Kúzgi baqtyń shýaǵy nemese bir aǵashta eki alma

Súrligip júrip súırikteı-súırikteı bes jigit jataqhananyń bir bólmesinde toqaılastyq. Tanystyq. Shetinen aqyn. Aǵyp tur! Ortasynda osaly joq-aý! Aty- jónimizdi surasyp, eptep shúıir­keleskesin:

– Mektepti qalaı bitirdiń? – dep surastyq ózara.

– Attestatymnyń jartysy «bes», jar­tysy «tórt!» – dedi bireýi aǵynan aqtarylyp.

– «Tórtim» – tórteý, qalǵany «Bes!» – dedi ekinshisi.

– Eki sabaqtan «úshim» bar. Mate­matıka men fızıkadan! – dedi úshinshisi.

Eki beti boryqtaı, erini shıedeı qyp-qyzyl jigit sál-pál kúmiljip, qy­­­sy­lyp-qymtyrylǵandaı syńaı ta­nyt­ty da:

«Tórt joq!» – dedi qysqa ǵana. Bá­rimiz shý ete qaldyq:

– Nemene, sonda attestatyńnyń bári «úsh» pe? – dedik úrpıisip. Sóıtsek, ol mektepti altyn medalmen bitirgen eken. Ol balamyz oqýǵa op-ońaı qa­byldandy, bir-aq pándi úzdik tapsyr­dy da belesten ótti. Qalǵan ekeýi «zaochnyı» tústi. Al attestatymnyń jar­tysy «bes», jartysy «tórt» degen Qaıyr­bek Asanov ekeýmiz shamadanymyzdy arqalap aýylǵa qaıttyq.

Kelesi jyly... Taǵy da Qaıyrbekpen ushyrasyp, taǵy da bir bólmede jat­tyq. Muń-zarymyz ortaq. Áıteýir, qu­daı kóz jasymyzdy kórip, jolymyz ońǵaryldy. Stýdent atandyq. Qaıyr­bektiń jyrymen sóılesek:

Mezgili bitip, abıtýrıenttik az kúnniń,

Baǵymyz janyp, stýdenti bolyp KazGÝ-diń,

Alǵashqy kúnnen álippesin biz bastadyq

Jýrnalıstıkadaǵy sheberlik penen jazýdyń.

Ol kezde jataqhana tapshy. Jetis­peıdi. Qaıyrbek jáne Araldyń Aman­ótkelinen kelgen Aıkórgen Ábi­lev, kók­shetaýlyq Muhamedııa Juma­ǵa­lıev jáne ereımentaýlyq Aman­geldi Jumabekov beseýmiz páter jal­dap, birge turdyq. «Yrysty, kú­rish­­ti Qyzylordada» týǵandyqtan ba, Qa­ıyrbektiń buqtyrǵan palaýyn anaý-mynaý ózbegiń áı, pisire al­maı­dy-aý! Ár adamnyń súıikti isi, jany­na jaqyn bir «hobbıi» bolady ǵoı. Qaıyrbektiń «hobbıi» – palaý pisirý. Sosyn kıim útikteý. Shalbaryna qarasań Ospanhan aǵam aıtqandaı «qy­rynan qyl qulaıdy». Al qalǵan ýaqyttarda burqyratyp óleń jazady. Biraq poezııa «hobbıi» emes, alǵashqy mahabbaty sııaqty. Táýir teńeý, beıneli tirkes, bederli sóz tapqanda balasha qýanyp, baqytqa kenelgendeı sezinedi. Oqıdy. Mánerlep oqıdy. Qaıta-qaıta oqıdy. «Dúnıede senen basqa aqyn joq pa osy? Qoıshy endi, Qaıreke!» – degimiz keledi. Biraq bata almaımyz. Bizden bes-alty jas úlken. Saqa jigit. Áskerde bolǵan. Tereńózek aýda­nyn­daǵy «Qaraózek» sovhozynda komsomol komıtetiniń hatshysy bol­ǵan. Bokspen aınalysqan. «Taıaq jeımiz be» – dep jáne taısalamyz.

Kúnderdiń kúninde kýrstasymyz Kúláshtiń óleńin jatqa oqýdy shyǵardy. Kúlásh! Kádimgi Kúlásh Ahmetova. Aq­jarma aqyndyǵyn alǵashqy kýrsta-aq moıyndap qoıǵanbyz.

Jeksenbi kúni edi. Tań atpaı Qaıyrbek uıqymyzdan oıatty. «О́ı, óń­sheń maýbas!» dep tósegimizden tur­ǵyzdy. «Esiktiń aldyn sypyr!» – dedi maǵan. Al Aıkórgenge «Úıdi tazala!» dedi. О́zi et týrap, pııaz arshyp, pa­la­ýyna kiristi. Bul ne dúrbeleń? Sóıt­sek, Kúlásh kýrstasymyzdy Izimkúl qur­bysymen túski qonaqqa shaqyrsa kerek. «Kileń aqyn bas qossa, tar bólmede ta­masha poezııa keshi ótetin shyǵar?» dep joramaldadyq.

О́mir boıy aıalaýmen ótemin,

Júregimdi túsinbeseń ne etemin?

Buryn qalaı sezbegenmin, táńir-aý,

Mahabbattyń munsha kúshti ekenin!

«Qazir qara da tur. Qaıyrbek dáp osy óleńin oqıdy» dep oıladyq. E-he-e, joramalymyz jolda qaldy. Ásem­­­dik, ádemilik týraly áńgimeni ǵana ór­­bitip otyrdy. Ásheıinde taıdaı ta­py­raqtap turatyn Qaıyrbegimiz jelige baılanǵan qulyndaı jýasyp qalypty. Oý, bul neniń áseri?

Kúláshtiń poezııasy ma? Jo-joq, sóıt­sek Qaıyrbek kókemiz Kúláshqa ǵashyq eken. Til-aýyzdan aıyrylyp, mylqaý bolyp qalǵanyn alǵash ret ańǵardyq. Kóp uzamaı ekinshi kýrstyń qaq ortasynda shańyraq qurdy. Nesin jasyraıyq, bizden ketip Kúláshpen turǵany áýelgide arqamyzǵa aıazdaı batty. Kúnde kúrkirep óleń oqıtyn Qa­ıyrbek joq. Izdeımiz. Alańdaımyz. Saǵynamyz... Bir kúni Qaıyrbek dosymyz eki keshtiń arasynda bizdiń pá­terimizge kelip óleń oqydy. Ásirese, kók­tem týraly shýaqty shýmaqtary bá­ri­mizge áser etti.

Bul shaqtarda ańsaý qıyn

kúndi ótken,

Qumarlana ıiskeımiz gúldi eppen.

Kókek aıy úlestirip ketipti,

Ár jigittiń qushaǵyna bir

«Kóktem!»...

Shirkin, stýdenttik shaqtar-aı! Kýr­symyzdaǵy elý balanyń elýi de aqyn edi ǵoı. Keıinirek kemip ketti. Saıaz sý­daı sarqyrap aqqandary poezııa te­ńizine quıa almaı taǵdyrdyń taqy­ryna sińip, jyra-jyrasyna bólinip sarqylyp qaldy. Qaırekeńniń aǵysy óz minezindeı birqalypty. Ne tasymaıdy, ne ortaımaıdy. Alǵashqy kýrstan-aq poezııa úıirmesin quryp, sharanasy keppegen óleńderimizdi taldaıdy. Jetekshimiz – Qaıyrbek.

Belsendi. Janpeıis Qaraqusov, Ha­bı­jan Qusaıynov, Abdýl-Hamıd Mar­­habaev sııaqty ustazdarymyzben te­rezesi teń professordaı emin-er­kin seıil quratyn. Bul – bir jaǵy. Ekin­shiden – ol bárimizdiń «starostamyz».

