Kókónis eksportyna pandemııanyń kesiri tıe me?

Túrkistan oblysynda agro­óner­kásip kesheninde eńbek ónim­diligin arttyrý maqsatynda «Bir alqaptan jylyna 2-3 ónim alý» jobasy júzege asyrylýda. Jobanyń tıimdiligine byltyr kózi jetken sharýalar bıyl da qyzý iske kirisken-di. Iаǵnı bıyl bir alqaptan 2-3 ónim alý boıynsha 4,2 myń gektar aýmaqta 1587 joba iske asyryla bas­tady. Aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasynyń derekterine júginsek, qazir atalǵan joba bo­ıynsha 3,5 myń gektarda 1273 sharýa qojalyq erte pisetin kókónis daqyldarynyń ónimin jınaýǵa kirisken. Sonymen qatar oblys­ta 1,1 myń gektar jylyjaıdyń 0,21 myń gektaryna qııar, 0,53 myń gektaryna qyzanaq egilip, búginge 0,5 myń tonna ónim jınalǵan. О́nim alý jalǵasýda. Al erte pisetin qyryqqabat 8 myń gektarǵa egilgen. Dıqan qaýymdy mazalap otyrǵan da osy qyryqqabat, ıaǵnı oramjapyraq ónimin ótkizý máselesi. О́ńirde sáýir-mamyr aılarynda 300 myń tonnaǵa jýyq qyryqqabat jınaý josparlanǵan. Onyń 50 myń tonnasyn ózge óńirlerge, 250 myń tonnany Reseıge satý kózdelgen. Bul oraıda aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqov ákimdik tarapynan ónim ótkizý naryqtaryn aıqyndaý maqsatynda barlyq oblys ákimdikterimen memorandýmǵa qol qoıylǵanyn aıtyp otyr. Sonymen qatar qabyldanǵan karantındik sharalarǵa baılanysty tez buzylatyn ónimdi blok-beketterden kedergisiz tasymaldaý maqsatynda «#BizBirgemiz Túrkistan oblysy azyq-túlik ónimderi» atty logotıp uıymdastyrylyp, árbir júk kóligi fıtosanıtarlyq jáne karantındik sertıfıkattar­men qamtamasyz etilmek. Iаǵnı, arnaıy logotıpi bar kólikterdiń blok-beketterde kedergisiz ótýine múmkindik týady. Basqarma bas­shysynyń málimdeýinshe, qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan oramjapyraq óniminiń eksportyna qoıylǵan shekteý alynyp tastalǵan.

Shekteýge qatysty habardy keı sharýalar kesh estigen nemese túsinbegen sekildi. Olaı deıtinimiz, jaqynda maqta­aral­dyq dıqandardyń bir toby áleýmettik jeli arqyly ónim­derin eksportqa ótkize almaıtynyn aıtyp, dabyl qaqqan bola­tyn. Olardyń janaıqaıyn túsi­nýge de bolady. Kóktemgi jumys­ty aqpan aıynan bastaıtyn Maqtaaral aýdanynda 61 myń gektarǵa jýyq egistik jer bar. Jyl basynan beri 3655 gektar jerge baqsha, 619 gektar­ǵa jońyshqa, 392,5 gektarǵa kókónis, 55 gektarǵa bıdaı, 50 gektar jerge kúnbaǵys egip, alǵashqy ónimin ala bastaǵan sharýa qojalyqtary da az emes. Jalpy, maqtaaraldyqtar kók­ónisti, sonyń ishinde qyryq­qabat daqylyn qańtardyń ortasynan bastap egedi. Aýdanǵa qarasty Jambyl, Maqtaaral aýyldyq okrýgteriniń dıqandary alǵashqy ónimin jınap, 59 tonna qyryqqabatty ishki naryqqa shyǵarǵan. Al 1-2 aptanyń ishinde bul daqyl jappaı pise bastaıdy. Mine, sol ónimdi shekaradan ótkizý jaǵyna alańdaǵan maqtaaraldyq dıqandar dabyl qaqqan bolatyn. Olardyń janaıqaıyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi jaýap ta berdi. Mınıstr­lik qyryqqabatty alys-jaqyn shetelderge eksporttaýdy toq­ta­tý­dy josparlamady jáne ty­ıym salmady, dep habarlady mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti. Osy málimdemeni keı­bir fermerlerdiń resmı derek­kózderdegi aqparatpen tanys­paýyna nemese ony durys túsinbeýine, sondaı-aq áleý­mettik jelilerde qate, keıde ádeıi jalǵan aqparattyń taralýy­na baılanysty resmı túrde jasaǵanyn jetkizdi. «Oram­japyraqty eksporttaýǵa, sonyń ishinde Reseı Federasııasynyń aýmaǵyna da eksporttaýǵa ruqsat etilgen. Alaıda, Qazaqstanda tótenshe jaǵdaıdyń engizilýine baılanysty aǵymdaǵy jyldyń naýryz aıynda Memleket basshysy áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń jetispeýshiligine jol bermeýdi jáne halyqty azyq-túliktiń jetkilikti kólemimen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin onyń tómendetilmeıtin qoryn qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Sondyqtan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi keıbir azyq-túlik taýarlarynyń eksportyn retteý týraly ereje engizdi. Onyń qataryna oramjapyraq, tús­ti oramjapyraq, japyraqty oramjapyraq, kolrabı jáne basqa da Brassica tektes osyǵan uqsas jeýge jaramdy kókónister kirdi. Jalǵan aqparattyń odan ári taralmaýy úshin Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrligi oram­japyraqty shetelge kvota bo­ıynsha eksporttaýǵa ruqsat etilgenin resmı habarlaıdy. Vedomstvonyń barlyq tıisti habar­landyrýy men qujattary saıtta jarııalanǵan», delingen mınıstrlik habarlamasynda.

Basqarmadaǵylar shekteý aly­nyp tastaldy degenin joǵa­ry­da aıttyq, al mınıstrlik kvota boıynsha eksporttaýǵa ruqsat etilgenin habarlap otyr. Sharýalar dál osy kvotanyń mınıstrlik oramjapyraq, al jergilikti dıqandar qyryqqabat ataıtyn ónimge qajeti joq dep esepteıdi. «Iá alǵashqy kezderi eksportqa qatysty daý-damaı boldy. Qazir másele anyqtala bastady. Negizi qyryqqabatqa kvotanyń qajeti joq. О́ıt­keni elimizde bul az tutynylady, qazekem kapýstany kóp jemeıtini málim. Ishki qajettilik artyǵymen qamtylady. Sondyqtan da shetelge kvotamen shyǵarýǵa qajet­tilik te joq. О́z sharýashyly­ǵym boıynsha aıtsam, Reseı­men kelisimshartymyz bar. Iаǵnı eksportqa ótkizýde qıyndyq týyndamaıdy degen oıdamyn. Tek baǵa tómendemesin deńiz. Bul oraıda kórshi ózbek eliniń dıqandary aldymyzdy orap ketýi múmkin. Sondyqtan Úkimetten osy kórshi eldiń ónimderine shekteý qoıýdy suranar edik», deıdi Maqtaaral aýdanyndaǵy «Begim» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Begimhan Dildábekov. Baǵanyń tómendemeýin «Sabyr» sharýa qojalyǵynyń tóraǵa­sy Shaǵyr Kósherbaev ta tilep otyr. Byltyr jaqsy tabys tapqan aýdan dıqandary bıyl qyryqqabattyń aýmaǵyn ulǵaıta túsken. Az kúnnen soń ónim jınaýǵa kirisetin sharýa qojalyǵy 12,2 gektardan 1 myń tonna ónim alýdy josparlap otyr. «Bıyl aýa raıy da qolaıly bolyp, ónim jaqsy shyqty. Endigi másele sol ónimdi ótkizýde bolyp tur. Qazirgi tótenshe jaǵdaıda elimizdegi meıramhanalar men dámhanalardan suranys azaıdy. Qazaqtyń bul kókónisti az tutynatyny jáne bar. Negizgi tutynýshymyz – Reseı. О́tken jyly kılosyn 160 teńgeden sattyq, ortasha baǵa 125 teńgeden boldy. Bıyl baǵa tómendese sharýalar shyǵynyn aqtaı almaıdy. Bir gektarǵa jalpy shyǵyn 1,5 mln teńge tóńireginde. Osy qyryqqabattan túsken qarjyǵa dıqandar ekinshi ónim alý úshin qaýyn-qarbyz egetin bolady. Búginde sharýalar shyǵyndy aqtaı almaımyz ba dep, kóńili pás, jumysqa degen yntalary da burynǵydaı bolmaı qaldy. Bizdiń jergilikti ákimdikterden, Úkimetten suraıtynymyz – ónimdi ótkizýde, eksportqa shy­ǵarýda blok-beketterde keder­gi bolmasa. Reseıdiń túkpir-túkpirine aparýǵa múmkindik jasalsa jón bolar edi. Dıqan qalap otyrǵan taǵy bir ózekti másele – shekteýdi О́zbekstannan keletin kókónisterge qoıý qajet», deıdi Shaǵyr Kósherbaev.

Iá, sharýalar qarjylaı kómek surap otyrǵan joq, koro­navırýstyń kesirinen ónim­derin buǵan deıin suranys azaımaǵan kórshi elge jetkize almaımyz ba dep alańdaýly. Sondaı-aq búgingideı barys-kelis shektelgen jaǵdaıda indet juqtyr­maý da mańyzdy jáne soltústik kór­shimizde qyryqqabatqa sura­nystyń qandaı deńgeıde bolatyny da beımálim.

Túrkistan oblysy