Polısııa kapıtany Aısulý Karımova tańerteń ádettegideı mektepke keldi. Artynsha oqýshylar da bilim uıasyna aǵyla bastady. Kapıtan qyraǵylyqpen bárin baqylap júr. Sol sátte oǵan bir oqýshynyń telefony urlanǵanyn habarlady. Dereý kameradan qarap, mektep aýlasyn torýyldap júrgen belgisiz adamnyń oqýshy qaltasyna qol salǵanyn anyqtady. Ile-shala jedel qyzmet ókilderinen kúdiktini sýrettep, tabýyn surady. Operasııa sátti aıaqtalyp, urlanǵan zat ıesine qaıtaryldy. Al urynyń jaıymen ári qaraı polısııa aınalysady. Osydan soń elordadaǵy № 22 mekteptiń ata-analary oqý ordasyndaǵy ınspektorǵa arnaıy alǵys hat berdi.
Mamandar nege turaqtamaıdy?
Ishki ister mınıstrliginiń aqparatyna súıensek, elimizde 1927 mektepke ınspektor jetispeıdi. Al Aısulýdaı mamannyń tapshylyǵy tipti úlken másele ekeni anyq. Sebebi byltyr ǵana Aqtóbe qalasynda mektep ınspektorynyń oqýshyny forma kıip kelmegeni úshin uryp, qylǵyndyrǵanyn moıyndaǵany, sońynda 5 jylǵa bas bostandyǵynan jáne leıtenant sheninen aıyrý jazasymen keliskeni esimizde. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degendeı, aýladaǵy ájethanany kúzetý barysynda syrttan tekserýge kelgen shendilerden qoqan-loqy kórip, barsha pedagog qaýymdy alańdatqan keshegi túrkistandyq muǵalimniń jaıyn áli de umyta qoıǵan joqpyz. Aıtpaqshy, mundaı kúzet pen kezektiń túri Taraz qalasyndaǵy túzde ornalasqan ájethanada 12 jasar oqýshynyń zorlanǵanynan keıin «oılap» tabylǵan-tyn. Osy oqıǵadan soń mektep ınspektory ishki ister organdarynan shyǵaryldy.
BAQ betterinen, ásirese jumys izdeýge arnalǵan saıttardan Ishki ister mınıstrliginiń qyzmetke qabyldaý týraly habarlandyrýlaryn jıi kózimiz shalyp júr. Negizi mektep ınspektorlyǵyna psıhologııa, sport jáne zań salasy mamandary qabyldanady. Jyl saıyn zańger mamandyǵyna kóp grant bólinedi, budan bólek qoǵamda quqyq salasyna suranys ta joǵary, sol sebepti talapkerler aqyly oqýǵa da qulyqty. Biraq mektep ınspektorlarynyń jetispeýshiligi nelikten joıylmaıdy? Munyń sebebin 5 jyldan bergi eńbek ótilinde birde-bir tártip buzýshylyq oryn almaǵan, kerisinshe joǵaryda jazǵanymyzdaı, ata-analardyń alǵysyn alǵan mektep ınspektory A.Karımova birneshe sebeppen baılanystyrady.
– Jas mamandar bul qyzmetke jıi keledi, biraq turaqtamaıdy. Kóbine-kóp áıelder osy jumysty tańdaıdy, óıtkeni otbasyn asyraıtyn er azamattar az aılyqty qanaǵat tutpaıdy. Degenmen qyz-kelinshekter kúıeýge tıgende jáne balaly bolǵanda demalysy kóbeıedi. Osydan kelip mamandar endi úırenip kele jatqanda jumystan alystaıdy. Qol úzgennen keıin nátıje de nasharlaıdy. Jalaqynyń tómendigi talapkerlerdiń osy qyzmetke kelýine kedergi keltiredi. Máselen, men jumys isteıtin №22 mektep-gımnazııada 4 myńǵa jýyq bala bar. Jalǵyz ózime osynshama oqýshymen jumys isteý, jasóspirimder arasynda bolatyn qylmystyń aldyn alý boıynsha profılaktıkalyq sharalar men túrli keleńsizdikterdiń oryn almaýyn qadaǵalaý mindeti júktelgen. Al aılyǵym – 130 myń teńge. Shyn máninde jumys úlken jaýapkershilikti talap etedi, – deıdi maqtaýly maman. Onyń aıtýynsha, jalaqynyń artýy ǵana emes, baspana máselesiniń sheshilýi de kadr tapshylyǵyn joıa alady. Mektep ınspektorlarynyń jumysy jergilikti polısııa qyzmetine qaraıdy. Biraq ınspektorlar qylmystyq ispen emes, aldyn alýmen aınalysady. Byltyr shilde aıynan bastap páterdiń aqshasy tólene bastaǵan. Osy qoldaýdan keıin mamandar ınspektorlyqqa kóptep aýysypty.
