«Merler beıbitshilik úshin» halyqaralyq uıymy Hırosıma men Nagasakı qalalary merleriniń bastamasymen 1982 jyly qurylǵan. Bul uıymnyń aldyǵa qoıǵan basty maqsaty – ıadrolyq qarý qaýiptiligine álem halyqtarynyń nazaryn aýdarý. Sol arqyly ıadrolyq qarýsyz álem qurýda dúnıe júzi qalalarynyń arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna yqpal etý. Qazirgi ýaqytta beıbitshilik úshin bastalǵan bul qozǵalysqa qatysýshy qalalardyń sany 5 myńnan asqan.
«Merler beıbitshilik úshin» halyqaralyq uıymy Hırosıma men Nagasakı qalalary merleriniń bastamasymen 1982 jyly qurylǵan. Bul uıymnyń aldyǵa qoıǵan basty maqsaty – ıadrolyq qarý qaýiptiligine álem halyqtarynyń nazaryn aýdarý. Sol arqyly ıadrolyq qarýsyz álem qurýda dúnıe júzi qalalarynyń arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna yqpal etý. Qazirgi ýaqytta beıbitshilik úshin bastalǵan bul qozǵalysqa qatysýshy qalalardyń sany 5 myńnan asqan.
Taıaýda, tamyz aıynyń 3-i men 6-sy aralyǵynda Japonııanyń Hırosıma qalasynda «Merler beıbitshilik úshin» uıymynyń uıymdastyrýymen onyń halyqaralyq 8-shi konferensııasy ótti. Hırosıma qalasynyń meri, halyqaralyq «Merler beıbitshilik úshin» uıymynyń prezıdenti Masýı Kadzýmıdiń arnaıy shaqyrýymen osy konferensııaǵa qatysyp qaıtýdyń sáti túsken bolatyn. Aıtýly basqosýǵa jahannyń ár shalǵaıynan 300-deı qalanyń merleri, kórnekti ǵalymdar, jahandyq deńgeıdegi qoǵam qaıratkerleri qatysty. Ár eldiń kórnekti ókilderi jınalǵan qaýym aldyna shyǵarylǵan másele – álemdik qaýymdastyqtyń qaýipsizdigin saqtaý jolynda ıadrolyq qyryp-joıý qarýynyń taralýyna jol bermeý. Konferensııaǵa qatysýshylardyń pikir, kózqarastary kún tártibindegi taqyryptyń ózektiligin asha tústi. Mańyzdy oılar men mazmundy usynystar saraptaldy.
Osy saparǵa baılanysty áserimdi eń áýeli álemniń ár túkpirinen kelgen qalalardyń basshylary men qaıratkerleriniń Qazaqstan jónindegi jyly pikirleri men oń kózqarastaryna tikeleı kýá bolǵandyǵymnan bastasam deımin. Qazaqstannyń búgingi tańda ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy ekenin, bul tarapta álemdik qaýymdastyq aldynda ıadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý sharalary tóńiregindegi mol tájirıbesin erkin kórsete alatynyn, álemdegi osy úreıli qarýdy tolyq joıý jaǵynda ekendigin sóz etti. Konferensııada sóz alǵan saıası tulǵalar tarapynan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ıadrolyq polıgondy jabýdaǵy batyl qadamyna, halyqaralyq forýmdar men BUU alqasynda antııadrolyq máseledegi tabandy ustanymyna joǵary baǵa berildi. Dúnıejúzilik minberden óz memleketiń men óz Elbasyń týraly salıqaly oı, salmaqty pikir aıtylyp jatqanda keýdemdi maqtanysh sezimi kernep turǵanyn nesine jasyraıyn!
Konferensııa barysynda Qazaqstan halqynyń óz Kóshbasshysynyń sońynan ere biletin yntymaqshyldyǵyn, qıyndyqty jeńe biletin qaısarlyǵyn, bolashaqqa berik senimmen qaraıtyndyǵyn qurmetpen atap ótkender de az bolǵan joq.
Eger elimizdiń ótkenine kóz júgirter bolsaq, Keńes Odaǵy tusynda Semeı polıgonyndaǵy qyryq jyldan astam ýaqyt júrgizilgen synaq myńdaǵan qazaqstandyqtyń densaýlyǵyna orny tolmas zardap ákeldi. Radıoaktıvti zalaldanǵan aımaǵy bar bizdiń elimiz, onyń ishinde Semeı óńiri adamzat tarıhyndaǵy ıadrolyq synaq jaıly sóz bolsa aldymen aıtylady. Semeı synaq polıgony – ıadrolyq qarýdyń adamzat ómirine qanshalyqty zardap pen zalal ákeletindigine naqty mysal boldy. Sol sebepten bolar, Qazaqstan halyqaralyq sharalarǵa muryndyq bolyp kele jatqan jyldar ishinde elimiz ben jerimizde júzege asyp jatqan jasampaz qadamdardan alystaǵy qalalar da habardar bolyp otyrǵandyǵyn baıqadym.
О́z sózimde japon úkimetine, Hırosıma men Nagasakı qalalarynyń merlerine, osy qalalardyń ǵylymı qoǵamdastyq ókilderine bizdiń aımaǵymyzdaǵy medısınalyq jáne áleýmettik ońaltý turǵysyndaǵy sharalarǵa kórsetken kómekteri úshin rızashylyǵymdy jetkizdim. Sondaı-aq, osy sapar barysynda Nagasakı jáne Hırosıma qalalarynyń merlerimen, memlekettik emes uıymdarmen, bilim berý jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttary ókilderimen ótken kezdesýlerde birneshe ortada pikir almasý múmkindigine ıe boldym.
Meniń tarapymnan Semeı ıadrolyq polıgony jóninde málim bolǵan derekter men dálelderge tyńdaýshylardyń aıtarlyqtaı yqylas tanytýyna Semeı men Hırosıma jáne Nagasakı qalalarynyń a rasynda qalyptasqan áriptestiktiń de tıisinshe yqpaly bolǵan shyǵar deımin.
Keń kólemdegi mádenı, ǵylymı sharalardy qamtyǵan Hırosıma basqosýy halyqaralyq deńgeıde óte úlken rezonans týdyrdy. Sol arqyly Jer sharynda ıadrolyq qarýlardy taratpaý jolyndaǵy kúreste aıtarlyqtaı yqpaly bar ekenin de kórsetti. Basqosý qorytyndysynda antııadrolyq nasıhat sharalaryn burynǵydan da belsendi júrgizip, álemdik qaýymdastyqtaǵy osy qozǵalysqa jańa ókilder tartý qajettigine den qoıyldy.
2009 jyly Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalaý jóninde kótergen bastamasyn Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaǵany málim. 2010 jyldan bastap BUU kúntizbesinde 29 tamyz Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde belgilenip, osy bastama aıasynda Astana, Nıý-Iork, Gaaga qalalarynda birneshe jyl qatarynan iri sharalar ótkizildi. Aıtýly shara Semeı qalasynda da meılinshe jalǵasyn taýyp, Túıemoınaq aralynda 29 tamyz kúnine arnalǵan mıtıngter halyqaralyq deńgeıde júzege asyp keledi. О́tken jyly Semeıdegi «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýsyz álemge» atty konferensııaǵa álemniń 75 memleketinen 200-ge jýyq sarapshy, ǵalym, qoǵam qaıratkerleri men úkimet ókilderi keldi.
Osy oraıda «Merler beıbitshilik úshin» halyqaralyq uıymynyń Shyǵys Qazaqstan aımaǵymen baılanysyna toqtala ketsem deımin. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev pen «Merler beıbitshilik úshin» uıymynyń Bas hatshylyǵy arasyndaǵy kelisim nátıjesinde 2012 jyly Semeı qalasynda atalǵan hatshylyq ókildigi ashyldy.Osy jyldyń naýryz aıynda Belgııa Koroldiginiń Ipr qalasynyń meri Lıýk Dehane bastaǵan Eýropa delegasııasynyń Semeıge kelip qaıtýyna da arada ornaǵan baılanystyń ózindik yqpaly bolǵan edi. Mártebeli qonaqtar saparyna oraı Semeı men Ipr qalalarynyń arasyndaǵy mádenı, ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıta túsý máseleleri sóz bolyp, kelisimder jasalǵan. Elimizge dál osyndaı qoǵamdyq-saıası serpin bergen halyqaralyq sapardyń biri MAGATE Bas dırektory Iýkıo Amanonyń Kýrchatov, Semeı qalalaryna kelip qaıtýy boldy.
Iаdrolyq qarýdan bas tartyp, synaq polıgonyn jabýmen birge jahan jurtyn ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa shaqyrǵan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kóshbasshylyq rólin halyqaralyq qaýymdastyqtyń joǵary baǵalaýy – búkil qazaqstandyqtardyń mereıi. Bir ǵana óz eliniń emes, dúnıe júziniń tynyshtyǵy men beıbit ómiriniń buzylmaýyn, ıadrolyq qarý qaýpinen ada bolýyn qalaǵan Elbasymyzdyń búkilálemdik bastamasyn Semeı halqy árkez qyzý qoldaıdy.
Aıbek KÁRIMOV,
Semeı qalasynyń ákimi.