Meniń týyp-ósken jerim – tunyp turǵan tarıh. Qazaqta bir sóz bar: «Túgin tartsań maıy shyǵady» degen. Al, meniń týǵan jerimde bir ýys topyraqty qozǵasań tarıh qozdap qoıa beredi. Bir túp shıin qozǵasań tarıh syńsyp sóılep, jetim bota bolyp bozdap qoıa beredi. Onyń jaqsy, jamanyn bilmeımin. Áıteýir solaı. Meniń týǵan jerime tarıhshylar tánti qalyp, arheologtar jer qaza bastaıdy ketpen, kúrek alyp...
Meniń týyp-ósken jerim – tunyp turǵan tarıh. Qazaqta bir sóz bar: «Túgin tartsań maıy shyǵady» degen. Al, meniń týǵan jerimde bir ýys topyraqty qozǵasań tarıh qozdap qoıa beredi. Bir túp shıin qozǵasań tarıh syńsyp sóılep, jetim bota bolyp bozdap qoıa beredi. Onyń jaqsy, jamanyn bilmeımin. Áıteýir solaı. Meniń týǵan jerime tarıhshylar tánti qalyp, arheologtar jer qaza bastaıdy ketpen, kúrek alyp...
Bálkim, kóne dáýirlerde mádenıet uıyǵan, orta ǵasyrda órkenıet óristegen tarıhı jer bolǵandyqtan shyǵar. Oǵan maqtanýǵa bolady. О́ıtkeni, jas órkendi tarıh sabaǵymen tárbıeleýge bolady. Bota bolyp bozdaǵan tarıh, qat-qabat bolyp qozdaǵan tarıh jas urpaqtyń sanasyna tarıhı sapa bitiredi. Tap bir sanasyz sabaz bolmasa, sanasynda sańlaýy bar adam tarıhtan sabaq almaı tura almaıdy bizdiń aýylda!
Jumbaqtaı beretin eshteńe de joq, bizdiń aýyl arǵy babalarymnan búgingi kúnge deıin altyn besik bolyp kele jatqan týǵan jer – Otyrar!
Jasóspirim kezde Otyrar tóbe qazyla bastady. Qolymyz qalt etse Otyrar tóbeni qazyp jatqan arheologtardyń qasynan tabylýshy edik.
Ǵajaıyp arheolog Kemel Aqyshevpen solaı kezdestik. Keıin Karl Baıpaqov, Erzakovıch sekildi arheologtarmen de tanystyq.
Bizdiń aýyldyń balalarynda bir ǵana arman boldy. Ol – arheolog bolý. Arheolog bolýdy armandamaıtyn bala bolmaıtyn bizdiń aýylda! Búgingi kúni arheologtar bizdiń aýyldan shúpirlep shyǵyp keledi.
Aýylǵa jaqyn jerde Baıyldyr atalatyn bes-alty úıden turatyn eldi meken bar. Jaz aılarynda Rahman atamnyń aýylyna baryp, Táttibek qurdaspen oınaıtynmyn. Shaǵyn aýyl qasynan ózenshe aǵyp jatady. Sýda júzip jarysamyz. «Jalaq» oınaımyz.
Tóbe kóp bizdiń aýylda. Tarıhy kóp bizdiń aýyldyń tóbeleriniń! Baıyldyr da bir tóbe. Baıyldyrdy qazýǵa alys Almatydan arheolog kelgen. Aty – Sáıden. Sáıden aǵamen biz aýyl balalary – Baıyldyrda tanystyq. Balajan. Jany taza. Bizben bala bolyp ta sóılesedi. Bizdi jumsap ta alady. Biz ony «Baıyldyr aǵa!» atap kettik... Suńǵaq jigitke biz qyzyǵa qaraıtyn edik. Keıin «Qazaq ensıklopedııasynan» – Baıyldyr týraly maqala oqydym. Avtory – tarıhshy Sáıden Joldasbaıuly! Kádimgi tarıhshy, arheolog, oqýlyqtardyń avtory, tanymal Sáıden Joldasbaıuly!