– «Áskerı baspana» atty baǵdarlama bar, biraq oǵan polısııa qyzmetkerleri emes, áskerıler ǵana qol jetkize alady. Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly qandaı da bir baspanaǵa qol jetkizýge múmkindik beretin memlekettik baǵdarlama bolsa, kadr tapshylyǵy retteler edi. Desek te, osy aıtylǵan qos kedergiden de mańyzdy másele bar. Bul – jalpy ınspektorlardyń bedeli. Eń aldymen ata-analar bizge senim artsa degen úmitimiz bar. Sebebi senim – úlken kúsh. Áke-sheshesi forma kıgenimizden at-tonyn ala qashyp tursa, bala da solaı qabyldaıdy, teris kózqaras qalyptasady. Osyndaı qarym-qatynasty qoǵam, ata-ana tarapynan jumys barysynda jıi baıqaǵandyqtan aıtyp otyrmyn. Eger ata-analar bizge qoldaý bildirip, shyn máninde qaýip-qaterdiń aldyn alýmen aınalysatynymyzdy balaǵa kúndelikti otbasynda aıtyp otyrsa, nátıje budan da jaqsyraq bolatyn edi, – deıdi A.Karımova.
Aýrýyn jasyrǵan óledi
Astananyń irgesindegi shaǵyn aýylda ornalasqan № 69 mektep-gımnazııasynyń dırektory Qusnı Qııashqyzy qoǵam men ata-ananyń mektep ınspektoryna oń kózqaras qalyptastyrýy shendi mamannyń jemisti jumysyna baılanysty ekenin aıtady.
– Bizde bir ǵana ınspektor 6-7 mektepke bólingen, ol aptasyna 1-2 ret mektebimizge keledi. Oqý ordamyzda 3 myń oqýshy bar. Mine, osyndaı aýyrtpashylyqtyń barlyǵyna qaramastan óz isin laıyqty, josparǵa sáıkes oryndaıdy. Mektepti aralap, reıd júrgizip, balalarmen áńgimelesedi. Keshe ǵana, máselen, joǵary synyp oqýshylaryna leksııa oqyp, profılaktıkalyq dárisin ótkizip ketti. Álbette, talap boıynsha bir mektepke bir ınspektor bolýy kerek, biraq kadr tapshylyǵy buǵan múmkindik bermeı otyr. Osy jasalǵan jaǵdaıǵa da táýbe deımiz, sebebi burnaǵy jyldary mektepke bólingen arnaıy ınspektor, quqyqtyq qyzmetker bolǵan da joq qoı, – deıdi Q.Qııashqyzy.
Bas qalanyń ózindegi bir mekteptiń ınspektory 3 oqý ordasynda qatar isteıtinin aıtyp, biraq bul týraly jazbaýymyzdy ótindi. Sol sátte bul kerisinshe ashyq kórsetýdi qajet etetin kedergi ekenin túsindirip, maqalaǵa aty-jónimen naqty qosýǵa kelisýin ótindik. Ol jaýapty memlekettik organdardyń josparyna sáıkes, basqasy basqa, elordada mektep ınspektorynyń jetispeýshiligi bolmaýy kerek ekenin alǵa tartyp, ótinishimizdi oryndaýdan bas tartty. Biz munda ınspektordy «aýrýyn jasyrǵan óledi» degenniń kerimen máseleniń mánisin ashyq aıtýǵa kóndire almaı otyrǵanda qala irgesindegi mekteptiń dırektory 1 ınspektordyń 3 emes, tipti 6-7 mektepke jalǵyz jaýapty bolyp júrgenin jetkizdi. Al aýyldaǵy jaǵdaı odan da kúrdeli.
