О́miri ónege bolǵan tulǵa

О́zi ómirden ótse de, sońyna óshpes iz, ónegeli ómir jolyn qaldyrǵan tanymal tulǵanyń esimi halqymen birge jasaı bermek. Osy oraıda, ony biletin jáne qyzmettes bolǵan adam retinde ózim táýelsiz elimizdiń zańnama júıesin ja­ńa­dan qalyptastyrýda orasan zor eńbek etken azamat týraly maqala jazýǵa bel býdym. О́ıtkeni ol «Azamat edi ardaqty!» deıtin tulǵanyń biri boldy.

Alǵash ret Marat Ospanov týraly 1989 jyly Aqtóbe qalasyndaǵy beıresmı bas­pasóz quralynan estidim. Gazettegi jer­gilikti medısına ınstıtýtynyń par­torgy M.T.Ospanov oblystyń sol kezdegi birinshi hatshysy Iýrıı Trofı­movqa «Ashyq hat» jazdy degen máli­met bir óńirdi dúr silkindirgendeı bolyp edi. О́ıtkeni ol hatta oblys bas­shysy tarapynan KSRO Halyq depýtat­ta­ry­nyń saılaýyn ótkizý barysynda qa­te­lik­ter jiberilgeni jáne saılaý týraly zańdardyń óreskel buzylǵandyǵy málim­delgen. Sondaı-aq joǵary oqý oryn­da­ry­nyń jaı-kúıi alańdatyp otyrǵany jáne de aýyl sharýashylyǵy salasynyń jaǵdaıy óte múshkil ekeni, taǵy da basqa mardymsyz atqarylyp jatqan jumys­tar­dy atap kórsetip, oblys hatshysyn ótkir synǵa alǵan.

Ol kezde men Aqtóbe pedagogıka ın­­stı­týtynyń tárbıe jónindegi pro­rek­­tory qyzmetinde bolatynmyn. Bir ja­ǵynan Mákeńniń joǵary oqý oryn­da­ry­­nyń jabdyqtalýy nashar ekendigi týraly oı-pikirin qoldap, ekinshi jaǵynan áriptesimniń aldaǵy kúnderine alańdap, «Endi bul azamattyń bolashaǵy qalaı bolar eken?» degen oıǵa da qalǵanym ras. Sebebi ol kezdegi totalıtarlyq júıe ózine qarsy osyndaı batyl qadam jasaǵandarǵa toıtarys bereri anyq edi.

Degenmen, Marat Turdybekuly bul saıası aıqastan aman ótýmen qatar Qazaq KSR-i Joǵarǵy Keńesiniń XII shaqy­ry­lymynyń depýtattyǵyna saılaý­ǵa tú­sti. Jáne de sol dodada oblys ákimi orynbasarlarynyń birimen saıys­qa túsip, jeńip shyqty. Alaıda, sol sha­qy­ry­lymnyń az ýaqyt ishinde taratyl­ǵa­ny belgili.

Endi kezekti saılaý ótkizý naýqany bastaldy. Joǵarǵy Keńestiń XIII sha­qy­­rylymynyń depýtattyǵyna oblys aty­­nan birneshe kandıdat aıqyndaldy. So­lardyń arasynda óńirge tanymal aza­­mat, sol kezdegi Aqtóbe pedagogıka ınstıtýtynyń rektory, professor Muhtar Aryn da bar edi. Ol meniń tike­­leı basshym ári men M.Arynnyń saı­laýaldy úgit-nasıhat jumystaryn júr­gi­zetin toptyń múshesi boldym. Ol kezde saılaý naýqany balamaly negizde jáne óte qyzý tartysty jaǵdaıda ótetin. Úmit­kerler kóptegen mekemelerge baryp, jer­gi­likti saılaýshylarmen kezdesip, jos­­parlaǵan baǵdarlamalarymen tanys­ty­ryp, ózderine mindetteme alyp, olar­dyń qalaı oryndalatyndyǵy týraly aıtyp, qarsylastarymen ashyq túrde pikirsaıysqa túsetin. Kezdesýlerdiń kóp­tigine baılanysty Muhtar aǵa­myz úlgermegen jerlerge bizderdi qatys­ty­ra­tyn.

Sondaı jınalystardyń biri «Aqtó­be­selmash» zaýytynda ótti. Sol kezdesýge Marat Turdybekulynyń ózi qa­tys­ty jáne osy basqosýda júrgizýshi oǵan birinshi sóz berdi. Sheshen adam ǵoı, bastapqy sózderinen-aq otyrǵan jurttyń kóńilin ózine aýdaryp aldy. Sol kezdegi Qazaqstannyń ekonomıkalyq qıyn ahýa­ly­nyń sebepterin, oryn alǵan basqa da keleńsiz jaǵdaılardyń naqty sheshý jol­daryn qajetti esep-qısaptarymen dálel­der keltire otyryp, baıandap bergen­de jınalǵan halyqtyń seniminen shyǵyp, zor qoshemetine bólengendiginiń kýási boldym.

Sondaı-aq úmitkerler arasynda pikir talastyrý kezindegi qarsylastar jaǵynan qoıylǵan saýaldarǵa da tolyqqandy ja­ýap berdi. Saılaýshylardyń suraqtaryna jaýap berý barysynda Marat Ospanov tek qana ekonomıka emes, basqa salalar boıynsha da bir irkilgen joq. Atap aıtar bolsaq, salyq pen keden máselesi jáne elimizge sheteldik ınvestısııany tartý jónindegi oılaryn ortaǵa saldy. Qandaı máseleni kóterse de, depýtattyqqa úmit­ker retinde tereń daıyndyǵynyń bar eken­digin aıqyn baıqatty. Sol saılaýda Mákeń­niń de, Muhtar aǵanyń da úmitteri aqtalyp, Joǵary Keńestiń depýtattary bolyp saılanyp, mereıleri ústem boldy.

Joǵary Keńestiń sol shaqy­ry­ly­my­nyń da jumys isteý merzimi uzaqqa barmady, bas-aıaǵy eki jyldyń tóńireginde taratyldy. 1995 jyly 30 tamyzda elimizdiń jańa Konstıtýsııasy qabyldanyp, soǵan sáıkes Táýelsiz Qazaqstannyń qos Pala­ta­ly Parlamenti ómirge keldi. Endi Má­ji­lis depýtattyǵyna saılaý ótkizý naý­­­qany bastaldy. Sol joly Marat Ospa­nov elimizdegi úsh saıası partııanyń aty­nan tústi. Al ózim Parlament Máji­li­siniń depýtattyǵyna jeke mandat boıynsha Aqtóbe qalasynan úmitker boldym. Daýys berý qorytyndysy boıynsha ekeýmiz de elimizdiń joǵary sanatty zań shyǵarý organynyń múshesi bolyp saı­lan­dyq.

Májilis depýtattarynyń qatysýymen ótken alǵashqy otyrystyń kún tártibine aldaǵy atqarylatyn jumystardy uıym­das­tyrý máseleleri qoıyldy. Áýeli Pa­la­ta Tóraǵasyn saılap alý qajet boldy. Bul la­ýazymdy orynǵa saılaý da balamaly túrde ótýi tıis. Soǵan oraı kandıdatýrasy usynylǵandardyń qata­ryn­da elimizge tanymal Ábish Kekilbaev, О́mirbek Jol­das­bekov, Zamanbek Nurqadilov, Ora­zaly Sábden syndy tulǵalar boldy. Marat Ospanov ta sol úmitkerlerdiń ishin­de edi. Májilis depýtattary jasyryn daýys bergen ári óte tartysty jaǵdaıda ótken saılaýdyń qorytyndysynda Marat Ospanovtyń mereıi ústem bolyp, Má­ji­listiń Tóraǵasy bolyp saılandy. Bul Qazaq eli tarıhyndaǵy qos Palataly Par­lamenttiń tuńǵysh shaqyrylymynyń óz ju­mysyn bastaǵan sáti bolatyn!

