Qazaqstannyń kóne qalasynyń kúninen keıingi oı
О́tken aptada kúzdiń jazǵa bergisiz jaımashýaq kúnderiniń birinde Oral qalasynyń kúni keńinen atalyp ótti. Elimizde qaı qalanyń kúni ótkizilmeı jatyr. Ondaǵy is-sharalar men qyzyqtar mereke qarsańynda paıdalanýǵa berilgen nysandar tutastaı alǵanda respýblıkadaǵy qala kúnderin uıymdastyrýdyń ssenarııi men tártibi bir-birine uqsastaý keledi. Sondyqtan da, kóp jaǵdaıda sol san alýan is-sharalar men teatrlandyrylǵan kórinisterdi tizbekteı salatynymyz da jasyryn emes. Bul joly osyndaı jattandylyq pen taptaýryndylyqtan sanaly túrde boıymyzdy aýlaq salýǵa ıtermelep otyrǵan bir jaıt bar.
Munyń ózi bıylǵy qyrkúıekte ótkizilgen Oral qalasynyń kúni jańa tarıhı sanany qalyptastyrý kezeńimen tuspa-tus kelgendiginen týyndaıdy.
Qazaqstannyń kóne qalasynyń kúninen keıingi oı
О́tken aptada kúzdiń jazǵa bergisiz jaımashýaq kúnderiniń birinde Oral qalasynyń kúni keńinen atalyp ótti. Elimizde qaı qalanyń kúni ótkizilmeı jatyr. Ondaǵy is-sharalar men qyzyqtar mereke qarsańynda paıdalanýǵa berilgen nysandar tutastaı alǵanda respýblıkadaǵy qala kúnderin uıymdastyrýdyń ssenarııi men tártibi bir-birine uqsastaý keledi. Sondyqtan da, kóp jaǵdaıda sol san alýan is-sharalar men teatrlandyrylǵan kórinisterdi tizbekteı salatynymyz da jasyryn emes. Bul joly osyndaı jattandylyq pen taptaýryndylyqtan sanaly túrde boıymyzdy aýlaq salýǵa ıtermelep otyrǵan bir jaıt bar.
Munyń ózi bıylǵy qyrkúıekte ótkizilgen Oral qalasynyń kúni jańa tarıhı sanany qalyptastyrý kezeńimen tuspa-tus kelgendiginen týyndaıdy. Munyń mánisi mynada. Buǵan deıin Oral qalasynyń irgetasy 1613 jyly qalandy degen derek pen túsinik ústem túsip keledi. Tipti, táýelsizdikke qolymyz jetken kezge deıin Oral áýejaıynan oblys ortalyǵyna kirer tustaǵy kúre joldyń boıynda osy data asqaqtap turatyn. Osy eseppen keńestik kezeńde Oral qalasynyń 350 jáne 375 jyldyǵy keńinen toılanǵany batysqazaqstandyqtarǵa jaqsy málim. Al 1988 jyly kúzde Oral qalasynyń 375 jyldyǵy delingen kúmándi dataǵa ózimiz de kýá bolǵanbyz. Esimizde qalǵany bul jyly ulttyq rýh pen bitim-bolmystyń ıisi de baıqalmady. Ol barynsha janshyldy, aıaqqa taptaldy. Al ulttyq tarıh degen uǵym men túsinik eshkimniń oıyna kirip te shyqpady. Tipti, kerek deseńiz, sol kezdegi qala men oblys basshylary ony ótkizý men uıymdastyrý isinen múldem tys qaldy. Bulaı bolatyn sebebi 375 jyldyq degendi ázir ssenarıı men onyń oryndaýshylary Reseıden jetkizildi. Bul Reseıdegi ejelgi qalalardyń biri Iаroslavldyń myńjyldyǵyna arnalǵan ázir baǵdarlama bolyp shyqty. Sóıtip, qala tarıhynyń shyn shejiresi burmalanyp kórsetildi. Al aıtty-aıtpady, shyn tarıhqa des bersek, Oral qalasyn mekendegen kazachestvo men ózge ult ókilderi turǵan jer men týǵan jer deıtin eki tekti uǵymdardy shatastyryńqyrap aldy. Olardyń keıingi urpaqtary da ımperııalyq pıǵylmen ýlandy. Eger joǵaryda qısynǵa saısaq, bıyl Oral qalasynyń qurylǵanyna 400 jyl boldy dep sanaýǵa da bolar edi. Áıtse de, ulttyq tarıhtyń jańa paraqtary, jańa tarıhı sana mundaı qoldan jasalǵan datany joqqa shyǵarady. Bul iste Oral qalasyndaǵy tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń ǵylymı-shyǵarmashylyq ujymy joǵarydaǵydaı kereǵar túsiniktiń ornyn toltyrýda tereń tarıhı zertteýler jasaı bildi. Bul oraıda, biz atalǵan ortalyqtyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, «Qurmet» ordeniniń ıegeri M.Sydyqovqa jolyqqan edik.
– Máke, bıyl ótkizilgen Oral qalasynyń kúnine qatysqan ekensiz.Aqıqatyn aıtyńyzshy. Bir aptaǵa sozylǵan merekelik sharalar barysynda turǵyndar tarapynan Oralǵa 400 jyl toldy degen pikirdi estı aldyńyz ba?
– Joq estı almadym. Biz birneshe jyldar boıy Oraldyń tarıhy 1613 jyldan emes, orta ǵasyrlardan bastalatyny jóninde jan-jaqty tarıhı zertteýler men arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdik. Qazir bul is odan ári jalǵasyp keledi. Sol jumystardyń qorytyndysymen keń kólemdi aqparattyq túsinik jumystary da qosa atqaryldy. Ulttyq ǵylym akademııasymen birlese otyryp, Oral qalasynyń tarıhyna qatysty qundy da kólemdi ǵylymı eńbek jaryq kórdi. Shyn ulttyq tarıhty qalpyna keltirý jóninde bizdiń jumysymyzǵa máskeýlik ǵalymdar toby da úlken qoldaý kórsete bilgeni biz úshin bir mereı. Solardyń ishinde Reseı Ǵylym akademııasy Etnografııa jáne antropologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Emma Zılızınskaıanyń oı-pikiri biz úshin qymbat. Ol kisi Oral o bastan ıslam dini shýaǵyn shashqan qala degen uıǵarymǵa kelip otyr.
Iá, Oral qalasynyń eski ataýy Teke dep atalǵany belgili. Bul arada teke degenimiz eshkiniń erkegi emes, Tákıi – ıaǵnı dáý, minájat etý orny dep tujyrym jasaǵan belgili zertteýshi jýrnalıst Maqsat Tájmurattyń tujyrymy da máskeýlik tarıhshy pikirinen qashyqqa ketpeıdi.
Mine, Oral qalasynyń túp tarıhyna qatysty aıtylar oılardyń keıbir ushqyndary osyndaı. Al onyń búgingi keskin-kelbeti týraly ne aıtýǵa bolady? Talas joq, oblys ortalyǵyn abattandyrý men odan ári kórkeıtý jóninde atqarylyp jatqan jumystar barshylyq. Muny eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Búginde kóp máseleniń sheshimi qarjyǵa kelip tireletini belgili. Sondyqtan da, qala bıýdjetinde qarajattyń tapshy bolmaǵany jón. Tapshy deımiz-aý, tipti, onyń kólemi jyl saıyn kóbeıip otyrsa nur ústine nur emes pe?
Elimizdegi kez kelgen qala eń aldymen, aldyn ala bekitilgen bas josparǵa saı oıdaǵydaı damı alady. Qarapaıym túsinikke shaqqanda bas jospar degenimizdi eń aldymen bolashaqta qala qanatyn keńge jaıa túsýi úshin oǵan qajetti keńistiktiń bolýy dep te túsinýge bolady. Oraldyń bas jospary buǵan deıin de jasalǵan. О́kinishke qaraı, sol kezde keń emes, kem pishilgen jospardyń saldarynan jabaıy jeke úı qurylystary qalaǵa tirelip qalǵanyn kórip júrmiz. Al buǵan deıin turǵyzylǵan jekemenshiktegi baspanalardy buzý esh múmkin emes. Sondyqtan da, búgingi Oraldyń Sarytaý jaǵy betkeıindegi tusta ǵana jańa qurylys jobalaryn júrgizýge múmkindik týyp otyr.
Sóz sońynda Oral qalasynyń el ómirinde alatyn strategııalyq máni men mańyzy týraly aıta ketkendi jón kóremiz. Iá, buǵan deıin aıtylyp júrgendeı, jeldiń ótinde, jerdiń shetinde turǵan bul aımaq – elimizdiń batystaǵy bosaǵasy. Onyń ekinshi bir ereksheligi, Eýrazııalyq endikte ornalasqany. Oraldyń úshinshi erekshiligi, Reseıdiń bes birdeı gýbernııasymen shektesetin shekaralyq mańyzy asa zor Qazaqstan qalasy ekendigi. Bir súısinerligi táýelsizdik jylynda shekaralyq óńirdiń syrtqy saıasaty men geosaıası qarym-qatynasy oń jolǵa qoıyldy. Kórshilermen baılanystyń utymdy oń jolǵa qoıylǵany da halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy Oral qalasynyń baılanystyrýshy býyn retindegi mártebesin bıiktete túsedi.
Sonymen birge, Oral – gaz, munaı tárizdi shıkizat kózderine jaqyn ornalasýy arqyly da ózimiz úshin de, ózgeler úshin de, ıaǵnı ekijaqty ınnovasııalyq mánge ıe bolyp otyr. Búginde qalada shoǵyrlanǵan strategııalyq qorǵanys kásiporyndary keme, shaǵyn ushaqtar jáne munaı-gaz óndirisine qajetti qural-jabdyqtar shyǵarýǵa mamandanǵan.
Sońǵy kezde memleketimizde ulttyq tarıhty tereń zerdeleý men jańa tarıhı sanany qalyptastyrýǵa burynǵydan da kóbirek mán berilýi nelikten? Árıne, bul irgeli qadam respýblıkanyń tól, baıyrǵy turǵyndaryn bylaı qoıǵanda barsha qazaqstandyqtar úshin jasalyp otyrǵany aıan. О́ıtkeni, tereń tarıhı tanym – barsha túsinistiktiń bastaýy bolyp tabylady. Oral qalasynyń tarıhyna qatysty buǵan deıin aıtylyp kelgen keıbir kereǵar pikirlerge de osyndaı ómirsheń kózqaras turǵysynan kelýge bolady. Qalanyń qurylýyna qatysty shyn tarıhty sanalarǵa sińirý jóninde qadamdar jasalyp edi, odan keıin aradaǵy keıbir túsinbestikter de sap tyıyldy.
Altyn alqadaı jarqyrap shekaralyq óńirdiń boıyn shıratyp, qanyn júrgizýmen kele jatqan batys qaqpanyń taıaý taktıkasy da, alys strategııasy da osy arnadan nár alsa ıgi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
ORAL.
Sýretti túsirgen Rafhat HALELOV.