AQSh-tyń DDU qarjylandyrýdy ýaqytsha shekteý týraly sheshiminen keıin álemdik aqparattarda halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp, jarna tólep turý qanshalyqty mańyzdy dep taqyryp trendke aınala bastady. Túıindi pikir – halyqaralyq uıymdar keleli pikirlerdi birigip sheshetin minber degen toqtamǵa kelgen sııaqty. Osy rette, Qazaqstan halyqaralyq uıymǵa múshe retinde qansha qarjy tóleıtini týraly aqparattardy izdep ǵalamtordy bir súzip, BUU-na múshe bolýdyń jarnasyna toqtaldyq.
Sebebi BUU Bas Assambleıasy 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan turaqty bıýdjetke memlekettik jarnalardyń jańa aýqymyn jarııalady. Jarııalanǵan qujatqa sáıkes Qazaqstan halyqaralyq uıymnyń jalpy bıýdjetiniń 0,187% -yn qosady. Memleketter BUU bıýdjetine qansha tóleıdi? Memlekettiń turaqty bıýdjetke qosqan jarnasynyń mólsheri Uıymnyń jalpy shyǵyndarynyń paıyzdyq mólsherlemesi retinde esepteledi. Jarnalardyń kólemin BUU Bas Assambleıasy ár úsh jyl saıyn anyqtaıdy.
Aldaǵy úsh jylǵa arnalǵan turaqty bıýdjetke memlekettik jarnalardyń jańa aýqymyn BUU Bas assambleıasy engizdi. Jarııalanǵan qujatqa sáıkes Qazaqstan halyqaralyq uıymnyń jalpy bıýdjetiniń 0,187% -yn qosady. Qazaqstannyń bıylǵy jarnasy – 852 myń dollar. Ár memlekettiń turaqty bıýdjetke qosqan jarnasynyń mólsheri Uıymnyń jalpy shyǵyndarynyń paıyzdyq mólsherlemesi retinde esepteledi. Jarnalardyń kólemin BUU Bas Assambleıasy ár úsh jyl saıyn anyqtaıdy. Bul shkala memleketterdiń tólem qabilettiligi prınsıpine negizdelgen. Osy tásilmen jalpy ulttyq kiristerdiń kórsetkishteri eskeriledi. Eger belgili bir memlekettiń ekonomıkasy sátti damyp jatsa, onda onyń BUU bıýdjetine qosatyn salymdarynyń mólsheri artady. Osy ólshemderge sáıkes AQSh BUU bıýdjetiniń basty donory bolyp qala beredi - 22%. Qazaqstan onynshy orynda. Sońǵy onjyldyqta alǵash ret Qytaı (12,005%) Japonııany (8,564%) basyp ozdy jáne BUU-nyń turaqty bıýdjetine ekinshi oryndaýshy boldy.
BUU-nyń bıýdjettik donorlardyń ondyǵyna
AQSh - 22% Qytaı - 12.005% Japonııa - 8.564%Germanııa - 7% az
Fransııa - 4, 427% Brazılııa - 2,9% Kanada - 2,734% Reseı - 2, 405% Avstralııa - 2,210% Qazaqstan - 0.187%.Odan ári Lıtva - 0,071%, Ýkraına - 0,057%, Belarýs - 0,049%, Ázirbaıjan - 0,049%, Latvııa - 0,047%, Estonııa - 0,039%, Túrkmenstan - 0,033%, О́zbekstan - 0,032%, Grýzııa - 008%, Armenııa - 0,007% , Tájikstan - 0,004% jáne Qyrǵyzstan – 0,002% bolyp jalǵasyp kete beredi.
Eger jarna ýaqtyly tólenbese, BUU Jarǵysynyń 19-babyna sáıkes, múshe memleket Bas Assambleıada daýys berý quqynan aıyrylady eken. Sońǵy on jyldyqta múshelik jarnasyn 12,005 paıyzǵa kótergen Qytaı Japonııany (8,56) artqa tastap, BUU-nyń eń iri salyq tóleýshisine aınaldy. Qazaqstan 2018 jylǵy tólem qabileti jaǵynan alǵashqy ondyqtyń qatarynan oryn alypty. Ǵalamtordaǵy ashyq málimet kózderinde bizdiń eldiń júzden astam halyqaralyq uıymǵa múshe ekenin, onyń 73-ine mindetti múshelik jarna tóleıtinin aıtqan edi. 2018 jyldyń basynda shyqqan aqparat boıynsha, Qazaqstan 4 halyqaralyq uıymǵa múshe retinde 12 mlrd teńge jarna tólegen. 2019 jylǵy málimetter boıynsha, olarǵa tóleıtin múshelik jarnamyz 33 mln AQSh dollarynan asady.
Qarjy mınıstrligi halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń jumysyna qatysý Qazaqstanǵa tıimdi ınvestısııa tartýǵa múmkindik beretinin aıtady. «Jeke kásipkerlikti damytý jáne ınnovasııa tárizdi paıdalary da bar. 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjetten Azııalyq damý qoryna 1 mıllıard teńge jiberý qarastyrylǵan», – delingen mınıstrlik málimdemesinde.