Osy laýazymdyq qyzmette júrip, ózine júktelgen mindetterdi atqarý ba­ry­­synda Mákeń shynaıy saıasatker-demokrat ekendigin kórsete bildi. Máji­lis­ti basqarýdy qolyna alǵan alǵashqy kúnnen bastap-aq ol memlekettik organ­dar­men jáne óz áriptesterimen tyǵyz jumys isteýdiń qaǵıdalaryn qalyp­tastyrdy jáne árdaıym osy tásildi us­tan­dy. Elimizdegi saıası arenada ártúrli kózqarastary qalyptasqan qoǵamdyq kúsh­terdiń ýákilderimen jáne san alýan usta­nymdary bar baspasóz quraldarynyń ókilderimen de til tabysa bildi jáne solar arqyly el turǵyndaryna Májilistiń atqaryp jatqan jumystaryn keńinen jetkizip otyrdy. Eńbek jolynda jınaq­ta­ǵan mol saıası tájirıbesiniń arqasynda ol Májilistiń otyrystarynda nebir túıt­kildi máselelerdiń sheshimderin jáne olar­­dyń eń tıimdi joldaryn aıqyndap, elimizge, ultymyzǵa paıdasy kóbirek tıe­tin ómirsheń zańdardyń qabyldanýyna aıtar­lyqtaı yqpalyn tıgizdi.

Mákeń óz áriptesterimen beıres­mı kezdesýlerdi jaqsy kóretin. Sondaı basqosýlarda bir-birimizben saıa­sat tý­raly jáne zańmen jumys isteý tó­ńi­reginde pikir alysyp, aqyl-keńes­te­ri­miz­ben bólisetinbiz. Sol kezde Marat Turdybekulynyń bizderge aıtqan keı­bir oı-pikirleri esimde qalypty. «Al­daǵy ýaqytta ózimizdiń qajyrly eńbe­gi­mizben Májilistiń bedelin arttyrýǵa ty­rysaıyq. Konstıtýsııada belgilengen mer­zimge deıin tolyq jumys jasaıyq. Táýelsiz elimizdiń Parlamenti sapaly daıyndalyp qabyldanatyn zańdardyń uı­ytqysy bolýy kerek. Kásibı deńgeıi­miz­di kóterý maqsatynda jáne ózimiz de zań jobasyn jaza biletindigimizdi synaý­shylarǵa dáleldeý úshin Parlament Máji­lisiniń qabyrǵasynda daıyndalatyn zań jobalarynyń sany men sapasyn kótergenimiz abzal. Bizdiń qoǵam úshin asa qajetti zańdardyń ázirlenýine bastamashylyq jasaıyq!» dep Mákeń óz árip­testerin jańa zań jobasyn daıyndaý isine tarta bildi.

Osyndaı ustanymnyń nátıjesinde tek alǵashqy eki sessııanyń barysynda-aq 20-dan astam zań jobasy daıyndal­dy jáne olardy Parlament qabyl­da­dy. Sonyń ishinde «Shaǵyn kásip­ker­lik­ke memlekettik qoldaý kórsetý», «Tu­­ty­ný­shy­lardyń eńbegin qorǵaý», «Kó­shi-qon týraly» jáne taǵy basqa osy tárizdi zańdar sol kezdegi depýtattardyń qajyrly eń­bek­­teriniń arqasynda jaryq kórdi. Reti kel­gen soń aıta ketken jón shyǵar, ózim de Májilistiń jumys merziminiń aıaqtalý qarsańynda «Sport jáne dene tárbıesi týraly» tuńǵysh ret zań jobasyn jazyp, keıin ony Májilis pen Senattyń oty­rystarynda qorǵap shyǵyp edim. Búginde atalǵan zań avtorlarynyń biri bol­ǵanymdy qanaǵattanǵan sezimmen eske alamyn.

Májilis reglamentine sáıkes ár de­pý­tatqa toqsan saıyn ózi saılanǵan aımaǵyna baryp, iske asyrǵan jáne aldaǵy atqaratyn jumystary týraly saılaýshylardyń aldynda esep berý mindeti júktelgen. Sondaı saparlardyń birinde Muǵaljar aýdanynan saılanǵan, qazirgi kezde marqum bolǵan áriptes aǵam Atlash Jumaǵalıev ekeýimiz Aqtóbe qala­syndaǵy jataqhananyń birine baryp, jas turǵyndarmen kezdesý ótkizdik. Sol jıynnan shyǵa bergenimizde jaısyz kóriniske kýá boldyq. Esik aldynda erli-zaıypty adamdar ot jaǵyp, eki kirpishtiń ústine shaınek qoıyp, sý qaınatyp jatyr eken. Nege bulaı istep jatqandaryn suraǵanymyzda, olar: «Elektr qýaty bolmaǵandyqtan, shaı men tamaǵymyzdy otqa daıyndap jatyrmyz», – dep jaýap berdi. Odan keıin: «Sizderdiń kelýlerińizge baılanysty otyrys zalyna ýaqytsha sham berdi, qazir sóndirip tastaıdy. Osyndaı jaǵdaıda turyp jatqanymyzǵa úsh aıdyń júzi boldy», – dedi. Bul sol kezdegi eldiń aýyr jaǵdaıynyń bir kórinisi edi. Olardyń jaýaby janymyzdy kúızeltti. Erteńine oblystyq ákimdikke baryp, elektr qýatyna jaýapty basshylarmen sóılesý barysynda Aqtóbe qalasyna qajetti 270 megavatt elektr qýatynyń ornyna 70 megavatt qana paıdalanyp otyrǵandary belgili boldy.

