Jyraý

1987 jyldyń jazy edi. Konservatorııada qyzmet isteımin. Sol jyly jańadan ashylǵan halyq áni kafedrasyna alǵashqy talapkerler qabyldandy. Jańa kafedranyń jarnamasy kesh jarııalanǵandyqtan búkil respýblıkadan eki-aq abıtýrıent kelipti. Sol ekeýdiń biri – bala jyraý Berik Júsipov edi.

Sol jyly kúzde konservatorııada ótken konsertterdiń birinde Beriktiń ónerine alǵash kýá boldyq. Árıne, úırený, qanyǵý ústinde júrgen jas jyraýdyń oryndaý máneri, tipti, daýys boıaýy, áli ózi kórgen úlgilerge elikteý-solyqtaý ústinde edi. Biraq sol kezdiń ózinde-aq Berik jyr áleminde ózindik joly bar jyraý ekenin kórsete bildi. Sodan beri jıyrma alty jyl ótipti. Berik túrli ómir talqysyn kórdi, oqýdan biraz ýaqyt qol úzgen, sahnadan alystap ketken kezderi de boldy. Alaıda, jyrdan eshqashan qol úzgen emes. О́nerli inimiz búginde belgili sahna sheberi jáne jyr salasyndaǵy óziniń syndarly zertteýlerimen tanylǵan ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.

1987 jyldyń jazy edi. Konservatorııada qyzmet isteımin. Sol jyly jańadan ashylǵan halyq áni kafedrasyna alǵashqy talapkerler qabyldandy. Jańa kafedranyń jarnamasy kesh jarııalanǵandyqtan búkil respýblıkadan eki-aq abıtýrıent kelipti. Sol ekeýdiń biri – bala jyraý Berik Júsipov edi.

Sol jyly kúzde konservatorııada ótken konsertterdiń birinde Beriktiń ónerine alǵash kýá boldyq. Árıne, úırený, qanyǵý ústinde júrgen jas jyraýdyń oryndaý máneri, tipti, daýys boıaýy, áli ózi kórgen úlgilerge elikteý-solyqtaý ústinde edi. Biraq sol kezdiń ózinde-aq Berik jyr áleminde ózindik joly bar jyraý ekenin kórsete bildi. Sodan beri jıyrma alty jyl ótipti. Berik túrli ómir talqysyn kórdi, oqýdan biraz ýaqyt qol úzgen, sahnadan alystap ketken kezderi de boldy. Alaıda, jyrdan eshqashan qol úzgen emes. О́nerli inimiz búginde belgili sahna sheberi jáne jyr salasyndaǵy óziniń syndarly zertteýlerimen tanylǵan ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.

O basta eski astana Almatyǵa jyr kóshin tartqan Kósheneı Rústembekov pen Shámshat apamyz edi. Biraq Kósheneı dúnıeden qaıtty. Sodan soń arada biraz ýaqyt jyr ýaǵyzy toqtap qaldy. 80-shi jyldardyń basynda jyrdyń týy qaıta kóterildi. Bul jolǵy sherýdi bastaǵan jyraý Almas Almatov bolatyn. Talmaı júrgizilgen konsert pen nasıhattyń arqasynda, burynǵy nomenklatýralyq konsertterge qatystyrylmaı shettelip kelgen kóne jyr qaıtadan sahnanyń kórkine aınaldy.

Berik Júsipov dýly jıynda qoshemetke bólengen, bir basyna ataq-dańq izdegen jadaǵaı talant emes. Qoshemet izdeı de almas edi. Sebebi, bul – jyr óneriniń tabıǵatyna qaıshy minez. Beriktiń oryndaýynda effekttiń bolmaıtyndyǵy osydan. Qazirgi kezde etek alyp otyrǵan, jarqyraǵan sahnalyq tehnıkanyń birde-bir belgisin Beriktiń oryndaýynan taba almaısyz.

Árıne, búgingi sahnanyń etıkasynda tár­bıelengen tyńdaýshy, adamdy baýrap alyp ketetin aıshyqty tehnıka bolmasa, ondaı oryn­­daýdyń ne keregi bar degen ýáj aıtýy múm­­­kin. Oryndy ýáj. Buǵan aıtarymyz – jyr óneri bizdiń uǵymymyzdaǵy sahnalyq ónerge jatpaıdy. Jalpy, konserttik ónerge jyrdyń úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Sebebi, adam konsertke qyzyq kórý úshin barady. Ol jerde «tyńdaýshy – oryndaýshy» oppozısııasy bar. Al jyr tyńdaýǵa barǵan adam múldem basqa dúnıege telinedi. Jyr – ýaqyt ótkizetin ermek emes. Jyrǵa arnaıy ýaqyt bólinedi. Biz biletin dáýlesker jyrshylardyń birde-bireýi sahnanyń maıtalman sheberine aınala almaǵandyǵy osydan.

Beriktiń daýsy zor. Biraq bul da jyraýdyń jeke basynyń qasıeti emes. Jyraýdyń daýysy týmysynda zor bolýy kerek. Bul onyń áýletiniń, soıynyń belgisi. Iаǵnı Beriktiń daýsynyń bıik bolýy atalaryna uqsap týǵandyqtan. Daýyldaı surapyl jyr men dombyranyń kúndeı kúrkiregen kúıi astasqanda adam erekshe ahýalǵa bólenedi.

Jyr teksterimen jaqsy tanys adam basqasha oryndaýdy elestete almas edi.

Arýana shalquıryq,

Birden de birge keledi.

Baldaǵy altyn aqırek,

Erden de erge kónerdi.

Osy joldarǵa bizdiń uǵymymyzdaǵy «boıaý­dy» qosyp aıtyp kórińizshi. Árıne, ábestik bolar edi. Sebebi, án ónerindegi koloratýra jyrǵa qonymsyz. Árıne, jyrdyń ózine ǵana tán daýys qubyltý daǵdylary bar. Bul, ásirese, «Mańyramalardan» jaqsy kórinedi. Alaı da, bul basqa jaratylys, basqa bitimnen kelgen qasıet.

Beriktiń jyryn tyńdap otyrǵanda, saharany en jaılaǵan erjúrek qaýy­mnyń o bastaǵy qalpyn, odan keıingi taıǵaq keshýli taǵdyryn elestetesiz. Sodan keıin júregińizge telingen jyr búgingi ómirdiń kez kelgen belgisiniń janyna baryp boı ólshegendeı bolady. «Kimder edik, kimder boldyq» degendi únsiz uǵyndyrǵandaı bolady.

Jyrdy, ásirese, Beriktiń oryn­da­ýyndaǵy jyrdy kóp tyńdaǵan adam, tanymnyń jańa bir satysyna kóte­rilgendeı, túısiktiń jańa bir órine shyqqandaı bolady. Úlken maǵynany túsine alǵan adamǵa bári anyq jáne bári qaıǵy. Biraq, bul – adamdy qapasqa aparyp tyǵatyn qaratúnek qaıǵy emes – adamnyń adamdyq tabıǵatyn sát saıyn jańǵyrtyp otyratyn, ony basqa tiri jannyń bárinen artyq etken bıik qaıǵy. О́limge emes – ómirge, nurly tirshilikke bastaıtyn tekti dert.

Baıaǵyda bir danyshpan «teńizdeı qan tókken – erlik emes, jetim men jesirdiń bir tamshy jasyn qurǵatqan – erlik» degen eken. Beriktiń jyryn tyńdaǵan adam ózin mazalaǵan kóp saýalǵa bultalaqsyz ashyq jaýap estigendeı bolady. Sebebi, jyr – babalar bastan keshken erlik dáýren, izgi ómir ǵana emes. Jyr – seniń túpki tabıǵatyńa baǵyshtalǵan, búgingi ómirdiń kóp talqysynyń, jeke basy­myzdyń pendeliginiń tasasynda qalyp qoıǵan, bir ózi kóne, bir ózi máńgi jas sezimge, erlik sezimge baǵyshtalǵan óner. Jyr – kóneden jetken jaı ǵana ýaǵyz emes. Jyr – erliktiń eskirmeıtin máńgi úlgisi, máńgi ósıeti. Jyr bıik bolǵan jerde adam da bıik. Keńes dáýirinde jyraýlar poezııasynyń tuıyq taqyryp bolǵany da osydan. Sebebi, bılik basynda otyrǵan «paıǵambarlar» halyqty tómenshik qylyp tuqyrtyp ustaý úshin eń áýeli onyń rýhyn óltirý kerek ekenin, ıaǵnı erliktiń ýaǵyzshysy – jyr ónerin joıý kerek ekenin óte jaqsy bilgen.

Berik – erýdıt jyraý. Stýdent kezinde jáne odan keıin oqý bitirip ózimizben áriptes bolǵan uzaq jylǵy aǵalyq-inilik kezinde jyr óneri, jy­raýlyq sheberliktiń jetilý jolda­ry jaıynda kóp surastyrdym. Baı­qaǵanym, jyraýlyq pedantızmnen ada erkin óner eken. Bunda da izdeniske keń jol ashylady. (Álbette, izdenis dástúrden alshaq ketpeý kerek, kóne úrdistiń aıasynda bolǵany shart). Jyraýlyq ónerde mekteptiń kóp bolatyny osydan. Syr menen Ústirt, Qaraqalpaq pen О́zbekstandaǵy úlken mektepter – burynǵy qalypty mektepter. Al endi osynyń ishindegi tarmaq-tarmaq úrdisterde qısap joq. Bul jyrdyń jańa zamanǵa saı túlep-túrlene alatyn ómirsheń óner ekenin kórsetetin belgi.

«Jyraý bolýdyń, jaqsy jyraý bolýdyń bir ǵana joly bar, ol – kóp tyńdaý», degen edi bir sózinde Berik. Oryndy sóz. Bolashaq óner ıesi eń áýeli jaqsy tyńdaýshy bolýy kerek. Kitaptan oqyp jyrshy, ıa kúıshi bolý, árıne, múmkin emes. Tyńdap otyrsam Beriktiń sharlamaǵan túkpiri joq, dáris almaǵan jyraýy joq. Úıiniń bir buryshyn arnaıy saparlardan jazyp alyp kelgen vıdeo-aýdıokassetalar, shejire men jyr teksterin yqtııattap kóshirgen qalyń dápterler alyp jatyr. Búginde jyrdyń shejiresine meılinshe jetik bir adam bolsa, ol adam – osy Berik der edim. Kóz kórim jerdi bylaı qoıyńyz, qazan tóńkerisiniń ar jaq-ber jaǵynda qıyr qonyp, qazaq jeriniń sheginen shyǵyp Iran, Aýǵanstan jaılap ketken jyraýlarǵa deıin biledi. Árı­­ne, osynshama mol erýdısııa oryn­­daýshylyqqa ózi­niń yqpalyn tı­gizbeı qoı­­­­maı­­dy. Berik jyr úl­gi­­­­­le­rin óte kóp meń­­­gergen jyraý.

70-shi jyldary Kósheneı men Shámshat apamyzdyń teledıdardan ótkizgen bir habary esimde qalypty. Jyr-suhbattyń kezinde Kósheneıdiń tyńdaýshy talǵamymen sanasatyn, onyń yǵyn biletin tamasha artıst ekeni baıqaldy. Sol alǵashqy habarynda ólkelik jyr dástúriniń kóldeneń jurt túsine bermeıtin qyr-syryna asa kóp boılamaı, alty alashtyń kóńilinen áli kete qoımaǵan ortaq jyr úlgilerin ǵana tolǵap, ara-arasynda Syr súleıleriniń shyǵarmalaryn synalap qıystyrǵan edi. Kósheneıdiń daýsy temirdeı qatqyl bolǵanymen, onyń teńdessiz sheberligi qatty áser etti. Baıqap otyrsam, Beriktiń óneri, Kósheneıdiń jyrynan tamyr tartady eken. Ándegi boıaý, koloratýraǵa qulaǵy úırengen adam, basqa ónerden de eń áýeli boıaý izdeıdi.

