Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý – asa mańyzdy strategııalyq mindet

Osy usynystardyń negizinde jáne Par­lamenttik tyńdaý nátıjeleri boıynsha aýqymdy qujat daıarlanyp Úkimetke jol­danatyn bolady. Birqatar usynys aýyl sharýashylyǵy salasyna, onyń qa­zir­gi jaı-kúıi men damytýdyń jańa múm­kin­dikterine arnaldy.

Elbasy óz Joldaýynda «Aýyl sharýa­shylyǵy – el ekonomıkasynyń draı­ve­ri» dep ataǵan bolatyn. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý – mańyzdy stra­tegııalyq mindetterdiń biri, ári eli­mizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Dúnıejúzilik saýda uıymyna kir­ýi jaǵdaıynda erekshe ózekti. Mem­le­ket basshysynyń Joldaýynda aýyl sharýa­shy­­ly­ǵynyń áleýeti tolyq paıda­la­nyl­­­maı otyrǵany atap ótilip, naqty nátı­­­jelerge jetý mindetteldi. Bul úshin agro­­­ónerkásip keshenin tıimdi mem­leket­tik retteý tetikteriniń róli óte ma­ńyz­dy. Memleketten bólinetin qomaq­ty qara­jat­qa qaramastan, bul sala renta­bel­diligi tómen sektorlardyń qata­ryn­da. Saraptamalyq baǵalaý boıynsha, basty problema – memlekettik retteýdiń jetil­megeninde bolyp otyr.

Táýelsizdik jyldarynda agro­óner­ká­sip kesheni men aýyldyq aýmaq­tar­dy da­mytýǵa baǵyttalǵan toǵyz baǵ­dar­la­ma­lyq qujat qabyldandy. Alaıda olar sala­daǵy jaǵdaıdyń túbegeıli ózgerýine yq­pal ete almady. Agrarlyq sektordaǵy ónim­derdiń 80 paıyzǵa jýyǵy shıkizat tú­rin­de satylady, birqatar ónimniń ım­portqa táýeldiligi joǵary. Daıyn ta­ǵam­dyq ónimder negizinen shetten áke­li­­nedi, al basty eksporttyq taýarymyz astyq daqyldary – jalpy eksport kóle­mi­niń 42 paıyzyn quraıdy. Memlekettik ret­teý­diń júıesizdigi, sýbsı­dııalaý Ere­je­­­leriniń jıi ózgerýi sala­nyń damýyna keri áserin tıgizýde. Osyǵan baılanys­ty, mem­lekettik qoldaý shart­taryn ınves­tı­sııa­lyq jobalardyń aıaq­talýyna deıin saq­taý normalaryn zań­dy túrde bekitý usy­nylýda. Bul usy­nys nazar aýdarýǵa la­ıyqty dep sanaımyz.

Bul turǵyda birqatar mańyzdy másele­ler­­­di atap ótkimiz keledi. Atap aıt­qanda nesıe qarajattarynyń jetkiliksizdigi men qol­jetimdi bolmaýy. Buǵan sebep – aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndi­rý­shilerde aktıvterdiń, jerdiń kepil­dik quny­nyń tómendigi jáne ótimdi kepil­der­diń bolmaýy. Sýbsıdııalandyrý júıesiniń tıim­diligi máselesi de jetildirýdi qajet etedi. Bul rette aýyl sharýashylyǵy taýar­­­laryn óndirýshilerin barynsha qol­­daı otyryp, negizinen sýbsıdııalaýdan arzan jáne uzaq merzimdi kredıtteýge birtindep kóshý máselesin, kelesi qa­byl­da­na­tyn memlekettik baǵdarlamada tereń qarastyrýdyń qajettigi týyndaýda. Bul eleýli ózgeristerge ákelý múmkin­digi qa­ýym­dastyqtar men odaqtar ókil­deri taraptarymen kezdesýlerde de usy­nyldy.

Salanyń ınfraqurylymyn qar­jy­­­­­landyrý deńgeıiniń tómendigi; aýyl sharýa­shylyǵy men ónerkásip ónim­de­ri­niń, qyzmetterdiń, shıkizat pen azyq-túlik baǵalarynyń teńsizdigi; aýyl turǵyn­da­ry­nyń óz kásibin uıymdastyrýy úshin qara­jat pen bilimniń jetkiliksizdigi de sala­nyń qarqyndy damýyna bóget bolyp otyr.

Agroónerkásip keshenin damytýdyń mańyzdy tetigi – qarjylandyrý másele­sin­de QazAgronyń ózindik orny bar. Máselen, ótken jyly holdıngtiń salany qarjylandyrý kólemi 19 paıyzdyq ósim­­men 477 mlrd teńgeni quraǵan. Al bankterdiń úlesi 3,7 paıyz ǵana. О́ki­nishke qaraı, holdıngtiń qyrýar qaryz júktemesi bar, sondyqtan bul máse­le, mamandardyń aıtýynsha, nesıe mólsher­lemelerin tómendetýge múmkindik ber­meýde. QazAgronyń qaryzdaryn qar­jy­lyq saýyqtyrý úshin Úkimet tarapynan jan-jaqty negizdelgen jumys qajet dep esepteımiz. Sonymen qatar damy­ǵan elder tájirıbesin jáne fermerler usynystaryn eskere otyryp, bankterdiń aýyl sharýashylyǵyn bel­sen­di qarjylandyrý jaıyna nazar aýda­rý kerek. Qarjy ınstıtýttaryn­da ýa­qy­tynda kepildikke qoıylǵan qan­shama aýyl sharýashylyǵy jerleri tur. Onyń aına­lymnan shyǵyp, ıgerýsiz jat­qan­da­ry qanshama?

Jer – aýyl sharýashylyǵynyń bazısi ǵana emes, negizgi óndiris quraly. Son­dyq­tan onyń quqyqtyq statýsyn (mártebesin) anyqtaýdyń máni zor. Meniń oıymsha, aýylsharýashylyq jerlerin memleket menshiginde qaldyra otyryp, uzaq merzimdi jer paıdalaný quqyǵyn engizý oń sheshim bolar edi. Bul jer paı­dalaný quqyǵynyń kepildik máni men kepildik baǵasyn kóterip, ónim óndi­rýshiler men qarjy ınstıtýttary ara­syn­daǵy qarjylyq qatynastardyń tıim­di­ligin arttyrar edi.

Senatta ótken kezdesýlerde kóterilgen basty máseleniń biri – paıdalanylmaı jatqan jerler týraly aqparattardyń qoljetimsizdigi. Osy oraıda, qazirgi zamanaýı tehnologııalardy, máselen, jerdi qashyqtyqtan zondtaý, ǵarysh túsirilimin qoldaný jerdi paıdalanýdy baqylaýdyń tıimdiligin arttyratyny sózsiz.

Búgingi qoldanystaǵy zańnamalyq bazanyń olqylyǵy – turaqsyzdyǵynda dep bilemiz. Mysaly, Jer kodeksine 99 zań­namalyq ózgerister engizilip, 260-tan asa zań túrli tolyqtyrýǵa ushy­ra­­ǵan. Taldaý kórsetkendeı, áli de ózek­ti­ligi turǵysynan eskirgen normalar  barshylyq. Bul ınvestısııalyq ahýal­ǵa teris yqpalyn tıgizýde. Atalǵan máse­le­de Ulttyq ekonomıka jáne Ádilet mınıs­trl­ik­teri tarapynan naqty baqylaý men úılestirýdi kúsheıtý qajet. Naqty zańnamalyq reglamentteýdiń bolmaýy qarjylandyrý quraldarynyń jet­kiliksizdigi men qoljetimdiliginiń tó­mendigine ákep soǵýda. Bir mysal, shal­ǵaı aýyldar qarjy ınstıtýttarynyń bólim­shelerimen qamtylmaǵan, fermerlerge kepildi qamtamasyz etý óte qıyn. Son­dyq­tan da, bolashaq ónimdi kepilge qoıýǵa múmkindik beretin jańa qarjy quraly – agrarlyq qolhatty engizý maqsatynda jeke zańnyń qabyldanýy óte mańyzdy.

Búginde jeke qosalqy sharýa­shy­lyq­tardyń mártebesine arnalǵan nor­ma­tıvtik-quqyqtyq baza qurý, koopera­tıv­terge jaǵdaı jasaý aýadaı qajet. Bul eń aldymen, ónimderdi deldalsyz ótkizýge jol ashady. Qazirgi ýaqytta óndi­rilgen ónimdi daıyndaý, bastapqy óńdeý, óńdeýshi kásiporyndarǵa jetki­zý­diń júıesi joq. Sonymen qatar ser­vıs­tik qyzmetter – agrohımııa, veterınarııa, fıtosanıtarııa, melıorasııa jáne basqalarynyń deńgeıleriniń tym tómendigi – salanyń ósýin tejeýshi fak­tor­lardyń biri. Bul problemalardyń oń sheshim tabýy – tabys deńgeıine, azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrýǵa yqpal ete­ri sózsiz.

Árıne, jeke jáne mal sharýa­shylyq­ta­ry týraly aıta otyryp, veterınarııa salasy týraly aıtpaý múmkin emes. Mal sharýa­shylyǵyndaǵy maq­sat­ty ındı­ka­torlarǵa qol jetkizý veterı­nar­lyq ahýalǵa tikeleı baılanysty. Saladaǵy biraz másele agroónerkásip keshenin retteý jó­nindegi zańda qaraldy. Degenmen sharýashylyqtarda mamandar jetispeýde, «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasymen keıingi 3 jylda tek 254 mal dárigeri jumysqa ornalasty, jyl saıyn 3,5 myń maman daıyndalsa, onyń 20 paıyzy ǵana er balalar.

Asa qaýipti aýrýlarǵa qarsy preparattar tek sońǵy 3 jylda 12 mlrd teńgege shet elderden satyp alynǵan. Bul máseleni sheshý úshin memlekettik bıokombınattyń bolýynyń strategııalyq mańyzy zor. Epızootııalyq ahýal, memlekettik satyp alý, azyq-túlik jáne bıologııalyq qaýipsizdikti retteý boıynsha usynystar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan nazarǵa alynyp, qarastyrylýy tıis.

Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, zańnamany odan ári jetildirý máseleleri sońǵy ýaqytta eki ret Parlamenttik tyń­daýda qaraldy. Bul salada basqarý, esepke alý, baqylaý, josparlaý men úılestirý máseleleri áli de ózekti. Gıdro­teh­nıkalyq qurylys obektileri týraly naqty aqparat joq. Sondyqtan sý qory men sý sharýashylyq júıeleriniń álsizdigin jáne mamandardyń pikirlerin esker­sek, qoldanystaǵy tarıftik saıasat­tyń tıimsizdigi; apattyq nysandardy jóndeý, asa mańyzdy strategııalyq nysandardy ınjenerlik-tehnıkalyq ny­ǵaı­týdy qarjylandyrýdyń nasharlyǵy; obektilerdi basqarý men paıdalanýda zamanaýı júıelerdi, avtomattandyrýdy engizý; bilikti kadrlardyń tapshylyǵy – she­shimin tabýdy talap etetin problemalar. Sondaı-aq transshekaralyq ózenderdi paıdalaný sheńberinde tıimdi is-qımyl júrgizýdiń mańyzy zor.

Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasynda biz úlken óndiristik jáne eksporttyq rezervterge ıemiz. 2019 jyly eksport 3,3 mlrd dollarǵa jetip, (2018 jylmen salystyrǵanda 5,9%-ǵa artqan), ımport kólemi 3,9 mlrd dollardy quraǵan (ósim 7%). Degenmen, Qazaqstan áli de ımportqa táýeldi, eksportymyz shı­ki­zatqa baǵynyshty. Búginde ishki tutynýdaǵy ımporttyń úlesi qus eti bo­ıyn­sha 49 paıyzǵa, alma 31, irimshik pen súzbe 46, shujyq 39, qant 57, balyq 72 paıyzdy qurady. О́ńdelgen ónim eksporty asa ózekti másele.

Et óńdeý kásiporyndary shıkizat jáne aınalym qarajatyna baılanysty 45 paıyz qýatynda jumys istep keledi. Ony sheshý týraly kóptegen usynys aıtylǵanmen, byltyr shetelge tirideı satylǵan 156 myń bas iri qara, 246 myń bas qoı júıeli jumystyń joqtyǵyna dálel.