Qoltyǵynda jýrnal. Sabaqqa kel­­gen-kelmegenimizdi belgileıdi. Adal­­­­dyǵy sondaı, ymyraǵa kónbeı­di ǵoı. Dáriske qashyp-pysyp qatys­paǵan­dar­dyń tusyna «N.B.» dep túrtip qoıa­dy. Onysy oryssha qysqarǵan sóz – «Ne byl» degen maǵynany bildiredi. Qa­zaqshasy – «Qatyspaq túgil, qarasyn da kórsetken joq» degen sóz. Bul bel­giniń ózi stýdentter úshin atý jazasyna shyǵarǵan úkimmen birdeı edi. Syltaýy kóp jyraý kýrstasymyz Meıram Ora­lov kúnderdiń-kúninde Qaıyrbekti baıa­ǵynyń batyrlaryndaı jyrlady. Bir shýmaǵy esimde:

Starosta Asanov

«Shash al!» dese, bas alyp,

Jýrnal beti qyp-qyzyl,

Kúnde belgi jasalyp...

Mine, ómir! Qudaı sátin salsa, endi tórt-bes aıdan soń Qaıyrbekpen alǵash ret qaýyshqanymyzǵa elý úsh jyl bolady eken. Elý úsh jyl! Az ǵumyr emes. Eger aqyn kúnine bir óleń jazsa... O-ho-o, esepteı berińiz, elý úsh jyl­da qansha óleń? Biraq poezııa «Júz saýlyqtan pálenbaı qozy alamyz!» dep málimet beretin sharýashylyqtyń mindettemesi emes. Elý úsh jylda alty alash aıta júretindeı aıdarly bir-aq óleń týýy da yqtımal. Myń óleń jazyp, bir-aq týyndysymen tarıhta qalǵan aqyndar az ba? Bizdiń Qaıyrbek san qýǵan joq, sapasy myqty saf altyndaı poezııany izdedi. Jyrdy nóserdeı tókken Muqaǵalı Ma­qataevtyń ózi:

Bir óleńi – bir eldiń murasyndaı,

Jyr jaza almaı júrmin men

Rasýldaı!

– dep, Ǵamzatovty baǵalaýy kıeli ónerdi pir tutqandyq. Stýdent shaǵynyń ózin­de-aq aqtańger aqyn Muqaǵalımen bi­­­raz jyldaryn ótkizgenin bilemin. Aqyn qaıtys bolǵannan keıin Muqa­ǵalı aǵasyn saǵynǵannan bolar, jyr jol­­daryn kóz jasyndaı tamshylatty.

Qarasazyń aman, aǵa, suraǵan,

Barlyǵy da, barlyǵy da din-aman.

Tek saǵynyp qalǵandaı-aq bar dosyń,

Saǵynysh bop sarǵaıýda Jyr-Anań.

Abaısyzda Aı-armany qulaǵan

Qaıran meniń uly aǵam!

Alaıda, Qaıyrbek «Rasýl Ǵam­za­tovtaı óleń jazbadym-aý» dep ókin­begen syńaıly. О́ıtkeni ómirdegi sezin­genin, túısingenin tabıǵı qalpynda ór­nektep, tamshydaı oıdy qamshydaı óre bilgen aqyn.

Kesh bastadym, bárin de kesh bastadym,

Júrgen jolyn ózgeniń esh baspadym.

Kókiregimde buıyǵyp jatqan jyrdy

Shyǵarmadym, biraq ta qoshtaspadym.

«Ár qalamger ádebıetke ónerimen ǵana emes, óziniń minezimen de sińisýi kerek» degen uly Muhań, Muhtar Áýe­zovtiń qaǵıdasyn oılaǵanymda, Qaıyr­bek elesteıdi. Jibekteı jigit! Keıde onyń ańǵaldyǵy men sengishtigine qa­rap, qaz-qalpynda qalyp qoıǵan dáý ba­laǵa uqsatamyn.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń shyǵarmashylyq úıinde demalyp jat­qan sóz zergeri Ǵabıt Músirepovke ar­­naıy dastarqan jaıyp inilik izet jasa­ǵanyn kórgenimde «Kisi bolar kisi­niń kisimenen isi bar» deýshi edi, bizdiń Qaırekeń kisi eken ǵoı» dep ishteı topshylaǵanym bar. Sóıtsem bul berekeli isiniń ber jaǵy ǵana eken. Ásirese «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde ja­ýapty hatshynyń orynbasary, bólim meńgerýshisi bolyp jeti-segiz jyldaı ter tókken kezeńinde redaktor Seıdahmet Ber­diqulovqa ju­­­­mys barysymen, keıde sálem bere kelgen ultymyzdyń ulaǵatty tul­ǵa­lary Qaıyrbekke de bir soqpaı ketpeı­tinine qyzyǵatynbyz. Nege? Ma­ńaıyn­daǵylardy magnıtteı tartatyn tylsym qasıeti me?