Mektep ınspektory kerek pe?
Jambyl oblysy Talas aýdany Aqqum aýylyndaǵy Barbol Toqtyqojauly atyndaǵy orta mekteptiń dırektory Rýslan Bataev 20 mektepke 1 ınspektor bólingenin búkpesiz baıandaǵanda, alǵashynda sener-senbesimizdi bilmedik. Sarapshynyń sózinen soń kókeıge bir suraq keldi. Shynynda, bizge mektep ınspektory kerek pe?
– Biz shetki aýylda turamyz. 20 mektepke 1 ınspektor jaýapty, jıi keledi dep aıta almaımyn. Eki aptada bir keledi. Biraq bizdegi oqýshylar tártipti. 30 jyldyq eńbek ótilimde bıylǵymen qosqanda týra 10 jylymdy dırektorlyq qyzmetke arnappyn. Oqýshylarymyzdyń arasynda qylmystyq is nemese kıkiljiń oryn alǵan joq. Onyń ústine aýyl balalary ǵoı, bir-birin jáne ata-analaryn jete tanıdy. Mysaly, oqý ordamyzda 261 oqýshy bar. Árqaısysymen kún saıyn kezdesip, sóılesip turamyn. Balalardyń bárin baqylap júremin. Oqýshylardyń ózara kelispeı qalǵanyn baıqasaq, ata-ana, tárbıe isi jónindegi orynbasar, synyp jetekshileri, muǵalimder, psıholog birlesip, birden tatýlastyrýǵa barymyzdy salamyz. Osyndaıda mektep ınspektorynyń qanshalyqty qajettiligi baryn oılanyp qalamyz. Álbette tártip saqshysy júrgeniniń, formasynyń ózi tártipke tárbıeleıtindeı. Dese de mindet qajettilikten týyndaýy tıis qoı, – degen dırektor R.Bataev mektep oqýshylarynyń sońǵy ýaqytta polısııa, ınspektor bolýdy qalaıtynyn da qosa ketti. Demek, bir paıdasy balalardyń bolashaǵyna baǵdar berip, jetispeı jatqan mamandyqqa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýda bolyp tur ǵoı. Biraq bizge eń keregi, mańyzdysy hám negizgisi osy ma edi?
Endi baǵamdaı berińiz, 10 mekteptiń oqýshylaryna jalǵyz ózi jaýap berip, orta eseppen 100 myń teńge jalaqyǵa jumys isteý qanshalyqty jemisti bolady? Maqalany jazý barysynda birneshe jergilikti polısııa departamentteriniń ókilderimen habarlastyq. Mektep ınspektorlaryn jáne olardyń eńbekaqysyn taǵaıyndaıtyn departamentterden 1 mektepke nemese 10 oqý ordasyna belgilengen ınspektordyń ekeýi de birdeı jalaqy alady eken. Ádiletsizdik deýge bola ma? Qyzmet sapasynyń tómen bolý sebebi osynda jatqan sekildi. Bul – bir jaǵynan eńbektiń durys baǵalanbaýy. Osydan keıin jumystyń nátıjesi týraly sóz qozǵaýdyń ózi qısynsyz. Oqý ordasyn mańaılamaı-aq aı saıynǵy aılyǵyn ýaqtyly alyp otyrǵandardyń qaıdan shyǵatynyn da bilýge bolatyndaı.
P.S. Baıqasańyz, bir problemanyń artynda birneshe túıtkil tur. Qoǵam qazir eldi alańdatqan oqıǵalarda únsiz qalmaıdy. Árıne bul – kóńilge demeý. Dese de keıbir mańyzdy máselede naýqanshyldyqqa jol beremiz. Áıtpese qoǵamnyń dertine aınalyp bara jatqan jaıttardy birdi-ekili oryndalǵan is-áreketten keıin jyly jaýyp qoıa salmaıtyn edik. Jaýapty mekemeler tarapynan qabyldanǵan shuǵyl sharalar – emdemeıtin, jaı aýyrǵandy basatyn dári-dármek sekildi. Qazaq «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» deıdi, osy sózdiń aıasy biz oılaǵannan áldeqaıda keń. Ásili, qoǵamdy dendegen dertte de osy oıdy sanada jańǵyrtyp turǵan jón-aý.