Un óndirisiniń kúrt tómendeýi men eksportynyń 32 paıyzǵa azaıýy, dástúrli ımporttaýshy elderde qaıta óńdeýdiń damýy, tereń óńdeý ónimderin (glıýten, krahmal, bıoetanol, t.b.) damytý men jańa naryq izdeýge kóńil bólýdi qajet etedi. Bul problemalar sheshilýi úshin jaýapty mınıstrlikterdiń úılestirilgen is-qımyly qajet.

Qyrýar qarjylaı qoldaýǵa qara­mas­tan, súttiń shıkizat sektory óńdeý qajet­tiligin qamtı almaýda. Derekterge súıen­sek, sońǵy 7 jylda 70 taýarly sút fermasy iske qosylǵan, alaıda jyl saıyn 52 myń tonnadan asa sút qyshqyldy ónimder men óńdelgen sút, 49 myń tonna irimshik, súzbe jáne qurǵaq sút ımport­tal­ady. Sonymen qatar ulttyq taǵamdyq azyqtar, baqsha daqyldary, jemis, kókó­nis­ter óńdeýdiń ozyq tehnologııalary kerek.

Jalpy, búkil óńdeý salasynyń ótkir máselesi – óńdeýshi kásiporyndardy sapaly shıkizatpen qamtýǵa basty nazar aýdarylýy qajet.

Aýyldyq eldi mekenderdi damytýdyń túıindi máseleleriniń biri – aqparattyq qamtamasyz etýdi jańa deńgeıge shyǵarý. Aýyl eńbekkerleri ozyq tehnologııalar, memlekettik qoldaý sharalary, zańnamalyq bazadaǵy ózgerister, naryq marketıngi týraly habardar etilýi tıis. Sondyqtan agrarlyq ǵylym men ozyq tájirıbeni, eńbek adamynyń beınesin nası­­hattaıtyn kórsetilimderdiń ma­ńy­z­y óte zor. Osy oraıda, arnaıy ma­man­­­dandyrylǵan «Agrarlyq telearna» ashý qajet dep sanaımyz. Bul telearna elimizdiń agroónerkásip salasyn da­my­tý­ǵa, aýyl sharýashylyǵyn el eko­no­mıka­sy­nyń draıverine aınal­dy­rý­ǵa yqpal eter edi.

Senatta ótken parlamenttik tyńdaý ba­ry­synda Parlament Senatynyń Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva aýyl sharýa­shy­­lyǵy týraly óz oılaryn ortaǵa sala kelip, elimizdiń agroónerkásip kesheni ulttyq ekonomıkanyń draıveri bolý úshin barlyq alǵyshart bar ekenin atap ótti. Ol sondaı-aq: «Qazaqstanda klımattyq aımaqtardyń ártúrliligi alýan túrli daqyldardy ósirýge múmkindik beredi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bolý 200 mln adamdyq naryqqa shyǵýǵa jáne egistik, ásirese jaıylymdyq jerlerdiń áleýetine qoljetimdilikti usy­na­dy, bul bizdiń elimizde 188 mln gektardy quraıdy – álem boıynsha 5-oryn alamyz, bul aýylsharýashylyq óndirisiniń ósýine erekshe múmkindikter ashady», dedi.

Darıǵa Nazarbaeva Qazaqstannyń agrar­­­lyq saıasatynyń basty mindeti, el tur­­­ǵyndarynyń 80-90 paıyzyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý ekenin atap ótti. Bul ishki naryqty qorǵaýdy, shyǵyn­dar­dy azaı­týdy jáne salanyń tabysyn arttyrýdy, jańa tehnologııalarǵa kóshý­di, barlyq zamanaýı talaptar men stan­dart­tarǵa sáıkes keletin sapaly ónimder shy­ǵarýdy bildiredi.

Senatta ótken parlamenttik tyńdaý­lar­dyń barysynda múddeli pikirtalas óris­tedi, agrarlyq salanyń jaı-kúıi jan-jaqty saralanyp, talqyǵa salyndy. Kem­shi­likter atap kórsetilip, ony joıý jol­dary naqtylandy. Aldaǵy jumys kólemi men baǵyt-baǵdar naqty belgilendi. Bul óz kezeginde otandyq aýyl sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne osy salany zańnamalyq turǵydan tııanaqty qamtamasyz etýge septigin tıgizedi dep oılaımyz.

Dúısenǵazy MÝSIN,

Parlament Senatynyń depýtaty