DDU-ǵa qarjy bólýdi toqtatpaq

AQSh prezıdenti DDU ózine tap­syryl­ǵan negizgi mindetti durys atqarmaı, COVID-19 vırýsynyń pandemııaǵa aına­lýyna múmkindik berip, qol qýsyryp otyr­dy dep esepteıdi. D.Tramptyń paıym­daý­ynsha, vırýs Qytaıda alǵash paıda bol­ǵanda DDU oǵan jetkilikti mán bermegen.

«Ákimshiligime koronavırýstyń tarap ketýin baqylaýdaǵy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń rólin anyq­tap, qarjylandyrýdy toqtata turýdy tap­sy­ramyn», dedi D.Tramp Aq úıde ótken bas­pasóz jıynynda.

Sondaı-aq ol Amerıkanyń «jomart­tyǵy» tıimdi maqsatta jumsalýy tıis dep málimdedi. «COVID-19 pandemııasynyń taralýyn eskersek, Amerıkanyń mol qara­jaty tıimdi jumsalyp jatqanyna kúmá­nimiz bar. Shyndyǵynda, DDU aqparatty ýaqtyly jınap, saraptap, bólise almady. Eger olarǵa senbesek, DDU-nyń bar kómegi osy bolsa, qoǵamdyq densaýlyqty saqtaý maqsatynda ózge eldermen kelisip, basqa jol izdeýimizge týra keledi», dedi Aq úı basshysy.

AQSh prezıdenti baspasóz jıynynda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyn ǵana emes, Qytaıdy da sózben túırep ótti. D.Tramptyń sózine súıensek, Qurama shtattary DDU-ǵa shamamen 400-500 mıllıon dollar kóleminde qarjylaı qoldaý kórsetip keledi. Al Qytaıdyń úlesi nebári 40 mıllıon dollarǵa jeter-jetpes. D.Tramp uıymnyń basty demeýshisi retinde AQSh-tyń ashyqtyq talap etýge quqyǵy bar ekenin de eskertti.

AQSh prezıdentiniń sheshimine DDU da, álem elderiniń basshylary da tańǵalyp otyr. BUU Bas hatshysy Antonıo Gý­ter­rısh qarjylandyrýdy qazirgi sátte toqtatý negizsiz dep esepteıdi.

«Buǵan deıin aıtyp ótkenimdeı, qazir birigetin, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń mámile jasasyp, vırýstyń taraýyn toqtatý men onyń saldarymen kúresetin ýaqyt», dedi BUU Bas hatshysy.

Búginde AQSh koronavırýstyń zardabyn qatty tartyp otyr. Elde COVID-19 juqtyrǵandar sany 700 myńnan assa, 38 myńǵa jýyq adam baqıǵa attandy. Karan­tın saldarynan mıllıondaǵan adam ju­myssyz qalyp, ekonomıka toqyrap tur.

D.Tramp DDU-ny Qytaıǵa jyly qa­baq tanytyp, vırýstyń taralýyn durys ba­ǵamdaı almady dep kinálaıdy. Sondaı-aq uıymnyń bıylǵy qańtarda vırýs adamnan adamǵa juqpaıdy dep aıtqanyn mysalǵa keltirdi. Degenmen, AQSh prezıdentiniń dál osy sózi shyndyqqa janaspaıdy. DDU bıylǵy 10 qańtarda COVID-19-dyń adamnan adamǵa juǵýy múmkin ekenin eskertti. Biraq 14 qańtarda qytaılyq ǵalymdar vırýstyń adamnan adamǵa juǵýyn áli naqty dáleldemegenin aıtty. Al 23 qańtarda resmı túrde ony moıyndap, koronavırýstyń maýsymdyq tumaýǵa qaraǵanda anaǵurlym tez juǵatynyn málimdedi.

Sondaı-aq baspasóz jıynynda D.Tramp DDU-ny Qytaı bıligin qorǵashtap otyr dep aıyptaǵan. Biraq kezinde Aq úı bas­shysy da Beıjińniń vırýsty taratpaý maq­satynda atqaryp jatqan jumysyn joǵary baǵalaǵany esimizde.

«Qytaı koronavırýsty aýyzdyqtaý úshin bar kúsh-jigerin jumsap jatyr. AQSh olardyń umtylysy men ashyqtyǵyna razy­lyǵyn bildiredi. Bul – sátti qadam. Ásirese Amerıka halqy atynan prezıdent Sı Szınpınge rahmet aıtamyn», dep jazǵan edi D.Tramp týıtterdegi paraqshasynda.

Koronavırýs epıdemııalyq sıpat alyp, Qytaıdan jan-jaqqa taraı bastaǵanda da Aq úı basshysy indetke daıyndalýǵa asyq­qan joq. Tipti ony maýsymdyq tumaýǵa teńep, ǵaıyptan taıyp joıylyp ketedi dep málimdedi.

Qalaı degenmen, D.Tramptyń DDU-ny qar­jylandyrýdy toqtatý týraly málim­demesiniń áseri zor bolmaq. О́ıtkeni Qu­rama shtattar uıymnyń basty demeý­shileriniń biri sanalady. Máselen, byltyr DDU-nyń jyldyq bıýdjeti 6 mıllıard dollardy qurady. Sonyń 400 mıllıonyn amerıkalyqtar shytyrlatyp sanap berdi. Alda-jalda AQSh qarjylaı kómektesýdi múldem toqtatsa, uıymǵa ońaı tımeıtini aıdan anyq.

Donald Tramp ótken aptada týıtter­degi jazbasynyń birinde DDU nelikten Taıvan dárigerleriniń jibergen hatyna nazar aýdarmaǵanyna ekpin berdi.

«Taıvandyq densaýlyq saqtaý qyz­met­kerleri jeltoqsannyń aıaǵynda jibergen koro­navırýstyń adamnan adamǵa juǵýy múm­kin ekeni jónindegi hatyna nelikten DDU mán bergen joq», dep jazdy Aq úı bas­shysy.

AQSh prezıdentiniń Taıvandy tilge tıek etýi beker emes. Bul eldiń máselesi – úlken áńgime. Koronavırýs pandemııasy bastalǵaly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men Taıvan arasynda daý týdy.

Máseleniń mánisi mynada. Taıvan – BUU tarapynan resmı moıyndalmaǵan memleket. Sondyqtan da DDU quramyna enbegen. Alaıda 2009-2016 jyldary uıymǵa baqylaýshy mártebesin alǵan-tuǵyn. Biraq Qytaı buǵan qarsylyq kórsetip, Taıvan odan da aıyrylyp qaldy. Iаǵnı, DDU-nyń kezekten tys kezdesýlerine, mańyzdy máseleler talqylanǵan jıyndarynan shet qalyp júr. Bıyl koronavırýs pandemııasy týraly talqylaýlar ótkende de Taıvan taǵy qatystyrylǵan joq.

Onyń ústine, ótken jyly 31 jeltoq­sanda dári­ger­lerdiń DDU-ǵa hat joldap, koronavı­rýs týraly qolda bar málimetpen bólisýdi su­raǵany ras. Osyǵan baılanys­ty, Taı­van bıligi vırýstyń adamnan adamǵa juǵa­tynyn DDU-ǵa eskertkenin, uıymnyń der kezinde áreket etpegeni úshin aıyptap otyr. Densaýlyq saqtaý uıymy munyń bárin joqqa shyǵardy.

Bir jaǵynan Densaýlyq saqtaý uıymy ókilderiniń sóziniń jany bar sekildi kóri­nedi. Taıvandyq dárigerler jibergen hat­ta vırýstyń adamnan adamǵa juǵatyny naq­ty kórsetilmegen. Onda «Taıvannyń aýrýlardy baqylaý ortalyǵy onlaın platformalardan Qytaıdyń Ýhan qalasynda 7 atı­pııalyq pnevmonııa tirkelgenin anyq­tady... Osyǵan qatysty qolda bar aqpara­tyńyzben bólisýdi suraımyn», delingen.

Keıinirek Taıvannyń aýrýlardy baqy­laý ortalyǵy ózderi jibergen hatqa DDU muqııat qaramaǵanyn jetkizdi. Ortalyq taratqan resmı málimdemege súıensek, atı­pııa­lyq pnevmonııa negizinen SARS-ty bildi­redi. Bul – adamnan adamǵa juǵatyn koro­navırýstyń qozdyrǵyshy. Iаǵnı, Taıvan vırýstyń adamnan adamǵa juǵýy múmkin ekenin resmı túrde eskert­keni anyq. Bul jerde hatqa jete mán bermegen DDU tarapy ekeni aıtpasa da túsinikti.

Uıym men Taıvannyń túsinispeýshiligi munymen bitpeıdi. DDU-nyń bas keńesshisi, doktor Brıýs Eılýard RTHK arnasyna vıdeo arqyly bergen suhbaty da synǵa ushyrady. Áńgime barysynda jýrnalıst uıym ókilinen Taıvannyń vırýspen kúresýi týraly suraǵan edi. B.Eılýard «Qy­taı týraly aıtyp qoıdyq. Eger Qytaı­dyń túrli aımaqtary týraly sóz qozǵasaq, olar da jaqsy jumys istep jatyr», dep jaýap berdi.

DDU bas keńesshisiniń pikirine Taı­van prezıdenti Tsaı Ing-ven sypaıy jaýap qaıtaryp, pandemııamen kúrestegi óz eliniń áreketin baǵalaıtyn kez keletinin aıtty. Al osy eldiń syrtqy ister mınıstri Djozef Vý tipti qatty ketip, týıtterdegi paraq­shasyna «DDU-da «Taıvan» sózin aıta al­maısyńdar ma? Pandemııamen kúres­te saıasatty qoıa turý kerek», dep jazdy.

Budan bólek, DDU-nyń Bas dırektory Tedros Adhanom Gebreısýs taıvandyqtar jeke poshtasyna namysqa tıetin hat joldaǵanyna shaǵymdanyp, rasızmge jol bergenin aıtty. Biraq Taıvannyń syrtqy ister mınıstri óz eliniń eshqashan dıskrı­mınasııaǵa jol bermeıtinin, Qytaıdyń qysymy saldarynan kóp uıymnan tys qalǵan Taıvan ony jaqsy túsinetinin atap ótti.

Koronavırýs kezindegi DDU-nyń kemshiligi munymen bitpeıdi. Vırýstyń adamnan adamǵa juǵý týraly málimdemesi biraz eldi shatastyrǵany anyq. Oǵan qosa, DDU maskaǵa qatysty ustanymyn ózgertti. Bastapqyda maska kııý vırýstan qorǵamaıtynyn aıtyp, kóshede taq­paýǵa keńes bergen. Biraq keıinnen maska kııý qajettigin málimdedi. Osylaısha qara­paıym halyq ta kimge senerin bilmeı dal.

Jalpy, keıingi kezde DDU jıi syn sadaǵyna ilinip júr. «Shoshqa tumaýy» kezinde uıym ásire siltep jiberdi dep aıyptalsa, Ebola epıdemııasynda kesh qımyldaǵany úshin synǵa ushyrady. Sondaı-aq uıym qyzmetkerleriniń jol shyǵyny shekten tys kóp ekeni de úlken daý týǵyzdy. Máselen, 2016 jyly Associated Press agenttigi DDU qyzmetkerleri jylyna 200 mıllıonnan astam dollar jol shyǵynyn jumsaǵanyn habarlady. Bul – DDU-nyń týberkýlez, JITS (SPID), bezgek aýrýlarymen kúreske bólgen qar­jysynan kóp. Sonymen qatar uıymnyń sol kezdegi Bas dırektory Margaret Channyń Batys Afrıka elderine barǵanda bir túni 1000 dollar bolatyn qonaqúıde túnegeni de baspasózde qyzý talqylandy.

Budan bólek, Zımbabveniń burynǵy prezıdenti Robert Mýgabeniń Densaýlyq saqtaý uıymy elshisi atanýy da qatty syn­ǵa alyndy. Ásirese halyqaralyq qoǵam­dastyq dıktator Mýgabeniń adam quqy­ǵyn saqtamaıtynyn aıtyp másele kóter­gen. Aqyry uıym bul sheshiminen bas tartty.

Qoryta aıtqanda, AQSh qarjylaı qoldaýyn toqtatsa, Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymyna ońaıǵa soqpaıdy. DDU keıingi kezde jıi synǵa ushyrap júrgenin eskersek, soqyr tıynyn sanap úırengen mıllıarder Donald Tramptyń qarjylyq qoldaýdy toqtatý týraly aıtýy beker emes.