Elbasynyń Rýhanı jańǵyrý qaǵıdasy ár júrektiń kómbesindegi janartaýdy túrtkilep oıatýymen qundy bolyp otyr. Osy turǵyda batyr Baýbek Bekmyrzaulynyń bıylǵy eki júz jyldyq mereıtoıyna baılanysty tyń usynys-pikirlerin alǵa tartyp júrgen Qabıbolla Shaıahmetovtiń eńbegin eskergen jón.
Aldymen Baýbek batyr kim? Qysqasha toqtalaıyq. Ǵulama tarıhshy Ermuhan Bekmahanov «Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda» atty monografııasynda: «Kenesary shaqyrǵan keńeske ártúrli rýlardyń ókilderi jınaldy, atap aıtqanda, keńeske myna adamdar qatysty: begimbet rýynan – Iman, Táýke batyr, arǵynnyń tólek tarmaǵynan – Jáýke batyr, qaraýyl rýynan – Baýbek, kereı rýynan – Qoshqarbaı batyr, tórtqara rýynan – Baıgeldi jáne Áıger, berdi rýynan – Súgirbaı. ...Keńeste Torǵaı men Yrǵyz aýdanyn tastap ketý týraly sheshim qabyldandy», dep jazdy. Mine, kileń yǵaı-syǵaılardyń sanatynda atalǵan Baýbek batyr Han Kene basqarǵan kóterilistiń aqyryna deıin qatysyp, erjúrektigimen, adaldyǵymen, tereń parasattylyǵymen kózge túskeni tarıhtan belgili.
Baýbek batyrdyń kózsiz erligi, maqsat pen murat jolyndaǵy qaısarlyǵy haqynda elimizdiń kóptegen qalamgeri tyń derektermen ádiptelgen shyǵarmalar jazdy. Nemese ult tarıhyna qatysty eńbekterinde onyń eren bolmysyna qatysty shynaıy túıinder jasaldy. Aıtalyq, jazýshy I.Esenberlınniń «Qahar» romanynda Kenesary batyrlarynyń shoǵyrynda Baýbek bahadúrdiń shalt qımyldy kúreskerligi keremet kelbetteledi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin bul taqyryp aıasy keńeıe tústi. Solardyń ishinde jýrnalıst A.Baıjanovtyń «Kenesary han men Bektaýyl Baýbek» atty derekti hıkaıatyn erekshe ataımyz. Aqyndar Q.Amanjoldyń, Q.Myrzabektiń batyr narkeskendigin jeli etken jyrlary oqyrmandar kóńilinen shyqty. Basqa da týyndylar kórikti oılarymen kókeıde saırap tur. Báriniń dittegeni – Baýbekteı batyrdyń búgingi el egemendiginiń qaınar bastaýyndaǵy sheshýshi urystarǵa qatysyp, janyn pıda etkenin búgingi urpaqqa nasıhattap, úlgi etý. Osydan eki jyl buryn shyqqan «Jaqsynyń jaqsysy Baýbek batyr» degen ujymdyq eńbek te sony maqsat etedi.
Jaqsy aýdanynda kindik qany tamǵan Baýbek batyr Reseıdiń Túmen gýbernııasynyń Esil ýezine 16 jylǵa jer aýdarylyp, sonda dúnıeden ozady (1820-1884 j.j.). 2015 jyly joǵaryda esimi atalǵan Q.Shaıahmetov bastaǵan baba urpaqtary Túmenge baryp, Baýbek batyrdyń zıratyn taýyp, basyna belgi ornatty. Elorda irgesindegi Qosshy aýylynyń bir kóshesi batyr esimimen atalady. Osy tusta aıta keterlik bir jaıt, 1993 jyly batyrǵa as berilip, týǵan jerine kesene salynǵanynyń kýási bolǵan edik. Qazir ol kesene joldan qııastaý, on shaqyrymdaı qashyqtyqta qalǵan. Aýyl ydyrap ketti. Soǵan baılanysty batyr urpaqtary Kenesary hannyń batasyn alǵan ári senimdi serigi bolǵan Baýbek batyrǵa eskertkish ornatylýyn qalaıdy. Jáne onyń turǵyzylatyn jeri Qıma aýdanynan shyǵa beristegi Jaqsy men Jarqaıyńǵa burylatyn kúre tas joldyń qaptalyndaǵy qyrattyń naq tósine kóterilgenin jón dep biledi. Osy oılaryn hattama toltyryp tııanaqtap Aqmola oblysynyń ákimdigine jóneltipti.
Álginde aıttyq, bıyl Baýbek (Bekmyrzauly) batyrdyń týǵanyna 200 jyl tolady. Erlik – elge mura. Endeshe Táýelsizdigimizdiń tuǵyryn tikteý jolynda janyn qıǵan erge eldik qurmet kórsetilgeni saýapty is bolmaq. Tıisti mekemeler bul oıdy qup alsa ıgi.
Qaısar ÁLIM,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri