Demokratııany damytýdyń mańyzdy komponentteriniń biri jergilikti ózin-ózi basqarý ekeni belgili. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qalyptasýy – memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytýmen, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıimen, jergilikti halyqtyń ómirine tikeleı yqpal etetin basqa da faktorlarmen baılanysty kóp satyly jáne qarqyndy prosess ekenin atap ótý qajet.
El Konstıtýsııasynyń 33-babyna sáıkes respýblıka azamattary memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn saılaýǵa jáne saılanýǵa quqyly.
Demokratııany damytýdyń mańyzdy komponentteriniń biri jergilikti ózin-ózi basqarý ekeni belgili. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qalyptasýy – memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytýmen, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý deńgeıimen, jergilikti halyqtyń ómirine tikeleı yqpal etetin basqa da faktorlarmen baılanysty kóp satyly jáne qarqyndy prosess ekenin atap ótý qajet.
El Konstıtýsııasynyń 33-babyna sáıkes respýblıka azamattary memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn saılaýǵa jáne saılanýǵa quqyly.
Bul konstıtýsııalyq qaǵıdany iske asyrýdaǵy bazalyq qujat 2001 jylǵy 23 qańtarda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zań, sondaı-aq, ákimshilik-aýmaqtyq qurylys, memlekettik qyzmet máselelerinde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qyzmetin retteıtin birqatar basqa da zańdar boldy. Sol sııaqty, jekelegen aýyldyq okrýgterde halyqtyń qatysýymen ákimderdiń eksperımenttik saılaýlary ótti. Basqa sózben aıtqanda, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý prosesi elimizdiń táýelsizdik alǵan sátinen bastap júrip keledi.
Qazir jańa alǵysharttar men jaǵdaılar pisip-jetilip otyr. Sondyqtan Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń 2013 jylǵy 24 sáýirdegi №555 Jarlyǵyna sáıkes, aýyl ákimderiniń saılaýyn ótkizý – respýblıkadaǵy demokratııalyq ózgerister júrgizýdiń kezekti satysy, saıası júıeni reformalaý jolyndaǵy taǵy bir qadam bolmaq. Onyń maqsaty – halyqty memleketti basqarýǵa, qazaqstandyq qoǵamdy jańǵyrtýǵa qatysýǵa keńinen tartý.
Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń tıimdi qyzmet etýi men halyqtyń tirshiligin qamtamasyz etý úshin jergilikti organdarǵa tıisti ókilettikter men materıaldyq-qarjylyq resýrs beriledi. Bul olardyń jumysyna qosymsha serpin beredi.
О́tetin saılaý naýqanyna jurtshylyqtyń tikeleı qatysýy maqsatynda «Saılaýdy qadaǵalaý jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq komıssııa» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi qurylyp, 2013 jylǵy 31 shildede belgilengen tártippen tirkeldi. Elimizde mundaı ınstıtýt qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrý úshin qurylǵan. Onyń jarǵylyq maqsaty azamattardyń saılaý zańnamasyn sátti iske asyrýǵa qatysýy, Qazaqstan Respýblıkasynda ádil jáne ashyq saılaý ótkizýge járdemdesý, sondaı-aq qoǵamnyń ártúrli áleýmettik-saıası kúshteriniń órkenıetti básekelestigi tetigin, azamattardyń saıası mádenıetin jetildirý bolyp tabylady. Bul komıssııa turaqty negizde jumys isteıdi, osy kezeńde de, bolashaqta da eldegi saılaý prosesin jalpy qadaǵalaıdy degen sóz.
Respýblıkalyq komıssııanyń quramyna elimizdiń tanymal qoǵam qaıratkerleri kirdi. Komıssııanyń músheleri: Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın, respýblıkalyq bas redaktorlar klýbynyń prezıdenti Kenjebolat Joldybaı, Qazaqstan isker áıelder qaýymdastyǵynyń prezıdenti Raýshan Sársenbaeva, Qazaqstannyń áleýmettik-saıası konıýnktýrasy ortalyǵynyń prezıdenti Esenjol Alııarov, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Rahılıam Mahpırova, Qazaqstannyń Azamattyq alıansynyń dırektory Ildar Katenov, Eýropalyq quqyq jáne adam quqyǵy saraptama ınstıtýtynyń dırektory Marat Bashımov, Demokratııa ınstıtýtynyń jobalar jónindegi dırektory Iýlııa Kýchınskaıa, Qazaqstan jastary kongresiniń atqarýshy dırektory Rollan Quspan.
