«Gaýhartas» – Syr sulýyna arnalǵan án

Án tarıhyn zerttegen mamandar bul óleńdi Segiz seriniki ekenin aıtady. Bul kisi ári batyr, ári aqyn, ári kompozıtor bol­­ǵan óz zamanynyń ozyq oıly adam­darynyń biri edi. Ol jaıynda Beksultan Nurjekeuly: «Segiz seri 1818 – Barys jylyn­yń naýryz aıynda týyp, otyz jeti múshel jasynda qaıtys bolǵan. Az jasasa da, alyptyń isin atqa­ryp ketken adam. Ol alǵash áni «Nazqońyrdy» Múkarama su­lýǵa arnap 15-16 jasynda shy­ǵarǵan. О́ziniń óleńderi men zamandastarynyń aıtýyna qara­ǵanda, oǵan Segiz seri degen at óte erte qoıylǵan. Ol on jasynda Omby medresesine baryp, onda alty jyl oqyǵan. Orysshany oqy­týshy jaldap úırengen. Men ataqty batyrlardyń, áı­gili adamdardyń urpaǵymyn de­­gen uǵym ony bala kezinen baý­­­­lyǵan. Sondyqtan ol óziniń jú­ris-turysyna, isi men sózine jas kezinen jaýapkershilikpen qaraǵan. Sonyń nátıjesinde Omby­daǵy medresede oqyǵanǵa deıin-aq ol dombyra shertip, qobyz tartyp, sadaq atyp, naıza túırep úırengen. Batyr babalaryna uqsap kıinip, bes qa­rýyn asynyp júretin bolǵan. Sondyqtan oǵan «Segiz jasar seri», «Segiz qyrly, bir syrly bala» degen sózdiń ekeýi de ja­rasymdy edi. Muhammed-Qa­nafııa atynyń aıtylmaı, Segiz seri degen ataý oǵan erte be­rilýi osy eki sózdiń bir arnada to­ǵy­sýynan da bolǵan shyǵar dep oı­laımyz. О́ıtkeni ol medrese qabyrǵasynda júrgende-aq solaı atalǵan» degen oıyn bildiredi. Jazýshynyń «Aıqyn» gazetinde jaryq kórgen osy maqalasynda onyń ákesi Bahram jaıynda kóp aıtyla bermeıtini tilge tıek etiledi. Degenmen, balasynyń atyn Muhammed-Qanafııa dep qoıýyna qaraǵanda, ózindik bilimi bar, ata jolyn ardaqtaǵan azamat ekeni kórinip tur. Atasy Shaq­­shaq ta batyr bolǵan. Onyń Qanshaıym degen qyzynan áıgili jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń anasy týǵan. Demek, Segiz seri – Ǵabeńniń naǵashy jurty. Jazýshy Rahymjan Otar­baevtyń «Erligin Isataıdyń jyr­­ǵa qosqan», Ná­bı­den Ábýtálıevtiń «Segiz seri Bahramuly Shaqshaqov», ta­rıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zulqarnaı Aldam­jar­dyń «Tarıh: paıym men ta­ǵy­lym» atty eńbekterinde Se­giz seriniń atasy Shaqshaqtyń she­shesi Aqbota áıgili Syrym ba­­­tyrdyń týǵan apasy degen má­li­met keltiriledi. Demek, ol da Dattyń qyzy. Bul derek­terge qa­ra­ǵanda Segiz seri ózin «ataqty batyrlar men áıgili adamdardyń urpaǵymyn» deýi – zańdylyq.

Áńgimeniń aýanyn «Gaý­har­tas» ánine qaıta buraıyq. Segiz seri Bahramuly Syr boıyn meken etken Baqtııar degen kisiniń Maqpal atty qyzyna ǵa­shyq bol­ǵan. Onyń bul sulýǵa arnap shyǵarǵan birneshe óleńi de bar. «Gaýhartas» – sonyń biri. Bul án­niń tarıhyn zertteýshiler onyń shyn ǵashyq bolǵan, qulaı súıgen adamnyń júreginen shyqqan jyr ekenin aıtady. Ekeýiniń mahabbaty tipti ańyzǵa aınalǵan. Aja­ry da, qylyǵy da kóńilin baýrap alǵan seri qyzǵa arnap áýeli «Maq­pal» atty bir án shyǵarady. «Aqsha júz, bota kózdi, qasyń qara, Shashyńdy túnde jýyp, kún­­diz tara. Nııazbenen ekeýmiz kelgen shaqta, Maqpaljan, bul­ǵaq­tamaı bizge qara», deıdi. Bul Segizdiń Maqpalǵa jańa yn­tyqqan kezinde shy­ǵarylǵan án sekildi. «Alyp qashyp ketýge keler shamam» dep, qyzǵa óziniń túpki oıyn túgel ashady. Budan seriniń qyzdy qulaı súıgenin ańǵarý qıyn emes. Ǵashyq seri Maqpalǵa áıgili «Gaýhartas» ánin arnaıdy. B.Nurjekeuly: «Bul án – adam shyǵardy deýge qımaıtyn án. Áldebir qudiret adam túsinbeıtin ásermen týdyra salǵandaı. Ol qudiret, árıne, ǵashyqtyqtyń qudireti. Aýyzdan shyqqan sóz qandaı, júrekten tógilgen áýen qandaı?!» dep óz baǵasyn beredi. Maqpal sulýdyń ádemiligine qaraqalpaq Jaby degen de tánti bolyp júredi eken. «Qyzyńdy maǵan ber!» degen Jaby Baqtııar baıdyń ábden mazasyn alady. Aqyry Dáýqara degen dosymen birge Maqpaldy alyp qashady. Ony estigen Segiz seri olardy qýyp jetip, jekpe-jekke shyǵady. Mahabbat úshin bolǵan shaıqasta Segiz myqtylyq tanytady. «Maǵan buıyrmaǵan sulý saǵan da buıyr­masyn» degen Jaby Maqpaldy sadaqpen atqan eken. Jebeden qatty jaralanǵan Maqpal aýylǵa jetemin degen­­she qaıtys bolady. Bul týraly Nurjan Naýshabaevtyń «Segiz seri baha­dúr» dastanynda aıtyl­ǵan. Ol Jaby men Dáýqara ekeýin de Segiz naızamen shan-shyp óltir­genin baıandaıdy.

Maqalany jazý barysyn­da kóptegen málimetti paı­da­lan­dyq. Tipti tyń derekter­ge deıin den qoıdyq. M.Áýezov atyn­daǵy ádebıet jáne óner ıns­tı­týtynda izdengenge azyq bo­lar­lyq tarıhı derekter bar. Bú­ginde Almatyda tura­­tyn she­jireshi Orazhan Seıi­tov degen aza­mat Ǵylym akade­mııa­syn­daǵy tyń derekterdi taýyp, qol­jazbalardyń sýretke túsi­ril­gen nusqasyn jiberdi. Sol jaz­­badan Mádı Bolatuly el ishin aralap júrip, Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Ekpindi aýylynyń turǵyny Beken aqsaqalmen kez­desip, kóptegen má­limet jazyp alǵanyn ań­ǵarýǵa bolady. Osy kisi aıtty degen bir áńgimede Segiz seri men Maqpal sulýdyń oqı­ǵasy baıandalady. Tipti, Jan­kisi jyraý qos ǵashyqqa arnap dastan shyǵarǵan.

El arasynda «Gaýhartas» halyq áni dep te aıtylady. Osy tusta myna bir derekterdi alǵa tart­qym keledi. Maqpaldan aıy­­rylǵan Segiz Rysbıke esimdi qyz­ben bas qosady. Osy Rysbıke apamyzdyń úıine baryp, bes aı boıy búkil shyǵar­masyn kóshirip alǵan Nur­jan Naýshabaev: «Naı­manda Baqtııardyń qyzyna arnap shyǵarǵan kópke áı­gili «Maqpal» ánin», dep jyrlasa, «Dál úsh jyl Segizge shá­kirt boldym», degen Jaıaý Mu­sa «Er Segiz» dastanynda «Shy­­ǵarǵan Maqpalǵa arnap «Gaý­hartasty», dep tebirenedi. Se­giz­ben dámdes bolǵan Shynııaz Ju­baı­uly: «Shyǵarǵan Maqpalǵa ar­nap «Gaý­hartasty», Bal­qytqan óleńimen taýdy, tasty», dep kes­teli sózben órnekteıdi.

Bul aıǵaqtarda «Gaýhar­tas­tyń» Segiz seriniń áni ekeni anyq kórinip tur. Budan artyq dá­lel­diń qajeti de joq shyǵar. Qa­laı desek te Syr boıynda ómirge kelgen, Syr sulýyna arnalǵan ánniń halyq murasyna aınalǵany shyndyq.

                                                                                                                         Ázız BATYRBEKOV,

                    Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdandyq «Jalaǵash jarshysy» gazetiniń bas redaktory