Qazaq kınosynyń pushpaǵynan ustap aıyrylmaı júrgenime de biraz jyl. Pushpaǵynan aıyrylmaspyn-aý, ony endi ıleý kerek emes pe? Iletpedi ǵoı... C.Paradjanov degen qoltańbasy erek, tamasha rejısser ótken ómirden. Sol jaryqtyq ómiriniń sońǵy sátterinde kózi jasaýrap otyryp aıtqany bar edi: «Meniń «baılaýda» ótken (ol kisiniń fılmderi polkada jatyp qala beretin), aıdaýda ótken (ol kisi túrli jalamen bes jylǵa sottalǵan edi) on bes jylymdy endi esh nárse toltyra almaıdy» dep. Biz endi Paradjanovqa teńese almaspyz. Dese de on jyldaı «Qazaqfılmniń» esiginen syǵalaı almaı ketken jyldar... Shirkin-aı... rahattana jumys isteıtin jyldar edi...Endi, sol, qolymyz bos bolǵan soń, oılanamyz... «Qazaqfılm» jóninde. Qazaq kınosynyń qazirgi qalyp-soıy týrasynda. Sóz etpek negizgi dúnıelerdi “qazaq kınosynyń tórt qasireti” dep te ataýǵa bolar edi, biraq bıik pafos qashan da uran kúıinde qalady. Sol sebepti, jalaýlatpaı-aq qoıalyq. Jaı ǵana túıin bolsyn.
Birinshi túıin: ulttyq boıaýdan beziný
Kıno ádebıetten alystap ketti. Týǵan ádebıetten alystap ketken soń boıynan nár, túrinen ár ketti. Dos-aǵam Sábıt Qurmanbekov aıtqan edi: «Sonaý toqsanynshy jyldardyń orta sheninde «Abaı» fılmi qolǵa alyndy. Meni qoıýshy sýretshi qylyp shaqyrǵan edi. Barsam, bastalmaq fılm avtorlarynyń aldynda «Abaı joly» emes, «Pýt Abaıa» jatyr, qatty kúıindim», dep. Sol. Týǵan ádebıetin oqymaıtyn, oqyǵan kúnde de oryssha nusqasyn paraqtaıtyn adamnan qandaı ulttyq dúnıe kútýge bolady? Ol rejısser týǵan halqynyń janyna, ishki dúnıesiniń qatparyna boılaı ala ma? Boılaı almaıdy, árıne. Atqa mingizip, qymyz ishkizip, alqa-qotan keńes qurǵyzyp, zyrǵyp óte shyǵady. Ony kórgen kórermen baıqus ári-sári bolady. Bylaı qarap tursa, durys sııaqty... atqa mindi... qymyz ishti... súıek mujydy... dombyra tartty... Biraq júrek túbinde báribir bir qynjylys zil bop tartyp, alańkóńil kúıge túser edi. Sebebi túsinikti, jandaryn baıyz taptyrmaı týlaǵan – týǵan halqynyń shynaıy beınesin kóre almaǵan ishki túısikteri-tin. Áldebireýlerdiń paıymdaýyndaǵy taptaýyryn bolǵan, jattandy sulbasyn ǵana tamashalaǵan-tyn... Shirkin, sol rejısser Bıaǵańnyń – Beıimbet Maılınniń «Aıt kúnderin» oqysa... Ár úıde ashtan buralyp jatsa da aıt meıramyn ataǵysy kelgen jalbyr tumaq, jyrtyq shekpen qazaǵymnyń qasiretin túısinse... Shirkin, sol rejısser Bıaǵamnyń «Sharıǵat úkimin» oqysa... Jasaǵan kúnásin adamǵa tán moraldyq turǵydan emes, sharıǵattan aqtaý izdegen dúmshe molda men san túrli momynnyń áreketterine qanyǵyp, túrli ulttyq harakterge quryq salsa... Shirkin, sol avtor Júsipbekti oqysa... Sonda mynadaı birkelki, jyltyr, daralanbaǵan beıne, óz túsiniginiń túbinde tas bolyp qatyp qalǵan, shtampqa oranǵan monýmentaldi obrazdar qaptap keter me edi? «Qazaq ádebıeti – ult janynyń oqýlyǵy» dep qashanǵy qaıtalaımyz?
