Jezqazǵan. Qazaqtyń jer ortasy da, el ortasy da – osy Jezqazǵan. Jezqazǵan dese kózińizge qazaqtyń keń jazyqty, usaq shoqyly sary dalasy, tas qoparyp, ken qazyp jatqan eńbekqor adamdary elesteıdi.
QALANYŃ QYSQA TARIHY
Jezdiń ózi tabıǵatta taza kúıinde kezdespeıdi, ol mystyń myrysh jáne basqa da elementterdiń qospasynan alynatyn ónim. HIH ǵasyrda alaıaqtar jezdi tústeri uqsas bolǵandyqtan altyn dep talaı jurtty aldaǵan. Al mys – jer qyrtysynan qospalarymen birge alynatyn qyzyl tústi metall. Mystyń bir tonnasynyń London bırjasyndaǵy búgingi baǵasy 7 myń dollardyń ústinde. Onyń paıdalanylatyn salasy óte kóp. Qazir dúnıede 70-ten asa tústi metaldar qorytylady, sonyń ishinde eń ejelgisi – mys. Adamzat ony b.d.d. II myńjyldyqtan beri qoldanyp keledi.
Qazaq mysty kóbinese jez deıdi. Sondyqtan da Jezqazǵan qalasyn «mys qazǵan» demeı, osylaı ataǵan. Jezqazǵan keninde altyn men kúmis te az kezdespeıdi. Qalanyń ózi Qarakeńgir ózeniniń jaǵasyna ornalasqan. Aldymen kenshiler kenti bolǵan ol 1954 jyly ǵana Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń jarlyǵymen qala atanǵan. 1973 jyldan 1992 jylǵa deıin ol attas oblystyń ortalyǵy boldy. 1997 jyldyń mamyrynda, oblys taratylǵan soń, shahar Qaraǵandy óńiriniń oblystyq baǵynystaǵy qalasyna aınaldy.
Kezinde aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń Jezqazǵanǵa arnaǵan: «Bar qazynany artyp ap, Ýaqytpenen jarysqan. Sen kózime jarqyrap, Kórinesiń alystan. Bir búıiriń – Ulytaý, Bir búıiriń – Qarsaqpaı. Seni tapqan jigit-aý, Qanysh-aǵa, er Sátbaı!» dep jyrlaǵanyndaı, jez qalasy degende aýzyńa qazaqtyń uly perzentteriniń biri Qanysh Sátbaev esimi orala ketedi. О́ıtkeni, qazirgi Jezqazǵan óńiri men qalasynyń ónerkásibi órkendegen aımaqqa aınalýy Sátbaev esimimen tyǵyz baılanysty. 1929-1931 jyldary ol Jezqazǵan – Ulytaý óńirinde burynnan belgili derekterdi taldaý jáne jańa geologııalyq barlaý nátıjelerine súıene otyryp, Jezqazǵanda sol ýaqyttaǵy dúnıe júzindegi eń úlken mys ken orny bar ekenin ashqan. Odan metallogendik boljam kartasyn jasap, ken ıgerýdiń keshendi baǵdarlamasyn túzgen. Artynan osylardy qoldaný orasan zor tabystarǵa qol jetkizdi. Osy eńbegi úshin Q.Sátbaevqa 1958 jyly Lenındik syılyq berildi.
Jezqazǵan shaharynyń ózi Ulytaýdyń ońtústik-shyǵysynda, Qarakeńgir jáne Sarykeńgir ózenderiniń bastaýynda ornalasqan. Bul jer Betpaqdalanyń soltústik-batysyna jatady. Qaladan teristikke qaraı shyǵa qalsańyz, birshama jazyq bolǵanymen, odan ári bıik adyrly, tereń saıly taý jotalary bastalady. Jýsandy, seleýli dalanyń ıisi ǵajap, kókirek kózin ashyp, samalyna keýdeńdi tosyp tura bergiń keledi. Jezqazǵan qalasyn sýlandyratyn negizgi kóz – osy Keńgir jáne Jezdi sý qoımalary.
Jezqazǵan qalasy turǵyndarynyń sany bir kezde 140 myń adamǵa jaqyndaǵan, qazir 90 myńnyń tóńireginde. Jezqazǵandy KSRO-nyń tústi metallýrgııa ortalyǵyna aınaldyramyz degen uran kóterilgen jyldary basqa respýblıkalardan adamdar aǵyldy. Qalany Orynbor – Tashkent temir jolyna qosý da kózdelgen. Ondaǵan jańa shahtalar, mys qorytý zaýyty, ken baıytý fabrıkasy jáne t.b. ashyldy. Sol jyldary qalada qazaq halqynyń úlesi de kúrt tómendep ketken. Biraq qazir shahar halqynyń 70 paıyzǵa jýyǵy óz qandastarymyz.
Qazirgi Jezqazǵanda О́.Baıqońyrov atyndaǵy ýnıversıtet, birneshe kolledj bar. О́lketaný mýzeıi, S.Seıfýllın atyndaǵy kitaphana, S.Qojamqulov atyndaǵy teatr jáne basqalary jezqazǵandyqtardyń mádenı ómirinde ózindik alar orny bar oryndar. Sonymen birge, birneshe gazet, sonyń ishinde burynǵy oblystyq «Jezqazǵan týy» gazetiniń ornynda qalǵan «Sary-Arqa» gazeti, jergilikti «Dıdar» telearnasy jumys isteıdi. Shaharda S.Seıfýllınge, Q.Sátbaevqa, Abylaı hanǵa jáne t.b. arnalǵan eskertkishter ornalasqan. Qalalyqtar ataqty orys-keńes akteri, halyqqa «Qalqan men qanjar», «Eki joldas qyzmet etip edi» jáne t.b. kóptegen kınofılmder arqyly keńinen tanymal bolǵan daryndy ónerpaz Oleg Iаnkovskııdiń osynda týǵanyn maqtan tutady.
Mine, Jezqazǵan qalasynyń qysqasha tarıhy osyndaı.
Daqpyrt pen shyndyq
Redaksııanyń tapsyrmasymen osy óńirdiń ómirin kórsetý maqsatymen jolǵa jınaldyq. Astanadan shyǵatyn jalǵyz poıyz Jezqazǵanǵa baryp tireledi. Ári qaraı temir jol joq, «týpık». Kýpeles serikterimniń biri Svetlana esimdi áıel Jezqazǵan temir joldyń ǵana «týpıgi» emes, bolashaǵy da «týpıkte», ıaǵnı da