Biz uzaq jyldyq úzilisten soń Túrkistanda – Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde kezdestik. Ol ásem Almatymen, kóp jyl eńbek etken Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetimen jyly qoshtasyp, Túrkistanǵa kelipti. Beıne Troıany izdegen Shlıman sekildi.
Uzaq áńgimelestik.
Áńgimemizdiń tuzdyǵy – Baıyldyr!
Ol – Otyrardy aıtady. Baıyldyrǵa barady. О́ńirge tańdanady. Beıne teńizge tamsanǵan morıaktaı.
Men Sáıden aǵanyń ómir jolyna barlaý jasaımyn.
Ol – Almaty oblysynda dúnıege kelipti. 1963 jyly qazaqtyń mańdaıyndaǵy sol kezdegi birden-bir ýnıversıtet – Qazaq memlekettik ýnıversıtetin tarıh mamandyǵy boıynsha bitiripti.
Qyzmetin aýylda muǵalim bolyp bastaǵan ol 1968-1972 jyldary Qazaq Ulttyq Ǵylym akademııasy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn aıaqtapty. 1976 jyldan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. 1978-1980 jyldary Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń ustazy, 1980 jyldan 2002 jylǵa deıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń ustazy qyzmetterin atqarǵan.
1998 jyly tarıh ǵylymdarynyń doktory, 1999 jyly professor ǵylymı ataqtary berilgen Sáıden aǵaǵa!
Endi, mine, 2002 jyldan beri Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde arheologııa, etnologııa jáne murajaı isi kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. Qazirgi tańda arheologııa ınstıtýtynyń dırektory. Áriptespiz.
Ara-arasynda men Sáıden aǵanyń tyndyrǵany káni, tyndyrary qandaı degen saýaldarǵa jaýap izdeımin.
Ǵalym halqymyzdyń XV-XVIII ǵasyrlardaǵy mádenıetti jáne dástúrli sharýashylyqty zerttegen. Zertteı kele tarıhymyzdaǵy osy ýaqytqa deıingi oryn alyp júrgen qazaq halqy jappaı kóshpeli mal sharýashylyǵymen aınalysqan, qala salmaǵan degen pikirdi teriske shyǵarǵan. Qa zaq qystaýlaryna arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizip, halqymyzdyń jartylaı kóshpeli, jartylaı otyryqshy, mal ósirýmen de, otyryqshylyqpen de aınalysqanyn dáleldep baqty.
Elimizdiń egemendigin alýyna baılanysty jańa býyn oqýlyqtardyń jazylýyna da óz úlesin qosýda. Jalpy bilim beretin orta mektepterdiń jetinshi synybyna arnalǵan «Orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy» baspadan shyqty. Ol oqýshylar qolynda. Al, jaratylystaný men matematıkalyq baǵdarly mektepterdiń 10-11 synyptaryna Qazaqstan tarıhy boıynsha oqýlyq, ádistemelik jáne hrestomatııalyq oqý quraldaryn jazǵany taǵy bar. Olar da oqýshy qolynda!
Baıqap otyrsaq, jalpy jarııalanǵan ǵylymı eńbekteri 250-den astam, onyń ishinde 5 monografııa, 5 oqýlyq, stýdentterge arnalǵan kómekshi 6 talqylama oqý quraly, ǵylymı jáne baspasózde, ensıklopedııada jarııalanǵan maqalalary qanshama?! Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy Qazaqstan» oqý quraly 1995j. «Jetisý tarıhy. (XV– XVIII ǵǵ.)» paleetnografııalyq zertteýi 1996j., «Qazaqtardyń jartylaı otyryqshylyq mádenıeti. (XV– XVIII ǵǵ.)» 1998j., M.H.Dýlatıdiń 500 jyldyǵyna arnalǵan «XV– XVII ǵǵ. Qazaq handyǵy týraly» 2000 j. eńbegi jaryq kórdi. «Jetisý tarıhy (XV-XVIII ǵǵ.)» tarıhı jáne paleetnografııalyq zertteýi jetistigi erekshe. Monografııada Jetisý aımaǵyna júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeleri berilgen. Onda qazaq halqynyń jartylaı otyryqshylyq mádenıeti ábden dáleldengen.
Ǵalym 20-dan astam búkilodaqtyq jáne halyqaralyq ǵylymı konferensııalar men kongresterge jáne semınarlarǵa qatysyp júldeli oryndarǵa ıe bolypty. Sonyń bir aıǵaǵy 2005 jyly 19-26 qazanda Ankarada ótken Túrik halyqtarynyń Atatúrik atyndaǵy túrik mádenı ortalyǵynyń dúnıejúzilik VI kongresinde XIV– XVI ǵǵ. ataqty Syǵanaq qalasynyń «meshit-medresesiniń janyndaǵy keseneniń» ashylýyn Qazaq jerindegi mádenı jaǵdaıdyń ózine tán bir erekshe qubylys ekendigin baıandap, onyń tarıhı mańyzyna toqtalyp, túrik «kardashtardy» qaıran qaldyrǵan.
«Ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasy» atty ǵylymı joba 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda ótip, osy jyldan bastap ol HIV ǵasyrda qazaq eliniń astanasy bolǵan shahardy qazýǵa qumbyl kiristi-aq. Shákirtterin shaǵyn avtobýsqa syqaı tıep, asaı-múseıin alyp kóne Syǵanaqqa jol tartyp bara jatady, árdaıym. Syǵanaq ony ábden baýrap alǵan. Barsha dúnıeni umyttyryp, tuńǵıyq syrymen ózine tarta túsýde. Syǵanaq syry – qazaqtyń orta ǵasyrdaǵy syry. Syǵanaq syry – óngen, órken jaıyp ósken, ósken de salǵyrttyqtan, alaýyzdyqtan qulaǵan, qıraǵan qala, óshken, ólgen órkenıettiń muńdy, sherli jyry! Tym uzamaı, biz ol tylsym syr, tarıh jyryn arheolog aǵa jortýylynan, qalam jorǵasynan estip qanyǵarmyz...
Bizdiń ál-ázirge biletinimiz – professor Sáıden Joldasbaıuly bastaǵan arheologııalyq shoǵyr qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy bolǵan – Syǵanaq qalasynyń soltústik-shyǵys betkeıindegi «qaqpany» ashty. «Qaqpa» – Syǵanaqtyń ortaǵasyrlyq kenttik ómirinen birsypyra málimet bergendeı. Demek, qazaq sol HIV ǵasyrda biryńǵaı kóshpeli emes, otyryqshy el!
Endigi bir arheologııalyq olja – «keseneniń» ashylýy. Arshylyp tazalanǵan tórt bólmeli «kesene» – Ejen handyki dep otyr, Sáıden aǵa. Ony jan-jaqty dáleldep arheologııalyq esep, esepten týyndatyp maqala jazdy. Olaı bolsa, Syǵanaq – qala, qalany meken etken halyq, halyqty qyryq ýázirimen aqyldy basqarǵan hany bar! Ejen han tusynda El ekenbiz-aý kádimgideı. Kádimgideı el ekenbiz. Sýyq sóz qaıdan sypsyńdady? Yntymaq kózdegen yrys qalaı shaıqaldy? Bári de kórshi otyrǵan «Jaman kózderden», qazaq baılyǵyna ishegin tartqan suqtan bastalǵan shyǵar-aý!
Ǵulama jyldar paraǵyn sýdyrlatqanda tarıhı sebeppen jabylyp ketip, kóz jasyna ılengen úıindige aınalǵan, endi qaıta arshylyp ǵylymı jańalyq raıynda qaıta ashylǵan «Keseneniń» bizge aıtary az bolmasa kerek.
Taǵy bir arheologııalyq ashylym – «ǵıbadathana». HIV– HV ǵasyr bolyp mejelengen 9 (toǵyz) bólmeli «ǵıbadathana» quran oqıtyn bólmeler men qadirlep kisi jerleıtin saǵanalardan turady. Bul endi shárlik mádenıet qana emes, úlken órkenıet kórinisi.
Sáıden aǵa, ásirese, kózge kórinetin, kóńildi demdendiretin osy úsh nysan boıynsha áńgimeleı bastasa kisi toqtatyp bolmaıdy. Uıyp tyńdaı bergiń keledi. Áńgime tyńdaý aıaǵy bıylǵy jaz Sáıden aǵaǵa ilesip baryp Syǵanaq qalasyn kún aralap, tún túnep qaıtýǵa bastady.