Keıingi aýyzǵa ilinip, shetelden qos-qostap júlde arqalap kelip jatqan kıno jasaýshy jastarda A.Tarkovskııdiń, S.Paradjanovtyń fılmderine tán vızýaldyq til, T.Abýladzeniń, Akı Kaýrısmıakıdiń, fılmderine tán satıralyq, karıkatýralyq forma, ekzıstensıalızm, metafızıkalyq paıym izdenisteri edáýir kórinis tapqanymen, ulttyq rakýrs joq. Ulttyq rakýrs bolmaǵan soń ony qazaq kınosy dep senimmen aıta alamyz ba?
Ekinshi túıini: shetelmen birlesken jobalar
Shetelden ortańqol rejısserdi attaı qalap ákelip, elimizdiń baǵa jetpes tulǵasynyń beınesin jasaýdy («Ámire» fılmin eske alyńyz) qolymyz qaltyramaı tapsyratynymyz qalaı? Bul ne, eksperıment pe? Oǵan ult tulǵasyn shalǵanymyz ne? Fılmde qazaqtyń sıpatynan, tulǵanyń túrinen, ulttyń tanym-túsiniginen nyshan da joq, bul da ulttyq fılm be? Erterekte parlament qabyrǵasynda qaralyp, osy kúnge deıin qoldanysta bolǵan «О́ner týraly zańnyń» «Kıno týraly» bóliminde «Ulttyq fılm» degen anyqtama mynandaı sıpatta berilgen: eger jasalmaq kıno ónimindegi qazaqstandyq shyǵarmashylyq toptyń úles salmaǵy 70 paıyzdy kórsetse, ol ulttyq fılm mártebesine ıe. Kórip turǵandaryńyzdaı, munda mazmun men máni, mentalıtet erekshelikteri týraly jalǵyz aýyz sóz joq. Myna qyryq kún dýmandatyp, seksen kún kerneıletip dúnıege kelgen qazirgi «Kıno týraly zańdaǵy» «Ulttyq kınonyń anyqtamasy» da alǵashqydan alys ketpegen. Býaldyr. Mysalǵa «Joǵarǵy kórkemdik dárejedegi, halyqtyń rýhanı qajettiligin qanaǵattandyratyn» dep keledi de, «shetel kınoóndirýshilerimen birlesken fılm de arnaıy kelisimderge baılanysty ulttyq dep moıyndala alady» degen raıda shegendelgen. «Jasalmaq kınonyń prodıýseri jergilikti bolsa, osy jerdiń azamaty bolsa» boldy «ulttyq kıno» mártebesine ıe degen syńaıda baılam jasalǵan. Bul múldem durys emes. Ulttyq fılmdi «jasaýshylardyń úsheý, tórteýi qazaqstandyq bolǵany», «qaıda dúnıege kelgeni» – ulttyq fılmniń mańyzyn, beınesin aıqyndamaıdy. Ulttyq fılm – eldiń tanym-túsinigi men ulttyń jany órnektelgen kezde, ulttyq shynaıy keıipkerler somdalǵanda, ulttyq kórkem kózqaras súzgisisinen ótken kezde ǵana – ulttyq fılm dep moıyndalýy kerek!
Shetelmen birlesken jobalar «Qazaqfılmde» «Ámirege» deıin de talaı túsirildi. San mıllıondaǵan qarjy jelge ushty. Al halyqtyń júregine qonǵan biri joq.
Úshinshi túıini: bıografııalyq fılmderge (baıopık) urynýshylyq
Amerıkada Ch.Chaplınniń dańqy jer jaryp turǵan kezeńderi onyń qımylyn salatyn ónerden, ıaǵnı, «chaplınıada» ónerinen turaqty túrde jarys ótip turady eken. Sol synaqqa kóp ónerli jurtpen birge Chaplın jaryqtyqtyń ózi de qatysypty. Nátıjesinde úshinshi oryn alǵan. О́z beınesin jasaýdan ózi úshinshi oryn alypty! Iаǵnı, ónerde belgili bir tulǵanyń beınesin jasasań, ony orıgınaldan asyryp túsirý kerek! О́ıtkeni tulǵanyń jurtqa málim bederin jasarda aıqyn bolýy úshin boıaýdy qalyń jaǵaryń anyq! Bolmasa, «qolyń kótermes shoqpardy belińe baılama».
