О́rkenıet kórkem nıetten bastalady. О́reli órkenıetke bastaǵan sondaı kórkem nıettiń bir kórinisi – ǵulama ál-Farabı men Júsip Balasaǵunnyń shyǵarmalary ekeni anyq. Bul tusta otyrarlyq ǵulama ıslam fılosofııasy arqyly birneshe mádenıetke yqpal etip, adamzat órkenıetiniń órisin keńeıtse, taza túrki tilinde jazǵan balasaǵundyq babamyz túrki-ıslam órkenıetiniń qalyptasýyna qyzmet etti. Osy bulaqtardan sýsyndaǵan Abaı da araǵa ǵasyrlar salyp, qazaq órkenıetiniń negizin qalady.
Yqylym zamannan beri túpki órkenıetimizdiń tuma bastaýynda turǵan Bilge, Kúltegin, Tonykók jyrlary túrki eliniń tý kóterip, tuǵyrly memleket ornatyp, ulystyń irgesin bekitip, yntymaǵyn uıystyrǵan eren erligin jyr etse, musylmandyq dáýirde hatqa túsken «Qutadǵý bilik» dastany ıslam mádenıetin ıgerip, jańa beleske bettegen halqymyzdyń qoǵamdyq-oı sanasyndaǵy rýhanı qubylystar memlekettik júıe turǵysynan saralanyp, syrshyl sýretkerlikpen bederlenedi. Sondyqtan Balasaǵun dastanynda adamnyń ishki jan dúnıesi, rýhanı kemeldený joldary, etıkalyq-moraldyq qundylyqtar, adam men memlekettiń, patsha men halyqtyń qarym-qatynasy, qoǵamdaǵy túrli toptardyń minez-qulqy, oı-tanymy bilgirlikpen jyrlanady. «Qutadǵý bilik», ıaǵnı «Qut ákeletin bilim» dep dastannyń aty aıtyp turǵandaı, shyǵarmany «Baqytqa bastaıtyn bilim» nemese «Kemel kisilik kitaby» deýge bolady. Osy oraıda aıta keterlik bir jaıt, bizdiń baǵzy babalarymyz bilimdi Qut sanap, ony Táńirdiń tartýy dep qabyldaǵan. Sondyqtan ol júrektiń basshylyǵymen izgilikke qyzmet etýi tıis. Bul rette nazar aýdararlyq jaıt, bilim, bilik sózderi – bizdiń tól sózderimiz, bul túrki sózi keıin «ilim» bolyp arab tiline engen. Sol sııaqty tasqa qashalǵan biliktiń máńgilik kózi bitig sózi de arab tiline kitap bolyp engen. Kóne túrkiden arab, parsyǵa enip, keıin tildik qazynamyzǵa qaıta oralǵan mundaı sózder az emes.
Has Hajıb dárejesine kóterilgen Júsip ǵulama memlekettiń gúldenip damýy úshin jeke adamnyń jetilýin, sonymen birge memlekettiń tizginin ustaǵan patsha men onyń buqara halqynyń árbir múshesiniń tıisti mindetteri qapysyz úılesim taýyp, jarasymdy qyzmet etýi shart ekenin ǵıbrat ete otyryp, «memleketti izgi adamdar basqarýy tıis» degen qorytyndy jasaıdy. Farabıdiń «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatyndaǵy áleýmettik-fılosofııalyq qaǵıdattar «Qutty bilikte» de órnekti óleńmen kestelenip, túrki halyqtarynyń dástúrli qabyldaý túsinigine ıkemdelip, tartymdy týyndyǵa aınalady. Áleýmettik ótkir mazmun, memlekettiń túzimi, qoǵamnyń túrli toptarynyń minez-qulqy, adamdardyń ádebi, arman-muraty dastannyń ómirsheńdik sıpaty men salmaǵyn arttyryp, kitap sol zamandaǵy bılik ıeleriniń rýhanı tuǵyrnamasy boldy. Jalpy, qazir de memlekettik qyzmette júrgender osy shyǵarmany oqysa, kóp nárseden utar edik dep oılaımyn. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdentiniń qazir oqyp júrgen kitaptary arasynan «Qutty bilikti» kórgenimizde qýanyp qalǵanymyz jasyryn emes.
Abaı bul týyndyny oqyǵan, sondyqtan hakimniń tolyq adam týraly tujyrymynyń bastaýynda «Qutty bilik» tur. Aqyn shyǵarmalaryndaǵy eldik sana, áleýmettik ótkir saryn, synshyldyq, qazaq qoǵamy minez-qulqynyń músini, etıkalyq-moraldyq tujyrymdar, adamnyń rýhanı jetilý saryndary Balasaǵun dastanynyń oı-tolqynymen sabaqtasyp jatady. Balasaǵundyq ǵulama memleket pen patshanyń, bek pen ýázirdiń obrazyn somdasa, Abaı eldiń yntymaǵy men turmys-tirshiliginiń shyrqyn buzǵan bolystyq júıeniń aýyr zardaptaryn syn tezine alyp, aryzqoı, paraqor, eldi iritýshi bolystardyń sıqyn áshkereleıdi.
Arasyn ǵasyrlar bólip jatqan qos oıshyl shyǵarmalarynda aqyl men parasat, qanaǵat pen mahabbat, ádilet pen shapqat, eńbek pen qaırat, bilim men talap sekildi adamnyń asyl qasıetterin dáriptep, nadandyq pen ekijúzdilik, erinshektik, ósek, ótirik, maqtanshaq, mal shashpaq syndy jaǵymsyz qylyqtaryn synaıdy.
Túptep kelgende, ulylar úndestigi ǵasyrlardy bir-birine jalǵap jatqan qutty kerýen sekildi. «Baqyt degenimiz – sheksiz meıirbandylyq» dep, «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń» ıesi dana Hakim ekenin tujyrymdaǵan ál-Farabı, memleket ıesi Kúntoldy arqyly ádilettiń rámizin músindegen Júsip Balasaǵun, «Edınısa ketkende, ne bolady óńkeı nól?», dep tulǵanyń tuǵyryn bıiktetken Abaı ıirimderiniń tuńǵıyǵy urpaq sanasyn shyńyraýǵa boılata beredi.
Jahandy sharpyǵan indetpen betpe-bet qalǵan adamzat qazir órkenıet týraly tolǵam túsinigin qaıta qaraýda. Qundylyqtar qaıta tarazyǵa túsip, órkenıetter ózgeretin bul syn sátte biz de qarap qala almaımyz. Bizdiń bir utatynymyz, qubylmaıtyn qybylamyz bar. Tek oǵan degen kórkem nıetimiz bolsa...