Issapardan Almatyǵa kelgen boıda, Atlash aǵamen birge Marat Ospanovtyń kabınetine kirip, kórgen keleńsiz jaǵdaıdy baıandap, jaqyn arada kómektespeıtin bolsaq, Aqtóbe oblysynyń jaǵdaıy óte nasharlap ketetindigin alǵa tartyp, osy máseleniń sheshý jolyn qarastyrdyq. Sol basqosýda dereý qabyldanǵan sheshim negizinde Premer-Mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal daıyndaldy. Májilis oty­rysyna sol kezdegi Energetıka mınıs­tri V.Hrapýnov shaqyrylyp, biz kó­tergen másele boıynsha aqparaty tyń­daldy. Mınıstrdiń aıtqan ýájine, atqa­ryp jatqan jumystaryna depý­tat­tar tarapynan óte tómen baǵa berildi. Mákeń tóraǵalyq etken sol otyrystyń qory­tyn­dysy boıynsha Aqtóbe bıýdjetine 150 mln teńge qarjy bólinip, keıin oǵan árqaısysy 50 megavattyq qýaty bar 2 gazotýrbınalyq reaktor satyp alyndy. Olar Aqtóbe qalalyq jylý ortalyǵyna ornatylyp, birden iske qosyldy. Qazirdiń ózinde sol qurylǵylar elektr qýatyn belgili kólemde óndirip keledi jáne qalanyń ekonomıkalyq, áleýmettik ál-aýqatyn arttyrýǵa qyzmet etýde. Aıta­ıyn degenim, atalǵan máseleniń tez arada sheshilýine Májilis Tóraǵasynyń der kezinde utymdy sheshim qabyldaýy jáne de kerekti qarajatty qaı jerden únemdep alý kerektigin bilýi úlken ról atqardy. Osylaısha qınalǵan shaqta óz eline degen qamqorlyǵyn kórsete biletin azamat eken­digin taǵy bir ret baıqatty. Bul bir ǵana mysal.

Marat Ospanov Qazaqstannyń ishki máselesimen ǵana shektelip qalǵan joq. Ol eldiń syrtqy saıasatyna da úlken mán berdi. Halyqaralyq deńgeıdegi bedeli joǵa­ry boldy. Sondaı sáttiń kýágeri bolǵan edim. Ádette, Májiliste resmı dele­gasııalar jasaqtalyp, shetelderge shyǵyp turady. Depýtattar parlamentaralyq baılanystardy ny­ǵaıtý maqsatynda Almanııaǵa bardy. Sol delegasııa quramynda ózim de bolǵan edim. Issapar kestesi boıynsha tóraǵamyz M.Ospanovtyń Berlın qalasyndaǵy Gýmboldt atyndaǵy ýnıversıtette «Qazirgi Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly» degen taqyrypta leksııasy josparlanypty.