Kirpııaz Seıdaǵań onyń adaldyǵyna, azamattyǵyna, júris-turysyna rı­za. Ásirese gazetti kórkemdep, sheber be­zen­­­dirgen kúnderi «Jigittiń sul­ta­ny biz­diń Qaıroshtaı-aq bolar. Maket ja­­­saýdyń marshaly ǵoı» dep oty­ra­tyn. Sol Seıdahmet aǵanyń de­meýi­men, aqyn apaıymyz Farıza Ońǵar­synovanyń janashyrlyǵymen úsh ból­meli páterdiń kiltin alyp, jańa úıge, qonys aýdarǵandaǵy jas baladaı qýanǵanyn kórdim. Keıin 10 jyldaı Asqar Súleımenovpen kórshi boldy. «Adam kórki – shúberek» deıdi ǵoı, shúbereksiz de kórkem jigit Qaıyrbek sán qýdy ma, álde sol tustaǵy modaǵa eliktedi me, áıteýir qap-qara ǵyp qa­ba saqal qoıdy. Jarasymdy! Bir qara­ǵanda úndiniń saıahatshylaryna, bir qaraǵanda tájikterdiń kınoakterlerine uqsaıtyn. Sony baıqaǵan Asqar aǵa basbarmaǵyn shoshaıtyp:

– Shıkarno! Men úshin saqalyńdy almashy! – deıtin.

«Shirkin, Qaırekeńniń qara buıra shashy men kelbetin bir kúnge prokatqa berip, meniń ıyǵyma qondyrsa, jarty álemniń sulýlaryn jaýlap alar em!» – deıtin keıbir qaljyńbas dos­tary. Ataqty sýretshi Janataı Shár­denovtiń sońǵy jumystarynyń biri – Qaıyrbektiń portreti. «Sýretke su­ranyp turǵan kelbetti jigitsiń» deıtin. Sol tamasha týyndy qazir Qaıyr­bektiń tórinde ilýli tur. Al, aqyn aǵamyz Ǵafý Qaıyrbekov, jasy kishi bolsa da, ony ómir boıy «siz» dep ótti. Atyn atamaq túgil, «sen» de­meı­tin. Sebebin suraǵandarǵa «Ol meniń ákemmen attas qoı» – dep erkeletetin.

Keıinirek «Qazaq ádebıeti» gaze­tinde jaýapty hatshynyń júgin tabany kúrekteı on tórt jyl atan túıedeı artynyp, jazýshylar kerýenine qosyldy.

Qalyń oqyrmannyń qadirli gazeti «Qazaq ádebıetinde» bas redaktor bol­ǵan Sherhan Murtaza, Tólen Ábdik, Oralhan Bókeı, Ahat Jaqsybaıdyń bárimen til tabysyp, jaýapty hatshy bolyp isteý ońaı sharýa emes.

Et-júregi el dep soǵatyn Zeınolla Qabdolov, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Qul-Muhammedteı memleket, qoǵam qaırat­kerlerine arnaǵan óleńderinde aqyn júreginiń lúpili seziledi.

Bir kúni Qaıyrbek nildeı buzyldy.

– Basqa jumysqa aýysam! – dedi.

– Qaıda?

– «Zaman-Qazaqstan» gazetine.

– О́ı, onda ne bar?

– Bas redaktor Bolat Bodaýbaev bi­rinshi orynbasarlyqqa shaqyryp jatyr!

– «Qoı!» – degenge qoımady. Bir saty bolsa da bıikteý qyzmetke qyzyq­qan shyǵar...

Búkil ujym Qaıyrbekti soǵysqa bara jatqandaı qımaı qoshtasyp, óleń­­detip shyǵaryp salǵanyn bilem. Mine­kı, sol óleńniń bir shýmaǵy:

Qolyń uzyn quryqtaı

Qulashyń keń, Qaıyrbek.