Tún. Qulaǵyma Sáıden aǵa – ustaz, men áke tutatyn qadirmen Beısekeń – Beısembaı Kenjebaıuly úni keldi talmaýsyrap. «Arab ádebıeti me n ǵylymynyń tarıhynda «Ál-Syǵanaqı», «Ál-Túrkstanı», «Ál-Qypshaqı», «Bın-Túrik» degen ádebıetshiler men ǵalymdar attary kezdesedi. Arheolog A.Iаkýbovskıı óziniń «Syǵanaq qaldyqtary» degen arheologııalyq eńbeginde Syǵanaqı degen bir aqynnyń Baǵdadqa jer aýdarylyp baryp arab tilinde óziniń týǵan jerin, elin saǵynyp jazǵan sheri edi dep áýezelep aıtar óleń keldi.
Bul el buryn beıbit, erkin el edi,
Bilimdiler meken etken jer edi.
Munan «nyhaıany» jazǵan aqyn shyqqan,
Munan «qıdaıany» jeńildetken ǵalym shyqqan,
Eger bizge qaıta týý násip bolsa,
Biz ekinshi ret osy Syǵanaqta turar edik!
Kóńilimnen óngen úndi qatar túnep jatqan Sáıden aǵaǵa aıtyp berdim.
– Beý, opasyz dúnıe – dedi Sáıden aǵa!
Baıyldyr – HIII – HIV ǵasyr jádigeri, Syǵanaq – HIV-HV ǵasyr kenti. Jaýgershilikte qulaǵan, úıindige aınalǵan sabaqtas jádigerlikter. «Baıyldyr aǵa» atanǵan S.Joldasbaıulynyń bul kúngi esil-derti Syǵanaq qalasyn jan-jaqty ashý. Troıany ashqan Shlıman armanyndaı asqaq arman! Sol jolda Sáıden Syǵanaqı atanyp ketse de ókinishi joq!
El bolamyz, eskiden sabaq alyp, eldigimizdi bekite túsemiz desek, keshegi akademık Álkeı Marǵulan, Kemal Aqyshev, búgingi professor Sáıden Joldasbaev, Madııar Eleýov, Muhtar Qoja ashqan arheologııalyq ashylymdarǵa qulaq túre, den qoıa, sabaq ala bilýimiz kerek-aq...
– Bir sybaǵaǵa jaman emes eken jetken tabysyńyz Sáıden aǵa! – deımin men qýanyp. – Qanshama jer qazdyńyz tarıhty qozdatyp, qanshama arhıv aqtardyńyz oqýlyq jasaımyn dep. Ásirese, ataqty Syǵanaq qalasynda ashylyp jatqan ǵımarattardy ashyq aspan astynda mýzeı jasaý áziz armanyńyz.
Bári de qıyn taǵdyr keshken halqymyzdyń tarıhyn anyqtaý úshin.
Tarıh – tarıh úshin ǵana bolsa, quny ne, táıiri? Asyly, tarıh búgingi zamandastardy ǵasyrlyq uıqydan oıatý úshin, erteńgi urpaqty – egemen eldiń basy bútin, sanasy sara, tizgini myqty, aqjarylqap alǵan táýelsizdikten aıyrylmaıtyn taqymy qatty, kózi ashyq, kókiregi oıaý, tulǵaly azamat etip tárbıeleý úshin!
Osy maqalany jazyp otyrǵanda ata tarıh – Otyrar oıyma oraldy. Siz ben bizdi tanystyrǵan Baıyldyr tústi eske. Biraz jasqa keldi deıdi sizdi bireýler. Aıta bersin. Tip-tik Baıyldyrdy qazǵan jigit qalpyńyzda elestedińiz. Kisiniń armany sarǵaımaı, oıy sarqylmaı – ózi qartaıýshy ma edi, táıiri.
Eńbegińiz jansyn, keshegi «Baıyldyr aǵa», búgingi «Syǵanaqı!».
Qulbek ERGО́BEK,
professor.
TÚRKISTAN.