Qazaq kınosynda ulttyq paıym, ulttyq boıaý qalyptaspaı bıografııalyq fılmderden aıaq tarta turǵan durys. Ult ardaqtylaryn ekranǵa kóshirgende onyń ulttyq bolmysyn, ishki jan dúnıe bulqynysyn, qasiretin bere almaǵannan keıin, ardaqtylarymyzdy julmalap, qorlaýdyń qajeti qansha?
Biz tipti, portrettik uqsastyqtyń ózin syryp tastadyq. Osy portrettik uqsastyǵyn joıý arqyly urpaqtyń sanasynan tulǵalarymyzdyń shyn beınesin joıyp jatyrmyz. Tulǵanyń ishki dúnıesi men bolmysyn kórkemdik mejesinen talqylaýdy ysyryp qoıalyq, A.Sokýrovtyń kósemder týraly jasaǵan úsh: «Moloh» (Gıtlerdiń ómiri aıshyqtalǵan), «Solnse» (ımperator Hırohıto týraly), «Teles» (Lenınniń sońǵy kúnderi) dúnıelerinde basty keıipkerleriniń ózine túr-kelbet jaǵynan uqsamaǵany bar ma? Rıchard Attenboronyń «Gandı» fılmin alaıyq, M.Formannyń «Amadeıin» (Motsart) alaıyq, qaısy tulǵanyń beınesin rejısser portrettik uqsastyqtan ala qashyp, ózinshe julmalady? Egiz tamshydaı ǵoı bári? Bizge báribir me álde?
Kitap paraqtamaıtyn jas urpaq erteń Ámire Qashaýbaev dep Sanjar Mádıevtiń, Baýyrjan Momyshuly dep Erkebulan Daıyrovtyń burynyraqtaǵy sýretin, Balýan Sholaq dep qazirgi kezdegi sýretin jalaýlatyp ustap júrmesine kim kepil?
Endi «Qazaqfılmde» Muqaǵalı týraly fılm jasalǵaly jatyr eken. Bul endi tipti qıyn. Muqaǵalı keshe ǵana qasymyzda bolǵan tulǵa. Dáýir aýysqan joq. Onyń shyn beınesi ár qazaqtyń júreginde shynaıy qalpynda qalyptasyp, qattalyp qoıǵan. Áli kónergen joq. Ony qalaı jańǵyrtpaqpyz? Jańǵyrtý kerek pe? Kórermen sene me? Qabyldamasy anyq. Árkimniń janynda jatqan aıaýly beıneni úrkitpeı, ázirge aman saqtaǵanymyz durys edi ásili.Taǵy qaıtalaýǵa májbúrmiz: qazir vızýaldyq óner aldyǵa shyqqan zaman. Urpaq kitapty sırek oqıdy. Ulylarymyzdy birjaqty, shalaǵaı beınesin jasaý arqyly alasartyp, jas urpaqty kókireginen olardyń tam-tumdap jetken shyn beınesin julyp alyp tastap jatyrmyz.
Tórtinshi, negizgi túıini: basshylyq
Iá, bul – negizgi másele. Men «Qazaqfılmde» biraz jyl ssenarlyq-redaksııalyq alqa múshesi bolyp jumys istedim. Alǵash eńbektengen jyldarym Sergeı Ázimovtyń basshylyǵynyń tusy edi. Negizi ssenarlyq alqa múshelerinen turatyn Kórkemdik keńestegi ssenarıılerdi talqylaý otyrysyna Ázimovtyń ózi tóraǵalyq etetin. Keńes músheleriniń oń pikirleri basshynyń nazaryna alynyp, eleýli qorytyndy, bolmasa, ózgeris, sheshim jasalatyn. Odan keıingi Anar Qashaǵanovanyń tusynda da solaı boldy. Al atalǵan kisilerdiń basshylyǵynan keıin... bul ıgi dástúr setinep júre berdi.
Qazirgi Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova hanymnyń parasatyna senim artamyz. Eleýli ıgi ister de kórine bastady. «Ulttyq kınony qoldaý qory» arqyly bıyl 18 jobaǵa qarjy bólinipti. Úlken jetistik. Endi sol dúnıeler ulttyń shyn rýhanı ıgiligine qyzmet etsin dep, kóńilde de, rýhanı ómirde de shıelengen túıin bolmasyn dep tileımiz.
Danııar SALAMAT,
dramatýrg, kınorejısser