Kóregen ıdeıa – jasampaz forým

«Úshinshi myńjyldyqtyń ba­syndaǵy kúrdeli kezeńde Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderiniń ıgi bastamalaryn álemdik qoǵamdastyq qoldady. О́tken sezder dúnıeniń «órkenıetter qaqtyǵysynyń» tuńǵıyǵyna qulamaýyna ájeptáýir yqpal etti».

N.Á.Nazarbaev.

 Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń tarıhy

Astananyń 15 jyldyǵyna oraı telearnalardan kórsetilgen elordanyń ǵımarattary týraly derekti fılmde Elbasy Nursultan Nazarbaev pıramıda pishininde turǵyzylǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń salyný tarıhyna toqtalyp ótedi. Taban sharshysynyń ár qabyrǵasy jáne jalpy bıiktigi 62 metr bolatyn ǵımarattyń qurylysy 2006 jyly qyrkúıek aıynda aıaqtalyp, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń ekinshi basqosýyna kelgen meımandarǵa óz esigin aıqara ashqan edi. Elbasy osy sáýlet jádigerin sýretteı otyryp bylaı dedi: «Pıramıdanyń tabany keń, bul adam balasynyń bala kúninde armanshyl kezi, búkil álemdi tanyp-bilýge umtylysy ispetti. Pıramıda óse kele jińishkere túsedi, bul da adamnyń eseıe kele ózine tek qajetti dúnıelerdi ǵana alatynyna uqsaıdy. Al óz ǵumyrynyń ushynda pıramıdanyń ushy sııaqty kók aspanmen astasady».

 

«Úshinshi myńjyldyqtyń ba­syndaǵy kúrdeli kezeńde Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezderiniń ıgi bastamalaryn álemdik qoǵamdastyq qoldady. О́tken sezder dúnıeniń «órkenıetter qaqtyǵysynyń» tuńǵıyǵyna qulamaýyna ájeptáýir yqpal etti».

N.Á.Nazarbaev.

 Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń tarıhy

Astananyń 15 jyldyǵyna oraı telearnalardan kórsetilgen elordanyń ǵımarattary týraly derekti fılmde Elbasy Nursultan Nazarbaev pıramıda pishininde turǵyzylǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıynyń salyný tarıhyna toqtalyp ótedi. Taban sharshysynyń ár qabyrǵasy jáne jalpy bıiktigi 62 metr bolatyn ǵımarattyń qurylysy 2006 jyly qyrkúıek aıynda aıaqtalyp, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń ekinshi basqosýyna kelgen meımandarǵa óz esigin aıqara ashqan edi. Elbasy osy sáýlet jádigerin sýretteı otyryp bylaı dedi: «Pıramıdanyń tabany keń, bul adam balasynyń bala kúninde armanshyl kezi, búkil álemdi tanyp-bilýge umtylysy ispetti. Pıramıda óse kele jińishkere túsedi, bul da adamnyń eseıe kele ózine tek qajetti dúnıelerdi ǵana alatynyna uqsaıdy. Al óz ǵumyrynyń ushynda pıramıdanyń ushy sııaqty kók aspanmen astasady».

Joǵaryda atalǵan derekti fılmde Elbasy Úndistandy úsh ǵasyr bılegen Uly moǵoldar memleketiniń shahınshahy (patshasy) Ákbardy esine alady. Iá, tegi ortaazııalyq, XVI ǵasyrda ómir súrgen osy el bıleýshisi qol astyndaǵy kóp dindi, kóp tildi qoǵam músheleriniń ózara jarasymda tirshilik etkenin qalaǵan edi. Sol úshin 1575 jyly ǵıbadathana salyp, musylman, ındýızm, býddızm, zoroastrızm, jaınızm jáne taǵy basqa dinder men dinı aǵymdardyń bedeldi ókilderiniń basyn toqaılastyrǵan bolatyn.

Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi Astanada dúnıege kelip, damydy. Dástúrli dinderdiń kórnekti ókilderiniń basyn qosatyn Beıbitshilik jáne kelisim saraıy elordada óziniń erekshe kelbetimen kózge túsetin sáýlet ǵımaratyna jáne de Sezdiń sımvolyna aınaldy.

Jalpy alyp qaraǵanda, elor­da­nyń aıshyqty arhıtektýrasy el damýynyń fılosofııasy­nan, baǵyt-baǵdarynan syr sher­tedi. Tarıhı ólshemmen alǵanda kúr­meýge kelmeıtin qysqa ýaqyt ishinde Eýrazııa tórinen kóz­ qaryqtyrarlyqtaı arý da ásem­ qala boı kóterdi. Munda kók­ aspanmen tildesken záýlim ǵı­marattarmen jáne mádenıet, bi­lim oryndarymen qatar, túrli din­derdiń ǵıbadathanalary da ornalasqan.

Izgi nıet qudireti

Ár zaman, ár dáýirde adamzat balasy talaı qıynshylyqtarmen, syn-tegeýrindermen betpe-bet kelip otyrǵan. Qazirgi biz jahandaný dep júrgen globalızasııa dáýiri kóptegen qubylystar men shytyrman oqıǵalarǵa toly bolyp otyr. Álemde etek alǵan ekonomıkanyń sozylmaly naýqasy ǵalamdyq áleýmettik júıeni daǵdartýda. Dúnıe júzinde terrorızm, ekstremızm, esirtki tasymaly sııaqty qaterler halyqaralyq sıpatqa ıe boldy. Keıbir kópultty, kópmádenıetti elderdegi qaýymdar arasyndaǵy qatynastar setinep, tipti, Batystaǵy damyǵan elder jetekshileriniń ózi mýltıkýltýralızm saıasatynyń súringenin ashyq moıyndaýda. Túrli faktorlardyń yqpalynan bolǵan «kóktemder» men «revolıýsııalar» belgili bir baǵyt-baǵdarsyz órbip, keıbir elderdi, tutas bir aımaqtardy tıtyqtatyp otyr. Talaı qoǵam barynan aıyrylyp, barmaq tistegendeı kúı keshýde. Bul jerde uly Abaıdyń «Alla ózgermes, adamzat kúnde ózgerer» degen sózi eriksiz eske oralady.

Iá, adamzat qansha ózgerse de, dástúrli dinderge negizdelgen, talaı ǵasyr eleginen ótip shyńdalǵan dinı qundy uǵymdar men tanymdar, ádet-ǵuryp pen moral negizderi ózgermek emes. Álemdegi qaı qoǵamnyń bolsyn qalyptasyp, uıysýyna din yqpal etken. Qazirgi globalızasııa, nanotehnologııalar zamanynda da, ındýstrııalyq revolıýsııanyń jańa kezeńi bolyp jatqan kezde de, buryn-sońdy bolyp kórmegen syn-tegeýrinder zamanynda da adam dinnen rýhanı pana jáne azyq izdeıdi.

Osy jaıttardy eskere kele, elimizdegi kópdindi, alýan mádenıetti qoǵamdy ıgi isterge jumyldyra bilgen Elbasy osynaý almaǵaıyp zamanda álemdegi kóneden kele jatqan dinı qaýymdar arasynda qarym-qatynas pen jarastyqty baıandy etý isine Qazaqstan da óz úlesin qosa alady dep sendi.

Qazaqstan álemdegi din jáne órkenıetaralyq únqatysýdy óristetýge batyl kirisken memleketterdiń biri boldy. «Saıası retteý súringen kezde Qudaı sózi bitimgershilik pen úmittiń jalǵyz ǵana quraly bolyp qalady. Adamgershiliktiń asa joǵary úlgilerine negizdelgen dinı dástúrlerdiń róli bizdiń qazirgi astan-kesten álemimizde óte joǵary mańyzǵa ıe», dedi Elbasy 2003 jyldyń 23-24 qyrkúıeginde Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń tuńǵysh sezine qatysqan meımandarǵa qoshemet kórsete otyryp.

Dinı jetekshilerdiń alǵashqy sezinde sóılegen sózinde Elbasy ǵalamdyq din jáne órkenıetaralyq únqatysýdaǵy Qazaqstannyń ornyn bylaı dep túsindirip ótti: «Kóptegen ǵasyrlar boıy Uly Dalada táńirshildikti, zoroastrızmdi, býddızmdi, hrıstıandyqty, ıýdaızmdi, ıslamdy jáne basqa dinderdi ustanǵan talaı halyq tatý-tátti tirshilik etken. Bul jer sonaý baǵzy zamannan qazirgi kúnge deıin saýda jáne mádenı baılanystar arqyly Azııa men Eýropa arasyn jalǵap jatqan ózindik bir ótkel tárizdi. Ol búgingi kúni de kóptegen halyq pen din ókilderi úshin ataqonys».

2003 jyldan bergi on jyl ishinde Sezd álemge tanymal boldy. Astanada ótken tórt Sezdiń jumysyna ıslam, hrıstıandyq, ıýdaızm, ındýızm, býddızm jáne basqa dinderdiń jetekshileri men kórnekti ókilderi qatysty. Sezdiń suhbat alańynda dinı qaýymdar arasyndaǵy rýhanı jaqyndasý haqynda keleli áńgimeler boldy, sondaı-aq, álem azamattaryna, halyqtaryna jáne úkimetterine arnalǵan úndeýler qabyldandy.

Sezd óz maqsattary men murat­taryn kelesideı aıqyndady:

– dinder men mádenıetter ara­syndaǵy jahandyq únqatysýdy baıandy etý;

– dinı qaýymdar arasyndaǵy ózara túsinik pen qurmetti tereń­de­tip, nyǵaıtý;

– arazdyq pen ekstremızm ıdeologııasyna qarsy tura alatyn toleranttylyq pen ózara qurmet mádenıetin qalyptastyrý;

– dinder, mádenıetter men­ órkenıetter arasyndaǵy únqaty­sý­dy óristetýdi kózdegen barlyq halyqaralyq uıymdarmen jáne qurylymdarmen yqpaldasý.

Birikken Ulttar Uıymy 2004­ jylǵy 11 qarashadaǵy A/RES/59/23 qarary jáne basqa da­ qararlary Sezdiń dinder men mádenıetter arasyndaǵy ja­han­dyq únqatysýdyń óristeýine qosqan úlesine toqtalyp ótken.

Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shy­lary sezderiniń bas­tamalaryn júzege asyrý nıetimen Qazaqstannyń usy­nysy boıynsha BUU Bas Assam­bleıa­synyń 2007 jylǵy 17 jel­toq­sandaǵy №62/90 qarary 2010 jyldy «Mádenıetterdiń ja­qyn­dasýynyń halyqaralyq jyly» dep jarııalady.

Sezdiń ınstıtýttaný úderisi jalǵasýda. Atap aıtqanda, 2012 jyly 30-31 mamyrda elordada ótken IV sezd barysynda Din­ kóshbasshylarynyń keńesi qu­ryldy. Onyń quramyna dástúrli dinderdiń jetekshileri men kór­nekti ókilderi endi. Negizgi min­detteri: Sezd jumysyn úılestirý, mádenıetter men dinder arasyndaǵy únqatysýdy ilgeriletýdi kózdeıtin basqa da forýmdar jáne halyqaralyq uıymdarmen árekettestik pen yntymaqty keńeıtý.

Al Sezd Hatshylyǵy bolsa, Astanada 2003 jyldyń 23-24 qyrkúıeginde ótken I Sezdiń uıǵarymymen qurylǵan bolatyn. Hatshylyq quramyna dinder jetekshileri men kórnekti qaıratkerleriniń ókilderi engen. Hatshylyq pen onyń jumys toptary udaıy jınalyp otyrady.

2006 jyly ótken II sezdiń uıǵarymy­men Mádenıetter men dinderdiń halyq­ara­lyq ortalyǵy quryldy. Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ornalasqan bul uıymnyń maqsaty dinı jáne mádenı máselelermen aınalysýmen qatar, aǵar­týshylyq, ǵylymı-zertteý jáne gýma­nı­tarlyq jobalardy júzege asyrý, álemdegi dinı ahýa ldyń múmkin bolatyn janjaldyq jaıttaryn zertteý.

Sezge qatysyp júrgen dinı qaýymdar jetekshileri Elbasynyń osy ǵalamdyq basqosýdy sha­qy­rý jónindegi izgi nıetine sheksiz rıza. Elordada ótken din­aralyq forýmdarǵa udaıy qa­tysyp kelgen Dúnıejúzilik ıslam lıgasynyń bas hatshysy Abdalla Ben Muhsın át-Túrkı bylaı dedi: «...Din adam janyn izgi isterge úndeý úshin, jannyń teris isterge yntyqtyǵyn tyıý úshin keldi... Dúnıejúzilik ıslam lıgasy Joǵary mártebeli Qazaqstan Prezıdentine adamı suhbat pen qarym-qatynastardy óristetýge baǵyttalǵan ǵalamdyq aýqymdaǵy kúsh-jigeri úshin tereń rızashylyǵyn bildiredi».

Sezdiń bedelin alys ta ja­qyn elderdegi dinı qaýymdar je­tekshileri moıyndaýda. Sezd jumysyna Máskeý jáne búkil Reseı patrıarhy Kırıll byltyrǵy jyly tuń­ǵysh ret qatysyp, Elbasynyń qa­byldaýynda boldy, birqatar kezdesýler ótkizdi, onyń ishin­de elimizdegi pravoslavıe qaýymynyń ókilderimen júz­des­ti. Keleli basqosýlardan áser alǵan patrıarh Kırıll bylaı dedi: «Halyqtar damýynyń ateıstik modeli HH ǵasyrdaǵy ıdeologııalarmen birge kúıredi. Osy júzjyldyqtyń tarıhy­ dindi qoǵamnan bezdirý degenimizdiń moral men júrekti bezdirý ekenin kórsetip berdi... Qazaqstan – dinaralyq qatynastar jaras­tyqta damyp kele jatqan, dinı uıymdar men memleket arasyn­daǵy ózara qatynas jemisti ári­ jasampaz jolǵa qoıylǵan el. Bizdiń bárimizge de belgili, Qazaqstan Prezıdentiniń dana saıa­saty osyndaı beıbit jáne rııa­syz yntymaqtastyqtyń aıaq alysyn aıqyndaıdy».

Izraıl sefardtarynyń burynǵy bas ravvıni Shlomo Amar tórtinshi sezde Elbasy­na Qazaqstandaǵy ıýdaızm ókil­derine jasap jatqan qamqor­lyǵy úshin alǵy­syn aıtty, o kisige qazaq jerinde ke­zinde aıdaýda bolyp, ǵumyrynyń soń­ǵy jyldaryn ótkizgen áıgili ravvın L.Shneersonnyń týystary jazǵan ki­tap­ty tartý ete otyryp, tolqı sóıledi: «Nur­sultan Nazarbaev barlyq dinderdiń birikken ulttar uıymyn qurdy. Bul jerge túrli kózqarastaǵy túrli din ókilderi jınalǵan. Olar bir-birine aǵynan jarylyp, syrlasady – tamsanarlyq nárse. Buryn-sońdy osyndaı aýqymda eshnárse bolǵan emes. Eshkim de buryn-sońdy mundaı tamasha bas­tama kótermegen. Prezıdent myrza, Sizdi qudaı jarylqasyn. Biz Sizge ójettigińiz úshin, danalyǵyńyz úshin jáne de búkil adamzatqa jasaǵan ıgi isterińiz úshin shyn júrekten rahmetimizdi aıtamyz».

Izgi bastamaǵa rıza bolǵan dinniń kórnekti qaıratkerleri tórtinshi sezd aıasynda Máńgilik El qaqpasynyń janynda «Rýhanı jarasym» alleıasyn ashyp, oǵan kóshet otyrǵyzdy.

Keleshekke kóz tige otyryp...

Jyl basynan beri Sezd onjyldyǵy keńinen atap ótilýde. Azııa, Eýropa men Amerıkanyń birqatar elderinde osy mereıtoıǵa baılanysty is-sharalar ótti. Qyrkúıektiń 25-inde elordada halyqaralyq konferensııa jáne Sezd Hatshylyǵynyń otyrysy ótpek. Onjyldyqqa oraı qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde tórtinshi Sezd týraly eki tomdyq kitap, barlyq tórt sezdi qamtıtyn jylnama, broshıýralar shyǵyp, eki derekti fılm ázirlendi, Sezd jumysyn jan-jaqty baıandaıtyn kólemdi fotokórme daıyndaldy, sondaı-aq, G-Global ınternet-portalynyń janynan Sezdiń arnaıy paraǵy ashyldy – munda endi turaqty túrde onlaın forýmdar ótip turatyn bolady.

Sezd halyqaralyq uıymdarmen yntymaǵyn jandandyrýda. Sońǵy kezderi BUU О́rkenıetter alıansymen jáne Korol A. Ben Ábdel Ázız atyndaǵy dinaralyq jáne mádenıetaralyq halyqaralyq ortalyqpen árekettestik óristeı tústi.

Jalpy, Sezd elimizdiń syrt álemdegi bedeliniń artýyna aıtarlyqtaı yqpal etti. Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqty ıgi isterge qulshyndyra otyryp, dúnıeniń ár túkpirindegi adamdardyń yqylasy men iltıpatyna bólendi. Sebebi, Sezdi ótkizip júrgen táýelsiz memleketimizdiń negizin qalaýshy Elbasymyzǵa erip, jarqyn bolashaqqa adymdap bara jatqan balǵyn elimiz. Sebebi, Sezdi uıymdastyrýshy óziniń táýelsiz damýynda tamsanarlyq jetistikterge jetip, aımaqtyń damý modeline aınalǵan jas qoǵamymyz.

Sezd Qazaqstandy álemge tanytyp qana qoımaı, qazaqstandyqtarǵa álemdi tanytty. Bul aýqymdy is-shara álemdik dinaralyq jáne mádenıetaralyq únqatysý, túrli dinı qaýymdar arasyndaǵy jarasym máselelerine qatysty qoǵamymyzǵa bilim men aqparatty taratýmen qatar, osy saladaǵy qazaqstandyq bastamanyń áleýetin de kórsetip berdi.

Sezder aıasynda túrli dinder men dinı aǵymdar ókilderi arasynda baılanystar ornap, bekidi. Osylaısha ortaq úıimiz – Jer planetasyndaǵy beıbit qatar ómir súrý men jarastyqtyń ózegi bolyp tabylatyn senim men ózara qurmet dinı qaýymdar arasynda ornyǵa tústi.

Osyǵan deıin ótken tórt Sezd ártúrli dinde r men mádenıetterge negizdelgen órkenıetter men qoǵamdar qaıtkende de bir-birimen qaqtyǵyspaı qoımaıdy degen ıdeıanyń negizsiz ekenin dáleldedi. Astanada ótken dinaralyq forýmdarǵa qatysqan dinı jetekshiler únqatysýlardyń, ózara túsinik pen qurmettiń barlyq mádenı-dinı qaýymdar men ulttardyń jarastyǵy men qaýipsizdigin, berekesi men ózara beıbit tirshiligin qamtamasyz ete alatyn planetamyzdaǵy tegeýrindi kúsh ekenin dúnıege pash etýde. Búgingi syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerdiń jahandanýy zamanynda Astana forýmy dinder men órkenıetter arasyndaǵy ǵalamdyq únqatysýdy ilgeriletý salasyndaǵy izasharlardyń biri bolyp, ózara túsinik pen qurmet mádenıetiniń ornyǵýyna súbeli úles qosty.

Sezd aldaǵy ýaqytta da dástúrli dinderdi ustanatyn qaýymdar arasyndaǵy turlaýly beıbit ómir men jarasymdy baıandy etýdi kózdegen talpynysy men jumysyn jalǵastyra bermek. Sebebi, rýhanı jarasym – álemdi yrys pen berekege bastaıtyn jalǵyz ǵana jasampaz kúsh. Sezd júrip ótken on jyl ýaqyt Prezıdent N.Nazarbaevtyń ushqyr oıynan týyndaǵan Astana dinaralyq únqatysýynyń álem sahnasynda der kezinde paıda bolǵanyn dáleldep berdi.

Qaırat MÁMI,

QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń basshysy.