Komıssııa 1 tamyzda jýrnalıster men Qazaqstan jurtshylyǵy úshin óz jumysynyń bastalýy jóninde brıfıng ótkizip, saılaý prosesin qadaǵalaýda ádil jáne shynaıy bolýǵa daıyn ekenin jarııalady. Komıssııa janynan jumys shtaby, qoǵamdyq qabyldaý bólmesi ashylǵan, senim telefony ornatylǵan. Komıssııa jumys josparyn bekitti, bul aqparattyń azamattardyń qalyń tobyna jetýin qarastyrdy, oǵan halyqtan túsip jatqan telefon qońyraýlary men ótinishteri kýá.
Ákimder saılaýy 2457 jergilikti bılik organynda ótedi. Bul laýazymdarǵa osy jylǵy 5 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha, 7173 kandıdat usynylǵan, ortasha alǵanda bir orynǵa 3 adamnan keledi. Onyń 6841-i tirkeýden ótken, olar saılaýǵa qatysýda. Kandıdattardy usynýǵa máslıhattardyń ókilderi ǵana emes, sonymen birge, qoǵamdyq uıymdar, aqsaqaldar keńesteri de qatysty. Kandıdattardyń jartysynan kóbi qazirgi kezde jumys istep júrgen ákimder, ıaǵnı praktıkalyq jumys tájirıbesi bar adamdar. Barlyǵy da aýyl sharýashylyǵynyń jáne basqa da salalardyń mamandary bolyp tabylady, joǵary bilimdi. Saılaýǵa qatysýǵa keńinen qol jetkizýge kandıdattarǵa qandaı da bir saılaý jarnasyn engizýdiń qajeti joqtyǵy áser etti.
Bul kezeńde qoǵamdyq komıssııa saılaý naýqanyn ótkizýdiń tazalyǵyna buqaralyq aqparat quraldary men azamattardyń ótinishterine negizdelgen monıtorıngti júzege asyratyn bolady. Qolda bar málimetterge sáıkes, qalalar men aýdandar ákimderiniń halyqpen konsýltasııasy barysynda turǵyndardyń keıbir aýyl ákimderiniń kásibı qyzmetine kóńili tolmaıtyndyqtary, aýdan ákimi men halyq usynǵan jekelegen kandıdatýralar boıynsha kelispeýshilikter aıtyldy. Kandıdattardy usyný merziminiń qysqalyǵyna, kandıdattardyń úgittik belsendiliginiń jetkiliksizdigine nazar aýdaryldy.
Alynǵan málimetter, sondaı-aq, qoǵamdyq komıssııa ótkizýge nıet etip otyrǵan halyqtyń saılaýǵa kózqarasy týraly arnaıy áleýmettanýlyq zertteý barsha saılaý prosesin tereń taldaýǵa, saılaý zańnamasyn jáne saılaý ótkizý jónindegi ádistemelik nusqaýlardy jetildirý jóninde usynystar engizýge múmkindik beredi.
Is-qımyl josparyna sáıkes komıssııa barlyq deńgeıdegi saılaý komıssııalarymen ózara is-qımyldy qamtamasyz etken, saılaýǵa daıyndyq jáne ony ótkizý jónindegi kúntizbelik is-sharalardyń oryndalýy baqylaýǵa alynǵan. Barlyq komıssııa músheleriniń jergilikti jerlerge shyǵyp, daýys berýdi tikeleı qadaǵalaýy, daýys berý barysyn buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalaýy uıymdastyrylady. Qoǵamdyq komıssııa jumysynyń nátıjeleri saılaý qorytyndylary boıynsha arnaıy baspasóz brıfınginde qaralatyn bolady.
О́mirzaq OZǴANBAEV,
Saılaýdy qadaǵalaý jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq komıssııanyń tóraǵasy.