Kósheneıdiń daýsyn estigende búginde «rýh» dep júrgenniń ne nárse ekenin emis-emis shyramyta bastaǵandaı bolasyz. Al Berik sol Kósheneı órnegin ári qaraı jalǵastyrǵan jyraý. Jyr – týmysynda, tabıǵatynda baıaý, jaı aıtýǵa arnalmaǵan óner túri. Minekeı, Kósheneıdiń temirge shege qaqqandaı qatqyl daýsy, Beriktiń kúnmen talasyp kúrkiregen zor daýsyna ulasyp otyr. Kósheneı – Beriktiń rýhanı ákesi. Dálirek aıtqanda, keshegi Kósheneı – búgingi Berik. Beriktiń jyry Kósheneı jyrynyń ınterpretasııasy. Qapııada qaza bolǵan uly u stazynyń óneri Berik arqyly kemeline kelipti.

Beriktiń mereıin ústem qylǵan, atyn shyǵarǵan shyǵarma, Tóremurat jyraýdyń maqamyna arnap Nurtýǵan shaıyr jazǵan áıgili «Kánekı, tilim, sóıleshi» tolǵaýy. Buryndary, basqa oryndaýshylardan tyńdaǵanymyzda-aq áıgili tolǵaý esten ketpes áser qaldyrǵan (bul tolǵaýdyń belgili ánshi Roza Rymbaeva oryndaıtyn estradalyq «varıanty» da bar, biraq bul basqa jerde aıtylatyn basqa áńgime). Keıinnen Nurtýǵannyń óz áýletinen shyqqan Berik oryndaǵanda múldem basqasha sezim-kúı keshtik. Osy nusqa ǵana kóńilimizde óshpes iz qaldyrypty. Endi qarap otyrsam, basqa oryndaý­shylar tolǵaýdyń dınamıkasyn ǵana jetildirip, qat-qabat sezim-syryna asa boılamaǵan eken. Iаǵnı tolǵaýdyń yrǵaqtyq sýreti jaıdaqtalyp ketken.

Beriktiń oryndaýynda, tolǵaý yrǵaqqa sonsha baı eken. Basqa oryndaýshylarda shyǵarma qara óleńniń zańdylyqtaryna baǵyndyrylǵan. Al Beriktiń oryndaýynda yrǵaqtyq sýret, jol syn­­dyrýdan týyndap otyr. Keıde, tipti, ár sózge lo­gıkalyq ekpin túsiriledi. Osynyń arqasynda, bir shýmaqtaǵy yrǵaqtyq sýret (rıtmıcheskıı rısýnok) ekinshi shýmaqtaǵysynan edáýir alshaq bolyp shyǵady – ekeýin tutastyryp turǵan áýen ǵana.

Sondaı-aq, Syr boıy jyrshylyq óneriniń eń basty eki janry – «Góı-góıler» men «Ma­­ńyramalar» da Beriktiń repertýarynan keń oryn alǵan. Osy jerde mynadaı bir nárseni erekshe atap ótkimiz keledi. Búginde epos, jyr ónerin zertteý isi edáýir deńgeıge jetti. Respýblıka bedelinde, ásirese, 1990-shy jyldary jyr ónerine arnalǵan birneshe keleli ǵylymı keńesterdi eseptemegende, «kómeımen jyr aıtý» degen jalpylama atpen uıymdastyrylǵan túrki halyqtarynyń mýzykalyq festıvalderi qanshama. Mine, osy ǵylymı keńesterde qazaqtyń kómeı jyrshylyǵyn Sibir halyqtarynyń «hoomeı» dep atalatyn jyrshylyq mektebimen janastyrmaq, tektestirmek nıeti baıqaldy. «Túrik-mońǵol kóshpeli órkenıeti», «túrik-mońǵol rýhanı birligi» degen ıdeıany, ásirese, jas oqymystylardyń tý qylyp kótergendigi kórinip tur. Eskerte keteıik, bul eshqandaı tarıhı negizi joq kýltýrologııalyq konsepsııa ǵana. Nemese, qarapaıymdap aıtatyn bolsaq, Sibir halyqtarynyń «hoomeı» óneri, ol, álemdi, bolmys­ty, tabıǵat qubylystaryn endi ǵana paıymdaı bastaǵan sananyń alǵashqy bulqynystary. «Hoomeı» jarym-jartylaı shańqobyzben qosylyp oryndalatyn, tabıǵat dybystaryna elikteýden turatyn óner. «Hoomeıde» shańqobyzdaǵydaı tek yrǵaq, yrǵaqtyq sýret qana bar, biraq melodııalyq lınııa joq. Árıne, «túrki-mońǵol» mádenı sharalaryna qatysqan, kóptegen jańa ıdeıalarǵa jetilgen Sibir ha­lyqtarynyń ókilderi osy «hoomeıdi» kúshpen jetildirip damytqysy keletini baıqalady.

Al qazaqtyń jyrshylyq óneri, asylyq aıtty demeńiz, múldem basqa qaınar bulaqtan nár alady. Dálirek aıtqanda, kóshpendi turmysqa keıin ǵana kóndikken, baıaǵy qondyger-qańly, skıf áýletiniń tikeleı murageri bolyp sanalatyn qazaqtyń jyrshylyq óneri Turan-Iran dep atalatyn ortaq mádenı bastaýdan jetilgen. Syr boıynyń jyrshylyq ónerinen beıhabar ádepki adam, atalǵan jyr úlgilerin alǵash tyńdaǵanda sál tiksinip qalýy múmkin. Alaıda, bul jyr óneriniń, bizge, ıaǵnı qazaqtyń tabıǵatyna jattyǵynyń belgisi emes – bar bolǵany qondyger-qańly zamanynyń alysta, sonaý yqylym zamanda qalǵandyǵynyń jáne ýaqyt ozǵan saıyn alystap bara jatqandyǵynyń belgisi ǵana.

Mysalǵa, Beriktiń oryndaýyndaǵy Syr boıynyń eń aıtýly shyǵarmasy – «Kúmisaı» ánin tyńdańyz. Alǵa­shyn­da daýys qubyltýlar ózbek, tájik ánderindegi fıorıtýralarǵa uqsaı­tyndaı kórinýi múmkin. Alaıda, bul alǵashqy tyńdaý kezindegi aldamshy áserler. Kúnderdiń kúninde, qulaǵyńyz úırene kele án tabıǵatynan túsiniksiz bir órnekti tanı bastaısyz. Álbette, bul órnekti júregińiz tanyǵanymen, aqylyńyz ben sanańyz tanı qoımaıdy. Biraq bul da ýaqytsha, aldamshy kúı. Tyńdaı kele, bir kúni, bul ándegi aıtylatyn ahýaldyń, baıaǵyda baba­larymyzdyń boıynda bolǵan, búginde bireýde ǵana bar, al bireýde múldem joq, «baıyrǵy rýh», «baıyrǵy namys» dep atalatyn asqaq kóńil-kúı, ór sypat ekenin qulaı moıyndaısyz.

Tozbaıtyn, sharshamaıtyn jurt bolmaıdy. Almas qylysh tasqa shabylyp qalaı ketilse, ondaǵan ǵasyr tynymsyz kúres ústindegi el de muqalyp, jigeri kemıdi.

Qurmanǵazynyń kúıinde qazaqtyń baıyrǵy qajyry men qaıraty bar edi. Al Dáýletkereı, Qazanǵap pen Súgirdiń kúıinde áldebir ahırettik muń, áleýmettik qaıǵy paıda bolǵanyn kóremiz. Bul sonaý kókjıekke jetem dep asyǵyp shapqan arda halyqtyń rýhanı sharshaýy, sansyz ǵasyr alǵaı­dyń quba jonyndaǵy qısapsyz qan­tógisterde asyl armany ólgen áýlettiń qajyrynyń kemip, saǵynyń synýy.

Alaıda, qasıe