Tabıǵat qorǵaýda da tabandylyq qajet

Zańsyz saýda zalaly

Memleket basshysynyń tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn kúsheıtý týraly tapsyrmasynan keıin Qylmystyq kodeks baptaryna ózgerister engizilýde, endi qoryqshylar men tabıǵat qorǵaýshylarǵa baǵynbaıtyndardyń jazasy qatańdaı túsedi. Byltyrǵy tabıǵat zańdylyǵyn buzǵan 79 qylmystyq istiń ishinde bireýi qaraquıryq, biri kıik múıizine jáne taǵy ań-qustarǵa baılanysty bolyp otyr. Alty is qoıan atqandar ústinen qozǵalsa, zańsyz balyq aýlaǵandarǵa qatysty 18 is qaraldy.

 Tabıǵat qorǵaýshylar kıik múıiziniń Reseı men Qytaı asyp jatqanyn aıtady. Eger ony qabyldaıtyn oryndy japsa, múıiz úshin dala kezgender de tyıylar edi.

Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ıns­peksııasy basshysynyń orynbasary Marat Nurmaǵambetov tabıǵat baı­lyǵyna qunyqqandardyń da «talǵamy» jyl sa­ıyn ózgerip otyratynyn aıtady. Mysaly, osydan 2-3 jyl buryn mııa tamyryn qoparǵandar qaptady. Qazir olardyń da qatary sırep keledi.

Byltyr torańǵyl men sekseýil­ge qatysty is artty. Ins­pek­sııa mamandary sekseýil tasyp júrgen talaıdy ustady. Aldy qyl­mystyq jaýapkershilikke de tar­tyldy. Biraq otyndy olja kór­gender qatary azaımaı tur. Zańda memlekettik orman qory aýmaǵy degen túsinik bar. Bul boıynsha sekseýildiń syndyrylǵan ornyn anyqtap baryp, jazaǵa tartý kerek. Al ony anyqtaý ońaı emes. Son­dyqtan da tabıǵat baılyǵyna qol suqqandardyń kópshiligi jeńil jazamen qutylyp ketip jatady.

Jasyratyny joq, zań qataı­ǵanymen, jeńsik as izdegender atý men aýlaýǵa tyıym salynǵan ań-qustyń eti satylatyn jasyryn oryndardy jaqsy biledi. Osy­dan da, ınspeksııa mamandary tabı­ǵat qorǵaý prokýratýrasy men polısııasy, «Ohotzooprom» ón­diris­tik birlestigi, tabıǵı resýrstar basqarmasy, basqa da tıisti sala ókilderimen birlesip, bazarlarda zań talaptary qataıǵanyn túsindirý jumystary júrgizilýde. Biraq bazardaǵy kásipkerdiń de qu­qyǵy saqtalýy kerek. Bıyl­dan bas­tap olardy tekserýge mora­torıı engizildi, demek alda olardyń zań­nan attamaǵanyn da anyqtaý qıyn­daı túspek.

Tabıǵatty qorǵaý kúsheıe túsý úshin jaraqtandyrý jumystary úzdiksiz júrgizilýi kerek. Quba da­ladaǵy qýǵyn kezinde astyndaǵy kóligi saıly brakonerler bular­ǵa shańyn da kórsetpeı ketetin kezderi kóp. Mysaly, byltyr osy ınspeksııaǵa 5 kólik berildi. Nıva, Hanter kólikteri. Bularmen djıp mingen ańqumarlardyń qarasyn da kóre almaıtynyń anyq. Baqylaý jumystaryn júıeleı túsý úshin dron da artyq etpeıdi. Biraz tehnıkany bular qarjy únemdeý jolymen taýyp otyr. Biraq áli de bardan góri joqtyń sany kóp bolyp tur.

 Tynyshtyq buzǵandarǵa talap qatań

Tabıǵat saqshylary úshin qarbalas kezeń jaqyndady. Jeltoqsannyń sońy, qańtardyń basy oblys aýmaǵyna kıikter keledi. Qystyń basyn Jezqazǵan – Beıneý temirjolynyń arǵy betindegi Aqtóbe oblysy aýmaǵynda ótkizip, kún sýyta Syrǵa bet alatyn aqbókendi oblys terrıtorııasynan aman-esen shyǵaryp jiberý de ońaı jumys emes. Qazir olardy «Ohotzooprom» О́B» RMQK óńirlik mamandary qadaǵalaýda. Oblys aýmaǵyna kirgen sátten bastap tabyndy qorǵaýǵa ınspeksııa qyzmetkerleri kirisedi. Qazir aqbókender Qyzylorda men Aqtóbe oblysy shekarasynda toptasyp jatyr.

