Qazirgi kezde janar-jaǵarmaı máselesi qoǵamda erekshe mańyzǵa ıe ekeni belgili. Kólikterden shyǵatyn ýly zattar iri megapolısterde adam densaýlyǵyna orasan zııan keltirip, ári ekologııalyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýda.
Jaqynda «Greenfoodglobal» (Grınfýdglobal) kompanııasynyń ókili Erlan ÁBDIRAShITULYNAN atalǵan kompanııanyń ónimderi arqyly úlken qalalardaǵy ekologııalyq qıyndyqtar men sapasyz janar-jaǵarmaı máselesin túbegeıli sheshýge bolatynyn estidik. Mundaı jaǵdaıda kólikterdiń qýaty artyp, oǵan qosa, kez kelgen kólik júrgizýshi janarmaıyn 20 paıyzdan 37 paıyzǵa deıin únemdeıdi eken. Biz odan osy týraly keńirek aıtyp berýin ótingen edik.
Qazirgi kezde janar-jaǵarmaı máselesi qoǵamda erekshe mańyzǵa ıe ekeni belgili. Kólikterden shyǵatyn ýly zattar iri megapolısterde adam densaýlyǵyna orasan zııan keltirip, ári ekologııalyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýda.
Jaqynda «Greenfoodglobal» (Grınfýdglobal) kompanııasynyń ókili Erlan ÁBDIRAShITULYNAN atalǵan kompanııanyń ónimderi arqyly úlken qalalardaǵy ekologııalyq qıyndyqtar men sapasyz janar-jaǵarmaı máselesin túbegeıli sheshýge bolatynyn estidik. Mundaı jaǵdaıda kólikterdiń qýaty artyp, oǵan qosa, kez kelgen kólik júrgizýshi janarmaıyn 20 paıyzdan 37 paıyzǵa deıin únemdeıdi eken. Biz odan osy týraly keńirek aıtyp berýin ótingen edik.
– Erlan Ábdirashıtuly, búginde tek úlken qalalarda ǵana emes, jalpy, elimizde sapasyz janar-jaǵarmaı máselesi ótkir tur. Al, onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizip jatqan zardaby úlken. Sondyqtan sizder usynǵan balama ónim shynymen de el úshin jaǵymdy jańalyq eken. Endeshe, ol týraly keńirek bilgen jón-aq eken.
– Iá, úlken qalalarda kólikterden shyǵatyn zııandy tútinderdi boldyrmaý ótkir qoıylyp otyrǵan másele. Tyǵyryqtan shyǵar túrli jobalar qarastyrylýda. Mysaly, keıbireýler Almaty qalasynda qosymsha saıabaqtar salýdy usynyp otyr. Meniń aıtatynym, Almatyda 600 myńnan astam kóliktiń qubyrlarynan shyǵatyn zııandy gazdardy toqtatpaıynsha qansha saıabaq ashqanmen ekologııalyq problema sol qalpynda qala bermek. Bar bále, kólikterde emes, sapasyz janarmaıda. Joǵaryda atap ótken málimetterge súıensek, 600 myńnan asa avtokólikten shyqqan gaz Almaty aspanyna kóterilgen zııandy qaldyqtardyń 80 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy eken. Demek, Almatydaǵy janarmaı beketteri sapasyz ónim satýdy jalǵastyryp keledi degen sóz.
– «Greenfoodglobal» kompanııasynyń «EnviroTabs» ónimderi týraly naqtyraq aıtyp berseńiz. Kólik ıeleriniń sapasyz janarmaılaryn qalaı tazalaıdy, qalaı únemdeıdi, motordyń kúshin qalaı qýattandyrady?
– «Greenfoodglobal» kompanııasynyń ónimi 2009 jyly AQSh-ta shyǵaryla bastady, 2012 jyly Reseıge jáne osy jyldyń aıaǵynda Qazaqstanǵa jetken EnviroTabs-ty áli de kóp adamnyń bile bermeýi zańdylyq. EnviroTabs aerokosmostyq ónerkásip pen janarmaı óndirisindegi janý kamerasynyń katalızatoryn zertteýde 20 mıllıon saǵatty quraǵan 30 jyldyq izdenistiń jemisi. Bizdiń kompanııanyń eń birinshi mindeti ekologııa máselesine qatysty. О́nimniń ataýy – «EnviroTabs» (Envaırotabs) bıokatalızatory. Birden aıta keteıin, sheshilmeı kele jatqan ekologııa máselesiniń sheshimi osy «EnviroTabs» bıokatalızatory. Janarmaımen jáne gazben júretin túrli tehnıkalar men kez kelgen generatorlarǵa arnalǵan bul ónim avtokóligi bar adamdar úshin ǵana emes, Almaty sııaqty úlken megapolıske jáne onyń búkil turǵyndaryna paıdaly ári mańyzdy desek, qatelespeımiz. Kóbisi bizdiń ónimdi kólikterge zııany tıetin hımııalyq prısadkalarmen shatastyrady. Negizi olaı emes. «EnviroTabs» bıo-katalızatory esh zııany joq ónim, bar bolǵany burshaqtyń kólemindeı ǵana. Bir qaptamada 28 tabletka bar. Bir qaptamasy 1000-1400 lıtrge deıin jetedi. О́nim ERA Halyqaralyq qorshaǵan ortany qorǵaý agenttiginiń tirkeýimen, patenttelgen. Tabletkanyń bir talyn benzobaqqa salady. Janarmaıdyń quramy odan ózgere qoımaıdy. Ol bes-on mınýttyń ishinde janarmaımen bakta erip bolǵan soń, óz jumysyn iske asyra bastaıdy. Demek, bizdiń ónim, janarmaımen forsýnka arqyly ishki jaǵý kamerasyna barǵan soń, sapasyz benzındi 98 paıyzǵa deıin órteıdi. Bul kóliktiń artqy qubyrynan shyǵatyn zııandy gaz da sondaı paıyzǵa deıin azaıady degen sóz, bul – bir. Ekinshiden, kólik motorlarynyń ishki qozǵaltqyshtaǵy maıyn tazarta otyryp, motordyń qýatyn kúsheıtedi. Al qazirgi sapasyz benzınderdi qoldanyp júrgen kólikterde janarmaıdyń órtený prosesi 50-60 paıyzǵa deıin ǵana. Janbaı qalǵan sapasyz benzınniń qaldyǵy syrtqa shyǵady.
– Janarmaı beketterinde tutynýshylar sapasyz benzındi qoldanyp jatqany týraly naqty málimetti qaıdan bilesizder?
– Joǵaryda aıtylǵandaı, aqparat quraldarynda bul týraly talaı jazyldy. Ony kez kelgen qalalyq tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti departamentiniń qyzmetkerleri de rastaýda. Máselen, Almatydaǵy 600 myńnan asa avtokólikten shyqqan gaz Almaty aspanyna kóterilgen zııandy qaldyqtardyń 80 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy eken. Demek, Almatydaǵy janarmaı beketteri sapasyz janarmaı satýdy jalǵastyryp keledi degen sóz. Mundaı keleńsiz jaıttardy «Organık» táýelsiz munaı ónimderin zertteý ortalyǵynyń mamandary da rastaıdy. Bul degenimiz óte kúrdeli másele. Bul týraly ǵalamtorǵa kirip, «sapasyz janar-jaǵarmaılar satylýda» dep terseńiz boldy, aqparattardyń barlyǵy aldyńyzdan shyǵa keledi.
– Osy EnviroTabs jaıyndaǵy mamandar pikiri qandaı?
– Bul ónim Qazaqstanǵa jaqynda ǵana kelgendikten, eshteńe aıta almaımyn. Biraq Reseı mamandary tarapynan qoldaý kórsetilýde. Bir qyzyǵy, Reseıde biraz TQS qyzmetkerlerine unaı qoımapty. О́ıtkeni, atalmysh katalızator olardyń birazyn jep otyrǵan nanynan aıyratyn kórinedi. Sondyqtan olar adamdardy EnviroTabs-tyń zııan ekenin, kólikke zalalyn tıgizetinin aıtyp shoshyndyryp baqqan. Degenmen, Reseıde ony qoldanatyndar sany kúnnen-kúnge arta túsýde.
– Múmkin TQS qyzmetkerleri burynǵy naftalın qosý ádisimen shatastyrǵan shyǵar?
– Iá, solaı bolýy da múmkin. Erterekte naftalın qosý ádisi oktandy kóterý úshin qoldanylatyn, biraq ol qozǵaltqyshqa aıtarlyqtaı zııanyn tıgizetin. Al EnviroTabs-tyń qozǵaltqyshqa da, salnıkterge de esh zııany joq. Tipti, óte tómen temperatýrada da qozǵaltqysh tez otalady.
– Sizdiń ónimderińizdi qoldanyp, nátıjesine kózderi jetip, oǵan rıza bolyp júrgen tutynýshylaryńyz bar ma?
– Árıne, bar. Ár salada qyzmet atqaratyn tutynýshylar sany da kóbeıip keledi. Bir-ekeýin mysal retinde keltire keteıin. Mysaly, Almaty qalasynyń Nursultan Sársenbaev degen kásipker jigit bylaı dep jazady: «1994 jylǵy «Toıota Kamrı» avtokóligine alǵashqy kúnnen bastap áser etti. Kólik ornynan jyldam qozǵalyp, motordyń qýaty kúsheıdi, motordyń daýsy báseńdep, serpindiligi jaqsardy. Budan buryn báseńdetkishten (glýshıtel) tútinmen qosa jaǵymsyz ıis shyǵatyn, qazir esh tútin de, ıis te joq, taza bý shyǵatyn boldy. Buǵan deıin qatty sýyqtarda kólikti qyzdyrýǵa 15-16 mınýt ýaqyt ketse, qazir 8-9 mınýtqa deıin azaıdy. Buryn qala ishinde 100 shaqyrymǵa 12-13 lıtr janarmaı jaǵylsa, qazir 9-10 lıtr ketedi».
Sol sııaqty «Qazaqstan-Zaman» gazetiniń júrgizýshisi Erkebulan Beısenbaev «Sýbarý Impreza» avtokóligi qala ishinde 100 shaqyrymǵa 12 lıtr janarmaı jaǵatyn, qazir EnviroTabs-ty paıdalanǵannan keıin 100-ge 10 lıtr jaǵatyn boldy. Janarmaıdy 20 paıyzǵa deıin únemdegen. Kóligine tıgizer oń áseri birden baıqalǵan. Demek, 20-35 paıyzǵa deıin janarmaılaryn, otbasynyń bıýdjetin únemdeý arqyly ekologııaǵa da paıdalaryn tıgizip otyr jáne qosymsha tabys.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Dastan KENJALIN,
«Egemen Qazaqstan».