Qaıda júrseń – aman júr,

Kúláshińmen, Qaıyrbek!..

Odan ári Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ádebı qorynyń dırektory, «Zaman-Qazaqstan» gazeti Bas redakto­rynyń birinshi orynbasary, «Otan» jýr­nalynyń bas redaktory, Syrtqy ister mınıstrligi dıp­lo­matııalyq akademııasynda bólim meń­gerýshisi boldy. Esektiń er-toqymy sekil­di qyzmeti túskir qalamger úshin dá­reje me? Joq! Aqynnyń abyroıy – shyǵar­masynda!

«Men de ózimshe túrli-tústi boıaýmyn» deıdi aqyn. Sátti sýret. Aǵynan jarylyp otyr. Jyr da gúl sekildi. Eger qyr gúli túrli-tústi bolmasa, kóz ja­ýyn ala ma? Aq jaýynnan soń as­pan­nyń tórine kilemdeı ilingen kem­pir­qosaq ta túrli-tústiligimen ta­ńyrqatpaı ma? Mine, sol sııaqty Qaıyr­bek poezııasynyń da boıaýy qa­nyq, túrli-tústi. «Halqym barda – keý­demde namysym bar» – deıdi. Naǵyz aqyndy namys bıleıdi. Sulý Syr­dyń boıynda bulǵaqtap ósken aqyn «Jabaıy ósken talymdy aıyrbastamaımyn qaıyńǵa» –deıdi aýylyn sa­ǵynǵan sátte. Týǵan jerge degen se­zimi «ájesiniń urshyǵyndaı aınalyp» tu­ratynyn beıneli tirkespen bederleıdi.

Soǵystan soń dúnıege kep, bir úzim nannyń qadir-qasıetin qarshadaıynan bilip ósken aqynnyń «Nandy keıde tas qyp oınap júretin, qarny toı­ǵan balalardan qorqamyn» deýinde aza­mattyq áýen basym. Artta qalǵan ashy tarıhtyń shyńǵyrǵan daýsy qu­la­ǵyńa talyp jetkendeı áser etedi. Jalpy, jaqsylyqtyń qadirine jetý – adamzattyń paryzy. Al, ómirdiń parqy nede? Myna dúnıege bir sát Qaıyr­bektiń kózimen qarasaq:

Esh tań qalma maǵan

qaıdan tústiń dep,

О́mir degen bárimizdiń enshimiz.

Sezinbeıik Qudiretti kúshpin dep,

Az ýaqytqa kelip júrgen elshimiz!

Adamzat ǵumyryn aıaly tabıǵatqa balasaq, jastyq shaǵymyz – «qyzyl-jasyl álemniń ǵajaptyǵyn bárine de dáleldep ketetin» kóktem! Qyrma saqal atanǵan qyryq, elý jasyńyz shilde ǵoı, shilde! Tańynyń ózi tandyr peshteı ystyq jaz ol. Al, jetpisten asqandar Al­tyn kúzden aýmaıdy. Jemisi pisip, jelegi túsip, tolysqan shaq. Kúzgi baq­tyń shýaǵyndaı áserli!

Sensiz gúlzar baǵynda,

Bosqa ómirim ótkendeı.

Sen bar kezde janymda,

Tórt mezgil de kóktemdeı!

Áı, qaıdam, áýenine qaraǵanda kú­reń kúzdi moıyndaıtyn túri joq-aý? Kóńili kóktemdeı Qaırekeń bul óleńin kimge arnady eken? Jan-jary Kúláshqa ma? Solaı shyǵar...

Aldymda Qaıyrbek pen Kúlásh ekeýi birigip shyǵarǵan «Sen janymda júrseń» atty jyr jınaǵy jatyr. Bir úıde – eki aqyn. Kúzgi baqtyń shýa­ǵymen nár jıyp ósken bir aǵashtyń eki almasy sııaqty.

Halyq ániniń qalyqtaǵan áýenin estip turǵandaımyn.

...Bir aǵashta – eki alma.

 

Kópen ÁMIR-BEK,

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri