajet. Mə­se­leni túbegeıli sheshý úshin da­my­ǵan elderdiń təji­rı­besi­men qazaqtyń menta­lı­­tetin úı­les­tire otyryp mem­leketi­miz­ge saıası, əleýmettik, eko­no­mı­kalyq, rýhanı, ǵyly­mı-tehnı­kalyq, ıaǵnı túbe­geı­li modernızasııa jasaý qa­jettiligi tur.

Al beıbit sherýge shyǵý má­se­lesine, jalpy demo­kra­tııaǵa Prezıdent taǵy da bir qadam jasady. Bul jerde adam quqyǵy, sóz bostandyǵy, oı pikirlerin ashyq aıtý týraly aıtyldy. Eń mańyzdysy – qo­ǵamdyq pikirlerdi tal­qy­laý arqyly bılikke jet­kizý. Ashyǵyn aıtý kerek, ákim­der men mınıstrlerdiń halyq­pen arasy alystap barady. Prezıdenttiń aıtýynsha, eger halyqtyń 30 paıyzy bıliktiń basqarý júıesine teris baǵa­syn berse, ondaı ákimshilik jú­ıesimen jumys isteýge bo­lmaıdy. Jalpy ákimder men mınıstrlerdiń saıası-eń­bek tıimdiligin baǵalaý ól­shem­deri kerek. Onyń ishin­de ákimderdiń qoǵammen, qo­ǵam­dyq uıymdarmen tıim­di ju­mys isteýi, ǵylym men ın­­no­­va­sııaǵa asa mán berýi, de­ne­­­shynyqtyrýmen qosa jer­­gi­likti halyq densaý­ly­­ǵyn jaq­sartýy, shaǵyn kásipkerliktiń, sybaılas jemqor­lyq­tyń deń­geıi, t.b. bolý kerek.

2020 jyldan bastap shaǵyn kásipkerlikti 3 jylǵa deıin tekserý­di toqtatý usynysy óte quptar­lyq másele. Ol úshin «Kishi ın­novasııalyq bıznes» týraly zań qabyldanýy tıis. Bul jerde aıta ketetin jaǵdaı, kishi ınnovasııalyq bıznesti damytsaq, jańalyqtyń bári osy salada jatyr. Al osyǵan oraı zań jobasyn Parlament depýtattaryna usynǵan edik.

Daǵdarys jaǵdaıynda eko­nomıkanyń tereń trans­formasııaǵa dýshar bolatyny anyq desek, al onyń ósý ózegi shaǵyn kásipkerlikti úde­meli da­mytý ekeni anyq. Qa­zir bizde onyń jalpyulttyq ónimdegi úlesi 20-25 paıyz. Al damyǵan shetelderde 50-70 paıyzǵa deıin. Olarda jumys oryndary 70-80 paıyz shaǵyn kásipkerlikpen qamtamasyz etilgen. Salaaralyq qurylym boıynsha bizde kishi kásiptiń deni saýdada 42 paıyzǵa de­ıin. О́kinishke qaraı, sha­ǵyn kásipkerliktiń úlesi óndi­ris­te, mashına jasaýda 3-4, áleý­mettik salada 2-3 paıyz ǵana. Paıdalanba­ǵan múmkin­di­gi­miz­diń óte mol eken­­digin osy­dan-aq bilýge bo­­la­dy. «Shaǵyn kásipkerlik – bizdiń eko­no­­mı­kamyzdyń arbasyn órge súı­reıtin ógiz». Al onymen aına­lysqandardy 1-2 jyl sa­lyq­tan bosatyp, tabysyna qa­raı birtindep salyqty kóbeı­tý­m­en qatar nesıe saıasatyn da 3-5 paıyzǵa tómendetý qajet.

Joldaýda aıtylǵan memle­ket­tik kompanııalardyń tıimdi jumys isteý máselesinde reformany «Samuryq-Qazynadan» bastap dıversıfıkasııa ja­saǵan jón. Áıtpese bul kompanııa memleket ishindegi mem­leket­ke aınalyp ketti. Al­daǵy ýaqytta Qazaqstannyń bren­di mal ónimderi men bıdaı bo­lýy tıis. Osy salalarǵa ınves­tı­sııa quıyp, asa mán bergen jón.

Quqyq qorǵaý salasyndaǵy má­selelerde, ásirese sot júıe­siniń sapasyn kúsheıtý kerek. Jalpy reformada, aldaǵy ýaqytta jergilikti jerdegi sottardy halyq saılaýy tıis ári saıası-demokratııalyq kezeń bastalýy kerek. Jumysyn jańa bastap jatqan Prezıdent janyndaǵy Ulttyq keńes osy máselelerge basty mán ber­geni abzal. Matematıkada beril­gen eseptiń túbiri bireý bol­ǵanymen ony sheshýdiń ádis-tásil­deri árqıly. Al eseptiń tú­birine qandaı jolmen jete­siń, sol tıimdisi bolmaq. Bılik júıesine memlekettik deń­geıde esep qoıylyp, nátıjesi halyqtyń ál-aýqa­tyn, ómir súrý deńgeıin kóterýge ba­ǵyttaldy. Al Pre­zı­dent Jol­daýy halyq pen bılik­tiń arasyn jaqyndatýǵa bas­ta­ǵan qadamǵa aınalatyny anyq.

Orazaly SÁBDEN, Qazaqstan Respýblıkasy UIA akademıgi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory