Qazaq jeri men tórinde qut qonǵan jeruıyq qonys, janǵa jaıly jánnat meken az emes. Sonyń biri – О́r Altaıdyń tórinen, ataqty Muztaýdyń eteginen oıyp turyp oryn alǵan Katonqaraǵaı aýdany. Myńjyldyq qaraǵaıy men samyrsyny, balqaraǵaıy jaıqalyp ósken nýly meken, qaz qańqyldap, sansyz qustar saırap ushqan osynaý bir ǵajap jerde budan 12 jyl buryn Úkimetimizdiń 970-shi qaýlysy boıynsha Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki quryldy.
Qazaq jeri men tórinde qut qonǵan jeruıyq qonys, janǵa jaıly jánnat meken az emes. Sonyń biri – О́r Altaıdyń tórinen, ataqty Muztaýdyń eteginen oıyp turyp oryn alǵan Katonqaraǵaı aýdany. Myńjyldyq qaraǵaıy men samyrsyny, balqaraǵaıy jaıqalyp ósken nýly meken, qaz qańqyldap, sansyz qustar saırap ushqan osynaý bir ǵajap jerde budan 12 jyl buryn Úkimetimizdiń 970-shi qaýlysy boıynsha Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki quryldy.
Ulttyq parktiń maqsaty elimizdiń quryp bara jatqan orman baılyǵyn, qyzyl kitapqa engen qara degelek, Altaı ulary, qyzyl qasqyr, sary tyshqan, bulǵyn, qundyz, búrkit, taýteke, kúdir, elik, bulan, aıý, qońyr aıý, ushatyn tıin, basqa da baǵaly qus-janýarlardy qanatynyń astyna alyp qorǵaý, álpeshteý, jat pıǵyldylardyń qandy sheńgelinen qutqaryp qalý, tipti ólsheýsiz kesilip, urlanyp jatqan aǵashtardy kúzetý bolyp tabylady. Ulttyq parktiń tuńǵysh dırektory, tabıǵat baılyǵyn qorǵaýda erekshe eńbek sińirgen Eren Jumaǵulovtyń ujymdy basqarǵan jeti-segiz jylda kóp izdenis pen ilkimdilik tanytqanyn aıta ketken jón. Qazir ulttyq parkti Erlan Mustafın basqarady.
– Qazirgi tańda elimizde 12 memlekettik ulttyq park bar bolsa sonyń ishinde irisi men biregeıi Katonqaraǵaı ulttyq tabıǵı parki, onyń jalpy aýdany 643 myń 477 gektardy quraıdy.Ulttyq parktiń janýarlar álemi baı ári san alýan. Sút qorektilerdiń 68 túri, qustardyń – 280, qosmekendilerdiń – 3, baýyrymen jorǵalaýshylardyń – 6, súıekti balyqtardyń – 17, omyrtqasyzdardyń 10 myńnan astam túri ulttyq park aýmaǵynda kezdesedi. Ol ol ma, park aýmaǵyn elimizdiń «Qyzyl kitabyna» engizilgen jan-janýarlardyń kóptegen túri meken etedi. Sırek kezdesetin jáne qurýǵa taıaý qalǵan qar barysy, altaı taý arqary, tas sýsary jáne Ikonnıkov jarqanaty, qustyń 30 túri, olardyń ishinde dentumsyq turpan, lashyn, ıtelgi, balyqshy tuıǵyn, búrkit, qaraqus, úki, sur tyrna, aqbas tyrna, altaı ulary, balyqtyń asa sırek kezdesetin túri – taımen, omyrtqasyzdardyń ishinde jándiktiń eki túri – Mıhaılov baqyldaýyq qońyzy, keremet baryldaýyq qońyz, basqa da túrleri ulttyq parktiń baılyǵy ári maqtanyshy. Bizdiń mindetimiz, Tabıǵatananyń baılyǵyn qorǵap qana qoımaı orman baılyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, – dep ulttyq parktiń bas dırektory Erlan Qabyluly biraz jaılardan maǵlumat bere ketti.
Jaqynda Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkine jolymyz tústi. Bizdi ulttyq park bas dırektorynyń orynbasary Qaıyrhan Ahmadıev qarsy aldy. Qaıyrhan da osy salada uzaq jyldar jemisti qyzmet etken tájirıbeli maman.
– Bul kúnderi ulttyq park quramyna Aqsý, Belqaraǵaı, Altaı, Shyńǵystaı, О́rel bólimderi kiredi. Onyń ishinde eń úlkeni Altaı bólimi 100 myń gektardy alyp jatyr. Bir kezderi ulttyq parkte nebári eki júzdeı adam, 84 ınspektor bolsa, qazir memleket qamqorlyq jasaýda. Bes júzden astam adam ulttyq parkte eńbek etýde. Jalaqy az bolǵanymen, ýaqtyly alyp turady. Bizde bári jaqsy deýge kelmeıdi. Problemalar men kemshilikter kezdesip jatady, – deıdi bas dırektordyń orynbasary Qaıyrhan Ahmadıev.
Altaıdyń aıasyndaǵy kóp aýyldar qysy alty-jeti aıǵa sozylatyn aqtútek boran men aıazdy kúnderge kóndigip alǵan. Altaıda jaz eki-úsh aı ǵana bolady dese senesiz be? Bul óńirde qazan aıynda qar jaýyp, kún kúrt sýı bastaıdy. Qardyń qalyńdyǵy úsh-tórt metrge jetedi. Joldar jabylyp, ormanshylyqta eńbek etetinderdiń aýylǵa qatynaýy qıyndaıdy. Al ulttyq tabıǵı parktegi myńdaǵan janýarlar qatty aıazda pana izdep jaqyn mańdaǵy aýylǵa keletini de shyndyq. Ondaı kezde olardy qamqorlyqqa alý da nazarda eken. Orman baılyǵy men qus-janýarlardy qyltasynan qıǵysy keletinder tabylady. О́tken jyly aǵashty zańsyz keskenderge qarsy birneshe is qozǵalypty. Aıyppul ondaǵan adamǵa salynǵan. Park qyzmetkerleri túrli reıdterdi turaqty júrgizedi. Orman órti – qaýipti jaý. Sonaý 2008 jyly tamyzda júzdegen gektar orman órtenip, orasan zııan kelgeni belgili. Bıyl Tabıǵat-ana jomarttyq tanytty, jań byr mol jaýǵan soń qaýiptiń bulty seıildi. Alaıda, aldaǵy ýaqytta órt sóndiretin qosymsha kólik bólinse nur ústine nur bolar edi, deıdi park qyzmetkerleri.
Ulttyq parktiń florasy da ǵajaıyp. Máselen, parktiń ósimdikter álemi joǵary satyly ósimdikterdiń 2 myńnan astam túrimen, múkter, qynalar men sańyraýqulaqtardyń alýan túrliligimen erekshelenedi. Altaı jelaıdary, sibir ýshyrmaýyǵy, tátti japyraqty taspa, altaı qońyroty. Qorǵaýdy qajet etetin ósimdikterdiń sırek túri erekshe qundylyqqa ıe, al olardyń 30-ǵa taıaýy quryp ketý aldynda turǵandyqtan «Qyzyl kitapqa» engizilgen. Bulardyń qatarynda altaı raýǵashy, altaı sibir qandyǵy, ala kúlteli qyzǵaldaq, iri gúldi jáne kádimgi sholpan kebister, altaı sýyqshóbi, tańdamaly plaýn, dala shuǵyldyǵy, qyzǵylt semizot, maral túbiri, altaı qasqyrjıdegi de bar. Mine, osynshama tabıǵat baılyǵyn qorǵaıtyn azamattardyń eren eńbegine súısinbeske laj joq.
Ormanǵa aıaly alaqan kerek. Aǵashty kesip, otynǵa jaratyp jatqandardyń az bolsa da kezdesetini janǵa batady. Tipti, orman ishindegi kókoraı shópti urlap shaýyp jatqandarǵa qanshama tosqaýyl qoıylsa da, olar bul áreketterin tyıar emes. Olarmen qatań kúrese beremiz, deıdi ulttyq park basshylary. Kesilgen, órtengen ormandy qalpyna keltirýmen de park qyzmetkerleri myqtap shuǵyldanyp jatyr. Belqaraǵaı ormanshylyǵynda 40 gektar pıtomnık bar. Onda júzdegen myń aǵash kóshetteri otyrǵyzylady. Qaraǵaı, samyrsyn jylyna nebári 3-4 santımetr ósedi. Osynda birneshe jyl erekshe kútimde bolǵan kóshetter qajetti mólsherdi jınaǵan soń ormanshylyqtarǵa otyrǵyzylady. Sóıtip, orman baılyǵy eselenip arta túsedi.
Budan eki jyl buryn Katonqaraǵaı aýylynda týrızm beketi ashyldy. О́rel aýylyndaǵy orta mektepte «Gıd-reındjerler» ázirleıtin oqý kýrsy jumys istep tur. Mine, birneshe jyldan beri О́rel mektebiniń túlekteri alys-jaqyn shetelderden keletin týrısterge qyzmet kórsetýde. Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń «Tabıǵat álemi» degen gazeti jáne «Gıd-reındjerler» kýrsyna park qyzmetkerleri jan-jaqty qamqorlyq kórsetip turady. Park basshysy Erlan Mustafınniń aıtýynsha, mekemedegi qyzmetkerler men ormanshylarǵa da jaǵdaı jasalyp turady eken.
О́ńirde týrızm klasterin qurýda batyl qadam jasalýda. Qazirdiń ózinde óńirde pantymen emdeıtin onnan astam shıpajaılar jumys istep tur. Bıik taý aıasynda atpen serýendeýge qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar az emes. Bıyl aýdanǵa ondaǵan myń adam kelip, densaýlyǵyn túzep qaıtypty. Katonqaraǵaı aýdanynyń jańa ákimi Dáýren Tileýbaev óńir basshysy B.Saparbaevtyń týrızmdi damytý, aımaqta maral pantysymen emdeýde izdenister tanytý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý basty mindetimiz, deıdi.
Tabıǵat-ana syılaǵan eren baılyqty kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaǵanda ǵana el yrysy eselene túspek. Demek, aldaǵy ýaqytta da Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq parkiniń qyzmetkerleri izdenis pen ilkimdilik tanyta bermek.
Ońdasyn ELÝBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany.