Qos ǵasyrdyń kýágeri

Qyzylorda qalasynyń qurylǵanyna 195 jyl

Astanalyq rýh degen bolady. Reseıdiń Sankt-Peterbýrgin, Túrkııanyń Ystambulyn qarańyz. Tabanyńyz tıgennen buryn sol memleketke astana bolǵanyn, barlyq mańyzdy máseleniń sol qalada sheshilgenin sezesiz. Olardy aıtpaı-aq, Almatyny alyńyz. Almaty – árbir qazaqqa ystyq qala. Búginde ańsarymyz Astanaǵa aýǵanymen Almatyǵa degen bir qımastyqtyń árkimde bary bilinedi. Sol sekildi Syrdyń boıyn jaǵalaı jatqan Qyzylordańyzdan da astanalyq rýhtyń seziletinin jasyrmaımyz. Sonaý bir qıyn-qystaý zamanda, almaǵaıyp kezeńde bul qala qazaqqa astana boldy. Osy jerde bizdiń bolashaǵymyz sheshildi. Sondyqtan jeli betińdi qarpyp, shańy kózińdi ashtyrmasa da qazaqtyń árbir balasynan Aqmeshitke degen bir ińkárlik sezetinimiz bar. Elbasynyń ózi «Syr – Alashtyń anasy» dep bekerden-beker aıtpaǵan shyǵar. Al osy Syrdyń boıyn jaılap jatqan qalaǵa degen ińkárlikti de biz osy aradan tabatyn sııaqtymyz.

Qyzylorda qalasynyń qurylǵanyna 195 jyl

Astanalyq rýh degen bolady. Reseıdiń Sankt-Peterbýrgin, Túrkııanyń Ystambulyn qarańyz. Tabanyńyz tıgennen buryn sol memleketke astana bolǵanyn, barlyq mańyzdy máseleniń sol qalada sheshilgenin sezesiz. Olardy aıtpaı-aq, Almatyny alyńyz. Almaty – árbir qazaqqa ystyq qala. Búginde ańsarymyz Astanaǵa aýǵanymen Almatyǵa degen bir qımastyqtyń árkimde bary bilinedi. Sol sekildi Syrdyń boıyn jaǵalaı jatqan Qyzylordańyzdan da astanalyq rýhtyń seziletinin jasyrmaımyz. Sonaý bir qıyn-qystaý zamanda, almaǵaıyp kezeńde bul qala qazaqqa astana boldy. Osy jerde bizdiń bolashaǵymyz sheshildi. Sondyqtan jeli betińdi qarpyp, shańy kózińdi ashtyrmasa da qazaqtyń árbir balasynan Aqmeshitke degen bir ińkárlik sezetinimiz bar. Elbasynyń ózi «Syr – Alashtyń anasy» dep bekerden-beker aıtpaǵan shyǵar. Al osy Syrdyń boıyn jaılap jatqan qalaǵa degen ińkárlikti de biz osy aradan tabatyn sııaqtymyz.

Bıyl Alashqa astana bolǵan Aqme­shit­tiń irgetasy qalanǵanyna 195 jyl tolyp ot­yr. Shyndyǵynda, qalanyń tarı­hy od­an áride jatyr degen oıymyzdy ja­sy­­ryp qalǵymyz kelmeıdi. Degenmen, qa­ǵaz­­ǵa túsken ýaqyt osy. Osynyń ózinde Qy­­­zyl­ordanyń eki ǵasyrǵa jýyq tarıhy b­a­r­ ek­en.

Astana bolǵan, bas qala bolǵan Qy­zylordanyń jaı-kúıi qandaı? Búgin biz osy turǵydan sóz qozǵap kórelik.

«Jomarttyń qolyn joqtyq baılaıdy» degen sóz bar. Sol sııaqty búginde bar tirliktiń qarjyǵa kep tireletini belgili. Sońǵy kezde qalanyń bıýdjeti kóbeıgenin baıqaımyz. Jyl basynda qala bıýdjeti 23 mıllıard 699 mıllıon teńge dep bel­gilengen-tin. Arada alty aı ótkende bıýd­jettiń 40,3 paıyzǵa ulǵaıǵanynyń kýási bolyp otyrmyz. Iаǵnı, dál osy kezeńde Qyzylordanyń qazynasy 33 mıllıard 251 mıllıon 390 myń teńgeni qurady. Qar­jynyń kózi jetkilikti. Endi ne jasalyp jatyr?

Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten 5 mıllıard 317 mıllıon teńge bólindi. Bul tek jol jóndeýge ǵana jum­salatyn aqsha edi. Osynyń arqasynda jalpy uzyndyǵy 93,6 shaqyrymdy quraıtyn 76 kóshege qaıta jańǵyrtý, kúrdeli jáne ortasha jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Sonymen qatar, qalalyq bıýdjetten bólingen 101 mıllıon 200 myń teńgege 82 kósheniń joldary aǵymdaǵy jóndeýden ótkizildi. Áýejaıdan qalaǵa deıingi joldar kúrdeli jóndeýden ótkizilip, jaryqtandyrylýda, ortalyq Jibek joly kóshesi 6 jolaqty bolyp keńeıtildi. Aıta keteıik, Jibek joly kóshesi óte az ýaqytta sapaly túrde jasalyp shyqty.

Sonymen qatar, qalany abattandyrýda da úlken jumystar atqarylyp ja­tyr. 2013 jyly qalalyq bıýdjetten baǵdarshamdardyń, jol belgileri men jol baǵyttaǵyshtarynyń joba-sme­ta­lyq qujattaryn ázirleýge 10 mıllıon 600 myń teńge qaralypty. Búginde jańa úlgidegi 31 baǵdarsham jáne jol belgileri men jol baǵyttaǵyshtary ornatyldy. Qalada abattandyrý jumystary qarqyn aldy. Osy jyly qalalyqtardyń ózekti máseleleriniń biri jaıaý júrginshiler jolyn salýǵa oblystyq, qalalyq bıýdjetten 923 mıllıon teńge bólindi. Atalǵan qarjyǵa 24,3 shaqyrymdy quraıtyn 20 kóshege jaıaý júrginshiler joly saly­nyp, 37 kópqabatty turǵyn úıdiń aýla­ishilik jaıaý júrginshi joldary men avto­turaqtary salynýda. Bıyl túngi qala­nyń kórki ajarlanyp keledi. Túngi ýaqytta neon shamdar kózińdi qyttyqtap, samaladaı jarqyraǵan jaryqtardan sáýle shashylyp turady. Sonymen qatar, qazirgi zaman talabyna saı 50 jerge a vtobýs aıaldamalary ornatyldy.

Jalpy, Qyzylorda qalasynyń bas jos­pary tuńǵysh ret 1976 jyly 18 qazanda jasalǵan. Odan beri talaı zaman ótti. Sondyqtan qalanyń bas jospary qaıta jasaldy. Bas josparǵa sáıkes aldaǵy 10-15 jyldyń kóleminde qala Syrdarııa ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy ońtústik baǵytta damıtyn bolady. Qazirdiń ózinde qalada 250 myńnan astam turǵyn turady. Bolashaqta bul kórsetkish 500 myńnan asady degen boljam bar. Sondyqtan da búgingi kúni darııanyń sol jaq jaǵalaýyn ıgerý máselesi tur. Syrdarııa ózeniniń sol jaq jaǵalaýyndaǵy jalpy kólemi 1532 gektar aýmaqqa, ózenniń oń jaǵalaýyndaǵy 30 gektar aýmaqqa ınjenerlik geologııalyq zertteý jumystaryn júrgizýge oblystyq bıýdjetten 132 mıllıon 800 myń teńge bólindi. Bas josparǵa sáıkes atalǵan aýmaqta 5-6 qabatty turǵyn úıler, 5-9 jáne 5-12 qabatty áleýmettik nysandar men bıznes ortalyqtar qurylysy jobalanýda. Syrdarııa ózeniniń eki jaǵalaýyn baılanystyratyn Muratbaev kóshesinen avtomobıl kópiriniń qurylysyna ótken jyly oblystyq bıýdjetten 63 mıllıon 600 myń teńge bólinip, joba-smetalyq qujattary memlekettik saraptama qorytyndysymen ázirlendi. Jobanyń jalpy quny 5 mıllıard 975 mıllıon teńgeni quramaq.

Jyl basynan beri paıdalanýǵa berilgen turǵyn úılerdiń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 1,5 esege artyp, 50586 sharshy metrdi qurady. Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden bólingen 3 mıllıard 177 mıllıon teńgege barlyǵy 44063 sharshy metrdi quraıtyn 26 turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, 684 otbasy jańa pátermen qamtylady.

Búginde memlekettik saıasattyń basty baǵyty ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardy damytý bolyp tabylady. Osy kúni Qyzylordada údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda jasalǵan karta boıynsha jáne odan tys quny 1 mıllıard 218 mıllıon teńgeni quraı­tyn 5 ınvestısııalyq jobany iske qosyp, 217 jańa jumys ornyn ashý jos­parlanýda.

Atap aıtqanda: «Jan Araı Jem» JShS-niń «Qýattylyǵy táýligine 80 ton­na quramajem zaýyty» jobasy. Joba quny 280 mln. teńge, jańadan 18 jumys orny ashylady; «Aqbarys» JShS-niń «Mal bordaqylaý sehy jáne et óndirý sehy­nyń qurylysy» jobasy. Joba quny 200 mln.teńge, jańadan 40 jumys orny ashylady; «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ Qyzylorda fılıalynyń «50 dana jylyjaı qury­lysy» jobasy. Jobanyń quny 283 mln. teńge. Jańadan 55 jumys ashylady; «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ Qyzylorda fılıalynyń «70 dana jylyjaı qurylysy» jobasy. Jobanyń quny 385 mln. teńge. Jańadan 70 jumys orny ashylady; «Ýzakov» JK-nyń «Qabyrǵa jáne jaıaý júrginshi joldardyń materıaldaryn óndiris qurý» jobasy. Jobanyń quny 70 mln.teńge. Jańadan 34 jumys orny ashylady.

Qyzylordadan shyny zaýytyn salý jóninde sheshimniń qabyldanýy, qalada kóptegen jańa jumys oryndarynyń ashylýyn qamtamasyz etip, óńirdiń el ekonomıkasyna qosatyn úlesin arttyrary sózsiz.

Qalada aldaǵy jylý maýsymyna daıyn­dyq jumystary júrgizilýde. Bıyl res­pýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet­ten bólingen 291 mıllıon 300 myń teńgege uzyndyǵy 2 shaqyrym magıstraldi jylý trassalary men jylý jelileri qaı­ta jańǵyrtylýda. Aldaǵy jylý maý­sy­mynda birinshi kezekte sheshýdi qajet etetin ózekti máselelerdiń biri – jylý ortalyǵyndaǵy tozyǵy jetken №3 týrbogeneratordy aýystyrý úshin joba-sme­talyq qujattamasyn ázirlep, mem­le­kettik saraptamadan ótkizýge oblystyq bıýdjetten 13 mıllıon 400 myń teńge bólindi.

Bul qalada atqarylyp jatqan ju­mystardyń bir parasy ǵana. Aımaq bas­shylyǵynyń Syrdaǵy astanaǵa baıla­nysty is-josparlaryn sóz eter bolsaq, áńgimeniń budan da uzaıtynyn bile­miz. Sondyqtan osy aradan bir túıip, Qyzyl­orda qalasynyń 195 jyldyq mereıtoıyna oraı ótkiziletin isterdi aıtaıyq. Qala kúni – bul tek Qyzylordanyń ǵana emes, barsha aýdandardyń damýyna jańa serpin berýge tıis shara bolyp otyr. Sondyqtan Qyzylorda qalasynyń el ómirindegi strategııalyq mańyzdylyǵyn kórsetý basty mindeti tur. Oblys tarıhy úshin mańyzy bar mereıtoıdy óz deńgeıinde atap ótý maqsatynda merekeniń negizgi is-qımyl baǵytyn anyqtaıtyn «Qala kúni» merekesin uıymdastyrý jáne ótkizýdiń arnaıy tujyrymdamasy daıyndaldy. Merekege daıyndyq barysynda qala aýmaǵyndaǵy kósheler, úılerdiń qasbeti merekege saı bezendiriledi, sondaı-aq gúlzarlar, saıabaqtar, aýla aýmaq­tary, basqa da qoǵamdyq oryndar kógaldandyrylyp, tártipke keltirilýde. «Qala kúnine» aımaq aýdandary merekelik tartý jasamaq. Búginde qalanyń arnaıy belgilengen aýmaqtarynda skver-alleıalar salynýda. Sonymen birge, qalanyń kórkemdik-estetıkalyq sánin, kelbetin jaqsartý baǵytynda Jibek joly kóshesi boıyna arnaıy jasandy «gúl kompozısııa­sy» qoıylyp, el