«Adamzat mundaı qarjylyq-ekonomıkalyq qıyndyqqa buryn-sońdy ushyramaǵan. Biz «Uly kúızelisten» keıingi eń qaýipti daǵdaryspen betpe-bet kelýimiz múmkin».
Qazir osyndaı məndegi pikirdi Halyqaralyq valıýta qorynyń basshylarynan bastap, aýzy dýaly, sózi ýəli sarapshylarǵa deıin jarysa aıtýda. Biraq, 2008 jylǵy əlemdik daǵdarysqa deıin de budan beter boljamdar jasalǵany məlim. Soǵan qaramastan adam balasy Jer betinen túp tamyrymen joıylyp ketpedi. Aýyrtpalyqty sezindi, degenmen synaqtan ótti. Jańa syn-qater mamandar aıtqandaı sonshalyqty qaýipti me? Əlde osy arqyly saıası tehnokrattar upaılaryn túgendeýdi kózdeı me?
Kez kelgen synaq múmkindikterdi pysyqtaıtyn oraıly kezeń. Daǵdarys ataýlynyń barlyǵy ótkinshi qubylys. Desek te onyń bir artyqshylyǵy - ekonomıkadaǵy kemshilikterdi aıqyn kórýge múmkindik beredi. Mamandardyń pikiri osyǵan saıady. Jahandyq toqyraýdy bireýler ońaı eńserse, keıbiri qıyndyqtarmen uzaqqa deıin arpalysýǵa məjbúr. Bul rette erte qamdanǵannyń asyǵy alshysynan túsetini əlemdik təjirıbe kórsetip otyr. Munaı naryǵyndaǵy qubylmaly terbelister, shıkizattan arylatyn sət kelgenin ańǵartqandaı. Alaıda, bul birinshi belgi emes. Osynyń aldyndaǵy dúnıejúzilik resessııalar ekonomıkany shıkizatqa negizdeý tıimsiz ekenin san mərte baıqatty. О́kinishtisi sol, onyń ózi búginge deıin sabaq bolmaı tur. Qoldaǵy tabıǵı resýrstardy ıgerýden bólek, óndirý men óńdeý məselesi əli kúnge deıin jolǵa qoıylmaǵany jasyryn emes. Qosh, sonymen Qazaqstan ısteblıshmenti pandemııa jaǵdaıynda daǵdarysqa qarsy sharalardy bekitkeni belgili. Shaǵyn jəne orta bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan jumystar jóninde osyǵan deıin qaýzaǵan edik. Endi otandyq agroónerkəsiptik keshenniń jaǵdaıyna úńilsek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tótenshe jaǵdaı kezinde halyqty azyq-túlikpen qamtýǵa basa mən beriletinin aıtyp, Úkimetke tıisti tapsyrma júktegen-di. Azyq-túlik beldeýiniń flagmany aýyl sharýashylyǵy segmenti ekeni aıtpsada túsinikti. Osyǵan oraı Memleket basshysy sharýalar pestısıdter, tyńaıtqyshtar, sapaly tuqym jəne janar-jaǵar maıdan taryqpaý kerektigin jetkizip, tıisti qarajatpen qamtýǵa jaýapty organdardy mindettedi. Bıyl kóktemgi dala jumystaryna qarjylandyrý 3 esege artyp, 170 mlrd teńgeni qurady. Degenmen osy salada kezek kúttirmeıtin problemalar da bar. Muny Prezıdenttiń ózi rastady.
«Aýylsharýashylyq azyq-túligin tasymaldaıtyn kólikter karantındik aımaqtarǵa úzdiksiz ótkizilýi qajet. Ol úshin "jasyl dəliz" arqyly ótýge múmkindik beretin ruqsatnamalar jedel berilýi tıis. Bul kóktemgi jumystarǵa kirisetin fermerlerge de qatysty. Osyǵan deıin aımaqaralyq kelisimniń mańyzdylyǵy týraly aıtqan edim. Avtokólikterdiń birneshe saǵat boıy oblysaralyq beketterde aıaldap turǵany jóninde faktiler bar. Osy jaǵdaıdy memlekettik komıssııaǵa baqylaýǵa alýdy suraımyn» degen bolatyn Memlekettik komıssııanyń otyrysynda Q.Toqaev.
Prezıdent keltirgen olqylyqty otandyq sharýalarda qýattady. Məselen, dıqandar qajetti resýrstardy (tuqym, janarmaı jáne t.b.) satyp alý úshin basqa aımaqtyń aýmaǵyna ótýge májbúr. Karantın jaǵdaıynda bul kóptegen qıyndyqtar týdyrady. Sol sekildi qojalyq ıelerine tyń tehnıkanyń tilin biletin mamandardy ózge aımaqtan shaqyrýdan basqa amal joq. Əıtse de shekteý saldarynan qajetti mamandardyń júrip-turý algorıtmi oılastyrylmaǵan dep nalıdy fermerler. Dəlirek aıtsaq, aqmolalyq sharýalar kórshi oblystarmen tuqym jəne tyńaıtqyshtardy jetkizý boıynsha kelisimshartqa otyrǵan. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn Qostanaıdan satyp alǵan kásipkerler de bar. Alaıda oblys arasynda qozǵalý tártibi qarastyrylmaǵan. Buǵan qosa ákimdikter janyndaǵy jedel shtabtar jaǵdaıǵa beıimdelmek túgil, oblysqa kirip-shyǵý jumysyn retteýge dərmensiz.
«Aımaqtardan sharýalar habarlasyp, ruqsatnamaǵa qaramaı beketterden ótkizbeı jatyr dep habarlasýda. Mundaı máseleni sheshýge tarysamyz. Dese de óz taraptaryńyzdan qalalyq, oblystyq ákimdikterimen birlesip máseleni sheshýlerińizdi suraımyz» dedi onlaın rejimde ótken jıynda Qazaqstan sharýalar odaǵynyń tóraǵasy Jıgýlı Daırabaev.
Saladaǵy taǵy bir ózekti məsele - nesıelerdi keıinge shegerý. 1-sáýirdegi jaǵdaıǵa sáıkes, «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ enshiles uıymdaryna jalpy somasy 5,5 mlrd teńge kólemindegi tólemderdi shegerý boıynsha ótinimder kelip tústi. Sonyń ishinde nebəri 100 mln teńgeni quraıtyn 58 ótinim ǵana maquldanǵan. «Atameken» Ulttyq kəsipkerler palatasy shegerim berý məselesi uzaq qaralatynyn aıtyp, aýylsharýashylyq taýar óndirýshileriniń qarjylyq ahýaly qıyndap barady dep dabyl qaǵýda.
Qurama shtattarda jumyssyzdar kóbeıdi
Aqpan-naýryz aıy aralyǵynda AQSh-ta jumyssyzdyq deńgeıi 45 jyl ishinde bolmaǵan mejege jetti. Koronavırýs SARS-CoV-2 pandemııasy saldarynan Qurama shtattarda jumyssyzdar sany el halqynyń 4,4%-dy qurady. Bir aı buryn bul kórsetkish 3,5% deńgeıinde bolǵan. Bul sońǵy 45 jyl ishindegi eń iri teris kórsetkish dep habarlaıdy AFP aqparat agenttigi. Amerıkalyq úkimettiń málimetine qaraǵanda, naýryzdyń basynda elde 701 myń jumys orny jabylǵan. Bul 2009 jyldaǵy qarjy daǵdarysyndaǵy kórsetkishten de joǵary dep jazady agenttik. Al naýryzdyń ekinshi jartysynda 10 mln amerıkalyq jumyssyz qaldy. AQSh Eńbek mınıstrliginiń málimetinshe, 16-22 naýryz aralyǵynda 3,3 mln adam jumyssyz mártebesin alýǵa ótinish berse, aıdyń sońynda bul san 6,65 mln adamǵa jetti.Juqpaly indettiń kesirinen Amerıkada iri kásiporyndar jumysyn toqtatýǵa májbúr. Daǵdarystyń salqynyn jeńildetý úshin Tramp bastaǵan Aq úı əkimshiligi 2 trıllıon dollar kóleminde qarjylyq kómek paketin qabyldady. Budan basqa halyqqa tikeleı qarjylaı qoldaý kórsetý, jumyssyzdyq boıynsha saqtandyrý sharttaryn jeńildetý, sondaı-aq konsernder men orta bıznes kásiporyndaryna mıllıardtaǵan soma kólemindegi nesıeleý kózdelgen.
«Qypshaqtan japa shekken» Pýtın vırýsty qaıtip jeńbek?
Sońǵy kezderi Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń basy daýdan arylar emes. Jýyrda memlekettik arnalardyń birinen Reseı basshysy ańdamaı sóılep, opyq jedi. Pýtın: «Kezinde pechenegter men qypshaqtardan da zəbir kórip, aqyry olardy jeńgen edik. Bul vırýsty da jeńemiz», - dep ǵalamtorda túrli əzil aralas sýretterdiń shyǵýyna túrtki boldy. Biraq, VEB zertteý ınstıtýtynyń boljamyna súıensek, reseılikterdiń jaǵdaıy məz emes. Aıtalyq, səýir-maýsym aralyǵynda Reseı ekonomıkasy 18%-ǵa, al halyqtyń naqty tabysy 17,5%-ǵa quldyraýy múmkin dep boljap otyr zertteý ınstıtýty. Sarapshylar bıýdjettegi túzetýler men qoldaýdyń jańa tetikteri qajet ekenin aıtady.
«Koronavırýs jaǵdaıyndaǵy Reseı ekonomıkasynyń damý úrdisteri jáne yqtımal daǵdarysqa qarsy sharalar» boljamy OPEK+ óndirýdi qysqartý týraly kelisimi boıynsha munaı naryǵyndaǵy «baǵa soǵysyna» negizdelgen. Osy jyldyń qorytyndysyna səıkes, kórshilesterimizdiń IJО́ 3,8%-ǵa qysqarýy múmkin. Dese de 2021 jyly ekonomıka ǵylymyndaǵy beıneli V qalpyna kelip, IJО́ 4-4,8%-ǵa ósedi dep kútilýde. Optımıstik ssenarıge sensek, bıyl daǵdarysqa qarsy sharalardyń búkil paketi iske asyrylyp, shaǵyn bıznes qyzmeti jyldyń ortasynan qalpyna keledi. Sondaı-aq basqa da qoldaý sharalary oń nətıje beredi dep túsindirdi VEB-tiń ekonomısteri.
«Álbette, eger de barlyq daǵdarysqa qarsy sharalar ýaqytynda júzege aspasa nemese shektelse, onda boljamymyz tolyq rastalmaıdy. Ekonomısterdiń sózimen aıtqanda, beıneli V-nyń ornyn L aýystyrsa, baıaý ekonomıkalyq ósim baıqalýy múmkin degen qaýip bar» dedi ekonomıst Alekseı Klepach.
«Kəri qurlyq» 37 mlrd eýro bóldi
Naýryzda Eýroodaq keńesi bloktaǵy ekonomıkalardy koronavırýstyń yqpalynan qorǵaý maqsatynda 37 mlrd eýrony bólýdi maquldady. Onyń ishinde 8 mlrd eýro pandemııadan eń kóp zardap shekken kásiporyndar men kompanııalarǵa úlestiriledi.Naýryzdyń ortasynda Eýropalyq ortalyq banktiń basqarýshylar keńesi qarjylyq turaqtylyqty qoldaý úshin 750 mlrd eýroǵa baǵaly qaǵazdardy satyp alý baǵdarlamasyn iske qosýǵa sheshim qabyldady. Sonymen qatar EO-nyń Ekonomıka jáne qarjy jónindegi keńesi Eýrokomıssııanyń tarıhynda alǵash ret pandemııaǵa qarsy turaqtylyq pen ósim paktisin toqtatýǵa bel býdy. Bul sheshim odaq memleketterinde bıýdjet tapshylyǵynyń lımıtin alyp tastap, úkimetke bızneske shekteýsiz nesıeler berýge jol ashady.