Aǵaıyn aýyldan ketpesin desek...

Aldaǵy tamyz saılaýynda ár aýyl óz ákimine tańdaý jasaıdy. Bizdiń oblysta saılaýǵa deıin 173 aýyldyq aýmaq bolsa, qazir ákimshilik reformalar ózgerisine oraı 148-ge azaıyp qal­dy. Oblystaǵy aýyldyq aýmaqtarda halyqtyń ornalasýy, demografııalyq jaǵdaılary ártúrli. Keıbir aýyldar bolsa, qa­lalar mańynda oblys ortalyǵyna, óndiristi qalalarǵa qa­raıdy, al Aqjar, Amankeldi, Aqshıman, Ozernoe, Jaıma, Myń­kól sııaqty aýyldar tipti shalǵaıda ornalasqan. Odan keıin aty shyqqan qos qala – Ekibastuz, Aqsýdy monoqala dep bir­ shyq­ty, bularǵa qaraıtyn aýyldar monojúıege qaramaıdy, ra­dıý­syna sáıkes kelmeıdi, óz kúnderin ózderi kórsin dep taǵy shyqty.

Ákimderdiń ózderi osy eki qalaǵa qarasty aýyldar ne aýyldardy damytý baǵdarlamasyna, ne shaǵyn qalalar baǵdarlamasyna enbeıdi.Úkimet nazarǵa alyp, qoldamasa, bul aýyldardyń kúni ne bolmaqshy dep otyr. Saılaýǵa deıin oblystyq ákimdik tapsyrmasymen aýyldyq aýmaqtardyń shekaralaryn qaıta qaraý jóninde ońtaılandyrý sharasy qolǵa alyndy. Jańa ózgeristerge sáı­kes bıyldan bastap bir aýyldyq aýmaqtaǵy halyq sany 2 myń bolýy kerek. Mysaly, oblystaǵy Aqsý qalasyna qarasty Evgenev­ka degen aýylda 2156 adam tur­sa, al Ekibastuz qalasyna qa­ras­ty shalǵaıdaǵy Komsomol aýyldyq aýmaǵynda 505 adam bar. Bul jaqtyń aýyldary údere qalalarǵa kóship keldi. Aýyldarda halyq sany, mektepterde oqýshylar sany múlde azaıyp barady. Týý kórsetkishteri tómen. Qaıta oralman aǵaıyndar kelip aýyl ishi tolyp qaldy.

Qaıbir jyly eldiń júregin aýyrtyp «bolashaǵy joq aýyl­dar» degen qara tizim jasalyp, sa­natta turǵan bálenbaı aýyly­myz sannan shyǵyp qala berdi. Oblystaǵy Maı aýdanynda 10 myńǵa tarta halyq bar desek, ár aýyldyq aýmaqqa 2 myń turǵynnan bólgende 5 aýyldyq aýmaq qana keledi. El, halyq qaıda ketti, kóship-kóship qalaǵa ketti. Baıanaýyl aýdanyna qarasty Maıqaıyń kentinde 10 myńdaı halyq turady. О́ıtkeni, bul jerde óndiris, jumys oryndary bar. Maıqaıyńǵa jergilikti basshylar kóńil bólse, tamasha bir jumysshylar kenti bolyp shyǵar edi. Ekibastuzdyń Báıet aýyly jaınap tur. Byltyr óńirdegi 25 úlgili degen tirek aýyldary qataryna alyndy. Osy aýyldaǵy búkil oralman otbasylary bala-shaǵasymen túgel qastaryndaǵy Bozshakól ken baıytý kombı­na­tynyń qurylysynda júr. Jer­gilikti basshylar, aýyl ákimderi sondyqtan aýyldarda jumys oryndarynyń kóptep ashylýyna naqty qoldaý, jaǵdaı jasap berip otyrsa, el ornynda qalar edi. Bar másele osynda.

Aýdan ortalyǵy – Baıanaýyl­dyń ózinde 5 myńǵa tarta halyq qalsa, osy aýdan boıynsha 40 adam taý baýraıynda otyrǵan 14 aýyldyq aýmaqtyń ákimi bolý úshin synǵa túspekshi. Al Aqsý qalasyna qarasty 15 aýyl­dyq aýmaqtan 6 aýyldyq aýmaq qana qalatyn kórinedi. Qyzyljar, Saryshyǵanaq, Alǵa­bas pen Aınakól sııaqty qala­nyń dál túbinde otyrǵan aýyldar qosylyp, bir aýyldyq aýmaq­ty quraıdy. О́kinishke qaraı, qalalardyń dál túbinde turǵandarymen shalǵaıdaǵy aýyldarmen kúnkóristeri birdeı. Qystyń kúni osy qala irgesindegi Qazaly aýylyna baryp, renjip qaıtqanymyz bar.Talaı jyldar boıy jóndeý kórmegen Alǵabas aýylynyń shurq-shurq tesik jolyn saılanǵan aýyldyń jańa ákimi jóndep berse jaqsy. О́ńirdegi úsh qalaǵa qarasty aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary ázirlenip jatqany qýanyshty.Oblys ortalyǵyna qarasty 5 aýyldy damytý úshin 3 jylda 17 mlrd. teńge jumsalmaq eken. Turǵyndardyń jumyspen qamtylýy negizgi mindetterdiń biri bolmaq. Qala túbinde turǵan bul aýyldardyń ekonomıkalyq turǵydan artta qalǵanyn aýyldardan oblys ortalyǵyna qatynaıtyn qoǵamdyq kólikterdiń bir kún aýrý, bir kún saý jaǵdaıyn aıtsaq ta jetkilikti. Jer telimderi úlestirilgenimen, jeke turǵyn úı júıesinde elektr jelileri, sý joq. Ár aýyldyń ózindik baǵytyn aıqyndaý qajet. О́ndiristi qa­la­larǵa qarasty ár aýyldy alǵa jeteleıtin jobalardy jú­ze­ge asyrýǵa mán berý kerek. Máse­len, Ekibastuz qalasyndaǵy «Bozshakól» ken-baıytý kom­bı­natynyń aınalasyndaǵy úsh aýyldy damytýǵa múmkindik jetedi.

Al jaqsy bir mysal, 3 myńdaı halyq turatyn Solnechnyı kenti GRES-2 stansasynyń moınynda tur. Bul alyp kásiporyn bıznestik aýyldyń aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilik mindetin atqaryp otyr degen sóz. Aldaǵy ýaqytta ákimderdiń jumysyn baǵalaý úsh talappen – salyq túsimderin molaıtý, jańa jumys oryndaryn qurý, qoǵamdyq-saıası turaqtylyqty saqtaý negizinde júzege aspaqshy. Talap údesinen shyǵý úshin aýyldardyń ornalasý ereksheligi, halqynyń tyǵyzdyǵy mańyzdy bolady. Bir aýylda 400-500 adam turatyn bolsa, jumys resýrstaryn, kásiporyn qurý múmkin emes. Sondyqtan shaǵyn aýyldardy biriktirý arqyly j