BUU-ǵa múshelik jarnasyn únemi keshiktirip tóleıtin memleketterdiń qatarynda AQSh tur. 2019 jyldaǵy keste boıynsha bul memleket BUU-ǵa óz mindettemesin qazan aıyna deıin tólep bitýge tıis eken. Álemdik aqparat kózderi AQSh-tyń qaryzdy keshiktirip tóleýi 1984 jyldan, Ronald Reıgannyń prezıdenttigi tusynda bastalǵanyn aıtady. Al Bıll Klınton taqta otyrǵan kezeńde AQSh-tyń atalmysh uıymǵa qaryzy 2 mıllıard dollardan asyp ketken. Sarapshylar Qazaqstannyń syrtqy qaryzdarynyń kóp bóligi ýaqytynda tólenbegen múshelik jarnamalarmen de tolyǵyp otyratynyn aıtady. Olar uıymdarǵa múshelik jarnany qysqartý nemese múshelikten shyǵý máselelerin qarastyratyn kez keldi degen oıǵa basymdyq berip júr. Daǵdarys keıbir memleketterdiń halyqaralyq uıymdarǵa músheligine qatysty saıasatyn qaıta qaraýǵa májbúrlep jatyr. 2018 jyldyń qazan aıynda AQSh pen Izraıl IýNESKO-dan shyǵatynyn málimdegen. AQSh DDU qarjylandyratynyn toqtatatyn aıtty. AQSh Ronald Reıgannyń tusynda 1984 jyly uıymnan shyǵyp ketken bolatyn. Buǵan qarjylyq kelispeýshilikter men Amerıka saıasatyna jıirek aıtylyp ketken qarsy pikirler sebep bolypty. Djordj Býshtyń kezinde 2002 jyly IýNESKO-ǵa qaıta oralǵan AQSh, 2011 jyly Barak Obama basshylyǵy tusynda taǵy da uıymnyń kózqarasymen kelise almaıtynyn bildirgen. 2017 jylǵy derekter boıynsha AQSh-tyń IýNESKO aldyndaǵy qaryzy 550 mln dollarǵa jetken. Kóptegen jyldar boıy SIM júıesinde qyzmette bolǵan Rasýl Jumaly halyqaralyq uıymdarǵa músheligimiz týraly máseleni Qajettilik týyp qalsa, múshelikten bas tartý halyqaralyq zańdarǵa qaıshy kelmeıdi. BUU, Islam konferensııasy sııaqty mańyzdy uıymdarǵa múshelik jarnany tólep turý bizge qajet. Zaman ózgergen saıyn syrtqy saıası basymdyqtar da ózgerip otyrady. Buryn qabyldanǵan sheshimderdi qaıta qarap, tıisti ózgerister engizip otyrý kerek», – deıdi ol.
R. Jumaly osy rette qaıta qarap, tıisti ózgerister engizilýi tıis uıymdardyń qatarynda OPEK-ti atady. «Qazaqtyń munaıy álemdik naryqqa OPEK-siz jol tabady. Al munaı baǵasynyń endi burynǵydaı bolmaıtynyn bárimiz bilip otyrmyz. Múmkin bizge aldaǵy ýaqytta osy uıymǵa múshelik týraly qaıta oılanýǵa týra keletin shyǵar. Másele – jarnasynda emes, másele basqada, munaıǵa qatysty máseleni OPEKsiz sheshe alatynymyz belgili» deıdi Rasýl Jumaly.
1993-1996 jyldary Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary bolǵan Vıacheslav Gızzatov birinshi kezekte múshelik jarna emes, qandaı uıymǵa músheligimiz mańyzdy ekenin aıtady. Mysaly BUU, DDU, EQYU, IKU- ǵa músheligimiz qajettilik. Mysaly, Túrki Keńesi, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshylyǵynda bizdiń dıplomattarymyz otyr. Uıymǵa múshe bolý eldiń múddesin halyqaralyq deńgeıde alǵa jyljytý degen sóz. Ol qalaı júredi, ol basshylyqta otyrǵan azamattarymyzdyń biliktiligine baılanysty bolmaq. Osy rette dıplomat 1993 jyldardyń tatasynda qalǵan oqıǵany eske túsirip ótti. «Halyqaralyq zańda múshelikke májbúrlep ótkizý degen zań joq. Biz ózimizge qajet dep tapqan uıymdarǵa ǵana múshemiz. Odan bólek, Qazaqstan, álemdik saıasatqa yqpal ete alatyn elder sanatynda emes. Sondyqtan biz múshe bolyp otyrǵan elderdi revızııa jasaýdyń qajeti joq. Halyqaralyq qaýymdastyqtardaǵy Turaqty ókildikterimiz jaıly da osyny aıtýǵa bolady» deıdi Vıacheslav Gızzatov.
Saıasatkerler halyqaralyq uıymdarǵa músheligimiz syrtqy dıplomatııanyń mańyzdy bir bóligi ekenin aıtady. Jaqyn kórshilerimizdiń jaǵdaıy jaqsy qazaqtyń da kóńili tynysh. Jáne tótenshe jaǵdaılardan eshbir eldi eshkim saqtandyrmaǵan. Halyqaralyq uıymdardarǵa músheligimiz bizge sondaıda kerek. «Biraq qandaı uıymǵa múshe bolýy kerektigin taǵy da bir oı eleginen ótkizip alýdyń zııany joq» deıdi táýelsiz saıasattanýshylar.