Uıymdastyrýshylardyń aıtýyna qaraǵanda, bul sharaǵa ýnıversıtettiń shamamen 50 shaqty ustazy men stýdenti shaqyrylǵan eken. Alaıda, oılamaǵan jerden nemis astanasyndaǵy basqa oqý oryndarynyń ustazdary men stýdent­te­ri de qatysýǵa nıet bildiripti. Sol leksııaǵa 150-den astam tyńdaýshy ke­lip, bizdiń eldiń ekonomıkalyq damý jolyna qyzyǵýshylyq tanytty. Mákeń leksııasyn aıaqtaǵanda, qol soǵyp qo­she­met kórsetti jáne suraqtar qoı­ǵy­­sy keletinderin jetkizdi. Sondaı sát­tiń bi­rin­de jergilikti nemis eliniń professory: «Lektor myrza, bizdiń baıqaýymyzsha, sizdiń ekonomıka salasynda jınaqtaǵan úlken tájirıbeńiz bar eken, soǵan súıene otyryp aıtyńyzshy, qaı el bolmasyn, az ýaqyttyń ishinde ekonomıkalyq deńgeıin anyqtaýdyń krıterııleri bar ma? Bar bolsa, solar týraly aıtyp berińizshi?», – dedi. Mákeń bul suraqqa: «Ondaı krıterıılerdiń birnesheýi bar, solardyń biri mynadaı: «Eger elińizdiń aýyl turǵyndary qalaǵa kóship jatsa, onda sol eldiń ekonomıkasynyń tó­men­­digin baıqatady, al eger qala tur­ǵyndary qaladan aýylǵa qóshken jaǵ­daıda, ekonomıkanyń ósip kele jat­qan­dy­ǵyn bildiredi», dep jaýap berdi. Osy jáne basqa da tolymdy jaýaptaryna tyńdaýshylardyń barlyǵy dý qol shapalaqtap, rızashylyqtaryn bildirdi.

Aıta ketý kerek, birneshe jyl boıy daıyndap kelip, 1997 jyly sátti qor­ǵa­ǵan dok­torlyq dıssertasııasynyń ózi «Salyq reformasy jáne salyqtyq qarym-qatynastardyń birizdendirilýi» degen taqyrypty jan-jaqty zerttep qam­ty­ǵan bolatyn.

Memleketimiz de, halqymyz da Marat Ospanovtyń Qazaqstan parlamentarızmin qalyptastyrýǵa jáne ony damytýǵa sińirgen eńbegin joǵary baǵalaıdy. El ishinde bolyp jatqan qoǵamdyq-saıası isterge belsendi aralasyp, únemi óziniń kózqarasyn ashyq bildirip otyrdy. Saıası jáne ekonomıkalyq reformalardyń nátıjeli júzege asýyna atsalysty.

Ol elimiz naryq ekonomıkasyna kósh­ken tusta qarjy, bıýdjet, salyq salasyn­da­ǵy zańdardyń qabyldanýyna mol úles qosty. 1999 jyly «Turaqtanýdan ósimge qaraı» atty qarjy daǵdarysynyń aldyn alýǵa qatysty baǵdarlamasyn jarııa­lady. Keıin ol Úkimettiń taıaý jyl­dar­ǵa arnalǵan ekonomıkalyq baǵ­dar­la­­masyna negiz etip alynǵany belgili. Ol 100-den astam ǵylymı maqala men monografııanyń avtory. Ekonomıka ǵy­ly­my salasyn zertteýge arnalǵan onǵa jýyq kitaby jaryq kórgen.

Marat Ospanov jarq etken jasyndaı qys­qa ǵumyrynda elimizge sińirgen osyndaı keleli isimen sońyna ónegeli ómir jolyn qaldyrdy. Qazaqstannyń damýyna úles qosqan ekonomıkalyq taqyrypta jazǵan ǵylymı eńbekteri mol mura re­tin­de saqtalatyny sózsiz. Mákeńniń kózi tirisinde eline tıgizgen ulaǵatty ári paıdaly eńbekteriniń arqasynda ózi qyzmet jasap, saıasat jolyna alǵashqy qadam basqan Aqtóbe medısına ıns­tı­týtyna jáne qala ortalyǵyndaǵy kó­she­niń birine esimi berildi, turǵan úıiniń qabyrǵasyna eskertkish taqtasy ornatyldy.

Osy maqalany jazýdaǵy maqsatym, birinshiden, Marat Turdybekuly syndy azamatty qadirleý, tanymal tulǵanyń atqarǵan aýqymdy isterin oqyrmanǵa jetkizý bolsa, ekinshiden, elimizdiń qaı aza­maty bolsyn, Marat Ospanovtaı Ota­nymyzǵa adal qyzmet jasap, halyq aldynda abyroıly bolyp, árdaıym adam­gershiligi men parasatty minezimen kel­betti bolýǵa umtylýǵa úndeý.

Tólegen QÝANYShEV,

Parlament Májilisiniń I shaqyrylymynyń depýtaty, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor

NUR-SULTAN