Oblys aýmaǵynda kıikten bólek qaraquıryq ta bar. Bizdiń óńir­ge mıgrasııamen keletin aqbóken­der 300 myńnyń ústinde bolsa, Qyzylqumdaǵy qaraquıryq sany 2 myńnan ázer asady. Kıikteı ósimtal emes, jalqy tóldeıtin shól dalanyń erkesin oqqa baılasańyz, 4 mıllıon 545 myń teńge aıyppul tóleısiz. Al kıiktiń tekesin at­qan­dar úshin aıyppul kólemi 5,5 mln teńgeden asady. Eshkisi men laǵyna myltyq kezegenińiz úshin 4 mıllıon teńgege shyǵyndanasyz. Qylmystyq jaýapkershilikke tar­ty­latynyńyz taǵy bar.

– «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine agroónerkásiptik keshendi retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdaǵy ózgeristerden keıin ań-qusqa qyrǵıdaı tıetinderdiń qatary azaıdy. 2019 jyly kıik pen qaraquıryq aýlap, qolǵa túskender jaıly derek joq. 2018 jyly jalpy 89 qylmystyq is qozǵalǵan. Sonyń 12-si 64 bas aqbókendi atqandarǵa qatysty bol­sa, 4 is 11 qaraquıryqty oqqa baı­­laǵandardyń ústinen qozǵal­ǵan. Zańsyz sekseýil syndyryp, torań­ǵyl men jyńǵyl shapqandar da jazasyz qalmady, – deıdi ınspeksııa basshysynyń orynbasary Marat Nurmaǵambetov.

Osy isterdiń 60-y sotta qara­lyp, memleket paıdasyna 99 mln teńge óndirýge sheshim qabyl­dandy. Zańsyz ań aýlap ustalǵan­dardan eki Toıota Lend Krýzer, bir Mısýbısı Padjero, ÝAZ avto­kólikteri men eki motosıkl, 9 qarý tárkilendi. Jalpy, tabıǵat tynysh­tyǵyn buz­ǵan­darǵa talap qatań.

Qytaılyq tordan qutyldyq

Qytaıdan shyǵatyn polıa­mıdtik monotalshyqtan jasal­ǵan sıntetıkalyq aý ózen-kóldiń baılyǵyn taýysatyn tajaldyń biri ekeni belgili. Eýrazııa ekono­mıkalyq komıssııa alqasynyń sheshimimen aýdyń bul túri – EAEO aýmaǵyna ákelýge tyıym salynǵan taýar­dyń biri. Biraq soǵan qaramas­tan osy ýaqytqa deıin izdegen jurt ony bazardan taýyp kelgeni de jasyryn emes. Osyǵan baılanys­ty ınspeksııa mamandary tıisti qurylym ókilderimen birlese reıd jasap, kásipkerlerge saýda-sattyq oryndarynda polıamıdtik mono­talshyqtan jasalǵan sıntetıkalyq aýlardy satýǵa tyıym salynǵanyn eskertti. Osy jumys nátıjesinde qazir oblys aýmaǵynda qytaı tory satylmaıtyn boldy.

– Jyl saıyn mamyr aıynda «Taza sý aıdyndary» atty ak­sııa uıymdastyrylady. Osy shara­lar qataryna byltyr Ekologııa, geo­logııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń «Aýlardan taza sý aıdyndary» atty bastamasy qosyldy. Ekologııalyq shara aıasynda Kishi Aral teńizi men Qambash kóli ýchaskeleri, balyq sharýashylyǵynda mańyzy bar basqa da sý aıdyndary tazalandy. Osy baǵyttaǵy biraz qurylymdy jumyldyrǵan aksııaǵa erikti jas­tar men turǵyndar da úles qosty. Jeti júzden astam adam úles qosqan sharada aıdyndardan uzyndyǵy 7640 metrge jýyqtaıtyn 382 aý qaldyǵy alynyp, 15 myń tonnadan astam qoqys shyǵaryldy, – deıdi Marat Nurmaǵambetov.

Aıta keteıik, qazir oblys aýma­ǵyn­daǵy sý aıdyndarynda balyq­tyń 22 túri aýlanady. Ins­peksııa mamandary osylardyń qataryn kemitpeý úshin qadaǵalaý jumystaryn turaqty júrgizýde.

Tabıǵat qorǵaý maýsymmen bite­tin jumys emes. Jyl on eki aı tolas­tamaıtyn tirlik sońynda júr­­gen qyzmetkerlerdiń mindeti – tabı­ǵattyń tumsa qalpyn saqtap, sol baılyqty keıingige amanattaý.

QYZYLORDA