Qazaq jýrnalıstıkasynyń ardageri, jetpisinshi-sekseninshi jyldardaǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» basylymynyń beldi jýrnalısi, tamasha aýdarmashy Bekbolat ÁDETOVPEN áńgime
Men negizinen jýrnalıspin. Osy kúnge deıin birdeńe jazyp jatsam, maqalamnyń sońyna jýrnalıst dep jazamyn. Jýrnalıstıka jazýshylyqty tejeıdi, qasańdatady degen bos áńgime. Máselen, Sherhan Murtaza kimnen kem jýrnalıst, jazýshy retinde kimnen kem? Ánýar Álimjanovty aıtalyq. Mundaı mysaldar jetip artylady ǵoı.
Qazaq jýrnalıstıkasynyń ardageri, jetpisinshi-sekseninshi jyldardaǵy «Sosıalıstik Qazaqstan» basylymynyń beldi jýrnalısi, tamasha aýdarmashy Bekbolat ÁDETOVPEN áńgime
– Belgili aqyn aǵamyz О́tegen Oralbaıuly sizge arnaǵan bir óleńinde:
Bir sózdi bilmeı qalsań Bákeńe bar,
Jatsynbas, jatyrqamas jeteńe bar,
Álgi sóz qulyn-taıdaı quldyrańdap,
О́riske oınaq salyp ketedi olar...
Bekeńe sálem berem saǵynyp bir,
Kóp termın kútim tappaı jabyǵyp tur.
Qazaqtyń nebir sózi, tuman basyp,
Bekeńe jol taba almaı qamyǵyp tur, –
depti ǵoı. Shynynda, sóz syry, qazirgi baspasóz tilindegi túıtkilder týraly shyrqyrap júrip jazǵan birtalaı irili-usaqty maqalalaryńyz bizdiń «Egemen Qazaqstanda» da, «Qazaq ádebıetinde» de, basqa basylymdarda da shyǵýdaı-aq shyqty. Solardan qandaı nátıje kórdińiz?
– Aldymen aıtarym: О́tegenniń óleńi ininiń aǵaǵa degen naz kóńili, asyryp aıtqan baǵasy bolar. Áıtpese, sózdiń túbine kim jetipti. О́mir boıy osy tóńirekte eńbek etip, ter tógip júrsem de qazaq tili baılyǵynyń 70-80 paıyzyn ǵana biletin shyǵarmyn dep oılaımyn. Tegi, soǵan jetsem deńiz. Muny qaı jerde de aıtyp júrem, oǵan zamandastarym men qalamdastarym kýá. Mysaly, qazir jaz ǵoı, aınalańa zer salyp qarashy: myń-san shóp pen júzdegen aǵash túrlerin kóresiń. Biraq biz qaısysynyń atyn bilip jatyrmyz? Myqtasa qyryq-otyz shamaly. Gúldiń she? Onshaqtysyn ǵana. Biz qazaqtyń maldan, mal baǵýdan qol úze bastaǵan shaǵynda ósip-jetildik. Sondyqtan osy atakásibimizge baılanysty qanshama sózderdi bile bermeımiz. Al meniń anyq ustanymym: zaty bardyń aty bar. Bilmesek óz kinámiz. Sol bilmeske bilgisi kelmes kelip qosyldy. Onyń ústine, orys tiliniń áserimen búlingen dúnıemiz qanshama. Sodan baryp búgingi qazaq dúbára tilde sóıleıtin bolyp barady. Marqum Dárkembaı Shoqparov ondaılardy «ana kara – myna kara» deıtin. Jaryqtyq Móńke bı babamyzdyń: «Sózdiń mańyzy ketip, samaly qalar,» – degeni osy shyǵar.
Kún saıyn gazet, jýrnal oqısyń, ara-tura bolsa da kitap qaraısyń, teledıdar kórip, radıo tyńdaısyń. Buǵan jańaǵy «ana kara – myna karalarmen» kúnbe-kúngi aralas-quralasyńdy qos. Sonda sanamyzǵa álgindeı «samal» sózderdiń qanshasy qonaqtap jatqanyn oılap kórshi. Ásirese, tildiń máıegin tatyp kórmegen jastarymyz sonyń bárin «óner aldy osy eken» dep qabyldamasyna kim kepil? Mine, búgingi aqparat quraldary qyzmetkerleriniń ıyǵyna túsetin júktiń aýyrlyǵy, bir esepten, osynda.
Til týraly, buqaralyq aqparat quraldarynda til paıdalanýdaǵy óreskeldikter jaıynda jazbaqshy bolyp qolyma qalam alýymnyń sebebi osynda edi. «Atym shyqpasa jer órteıinshi», bireýlerdi aıaqtan shalyp qalaıynshy degen oı áste bolǵan emes. Áýeli Abaı atamyzdyń « Aqsaqaldar aıtpady dep júrmesin...» deıtin sózin nysanaǵa qoıyp bastalǵan áńgime, jaqsyly-jamandy, biraz jerge barǵany ras. О́kpege de qaldym. «Osy bireý kim? Áýeli ózin nege jóndep almaıdy», degen syńaıly shanshý sózderdi de estidim. Alǵashqy kórgen «nátıjem» osy, qalqam.
– Degenmen, birdi-ekili bolsa da, jón sózge toqtaǵandar bolǵan shyǵ