Azyq-túlik qaýipsizdigi: toqmeıilsýge negiz joq

Elimizde qolǵa alynǵan shara­larǵa kóp qarajat jumsalyp jatyr. Ásirese áleýmettik qorǵaý men bıznesti qoldaý memlekettik bıýdjetke úlken salmaq salýda. Al munaı baǵasynyń túsýi men teńgeniń qunsyzdanýy, óndiristiń toqtaýy bıýdjetke túsimdi azaıtýda. Osylaısha indetpen kúrestiń qıyndyǵyn kórip jatyrmyz. Alǵashqyda halyq jarysa azyq-túlik satyp alyp, baǵasynyń kóterilýine, tapshylyqtyń týyn­daýyna túrtki bolǵany da ras. Bul jerdegi eń qorqynyshtysy – basqa elderdiń azyq-túlik taýar­laryn syrtqa shyǵarýǵa shek­teý qoıýyna, kóktemgi egis jumys­tary óz deńgeıinde júrgizil­meýi­ne baılanysty kúzge qaraı aýyl­sharýashylyq resýrsynyń aza­ıyp, baǵanyń sharyqtap ketýi, azyq-túlik daǵdarysynyń týyndaý qaýpi. Bul árıne aldyn ala qaýiptený, saqtaný ǵana.

Qazaqstanda fızıologııalyq normalarǵa sáıkes, nan ónimderi normasy – 109 kg, et – 78,4 kg, sút – 301 kg, jumyrtqa – 265 dana, balyq – 14 kg, kartop – 100 kg, kókónis jáne baqsha ónimderi – 149 kg, jemis-jıdek – 132 kg, ósim­dik maıy – 12, qant normasy 33 kg bolyp bekitilgen. Sta­tıs­tıka komıtetiniń 2018 jyl­ǵy derekterine sáıkes halyq nan (+31 kg) men qantty (+12,8 kg) nor­madan kóp paıdalanǵan, bul – ke­deıshiliktiń belgisi. Basqa kór­setkishter fızıologııalyq normadan tómen. Statıstıkalyq derekterdiń ózinde aýytqý bolatynyn eskersek, respýblıka bo­ıynsha azyq-túlik qaýipsizdiginiń oryndalmaı jatqanyn kórýge bolady.

Bir mysaldy taldaıyq. Ja­qyn­da áleýmettik jelini shý­lat­qan qyryqqabat problemasynan kópshilik habardar. Fı­zıo­logııalyq norma boıynsha ár adam jylyna orta eseppen 24 kg qyryqqabat paıdalanýǵa tıis. Ony 18 mln 632169 adamǵa kóbeıtsek, 447 myń 172 tonna bolady. Respýblıkada bul daqyldyń egis kólemi – 11756 ga. Orta eseppen gektarynan 30 ton­nadan ónim alynǵanda, ol 352 myń 680 tonnany quraıdy eken, ıaǵnı qyryqqabatyń ózimizge áli de 94,5 myń tonnasy jetpiseıdi. Osyndaı jaǵdaıda Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń Reseıge satý úshin 50 myń tonnaǵa kvota bergeni túsiniksiz. Iаǵnı qoldan tapshylyq týdyrý degen sóz.

Osyndaı qadamdardyń saldarynan ótken jyly qyryqqabat Qaraǵandy oblysynda 70,7%-ǵa, respýblıka boıynsha 34%-ǵa qym­battap ketken bolatyn. Son­dyqtan shetelge ónim satyp, qaltalaryn toltyrýdy oılaǵan­dardyń ózimizdi azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etip otyrmyz deýi shyndyqqa janaspaıdy. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń jelini shýlat­qan­dardyń jeteginde kete berýine bolmaıdy.

Agrarlyq saladaǵy mundaı jaǵdaı aýyl sharýashyly­ǵynyń jetistikteri tek makroeko­nomı­kalyq kórsetkishter, eńbek ónim­diligi arqyly baıandalýynda, Úkimettiń berip jatqan qarjylaı kómegin nasıhattaý, mysqaldap bolsa da mal basynyń ósimin, egis kólemin kórsetýinde boldy. Sondyqtan statıstıkalyq kórsetkishterdi ásirelep qoıyp, burynǵysha jumys isteı berý mınıstrler men ákimderge tıimdi edi. Halyqtyń ishki óndiristen qan­sha taǵam paıdalanyp jat­qanyn eshkim eseptegen joq, agrarlyq saıasattaǵy basymdyq ónimdi eksportqa shyǵarý boldy.

Sońǵy jyldary bul salany Qazaqstan ekonomıkasynyń lokomotıvi retinde damytý týraly az aıtylǵan joq, talaı baǵ­darlama jasalyp, qyrýar qarjy jumsaldy. Biraq ózgeris shamaly. Kóp jyldar boıy azyq-túlik qaýipsizdiginiń qamtamasyz etilmeýi otandyq taýarlar ımport kóleminiń kóleńkesinde bolyp, ol dúken sórelerinen onsha baıqalmady. Bul saıasat qazirgi jaǵdaıda jaqsylyqqa aparmaıtyny sózsiz. Búgingi tańda Qazaqstanda indetpen kúresý jumystarymen qatar, el ekonomıkasyna tereń reforma qajet, biraq oǵan ýaqyt tar. Osyndaı jaǵdaıda, qatar kelgen qos qıyndyqtan qutqaratyn bir ǵana jol bar, ol – agrarlyq salany reformalaý. Meniń oıymsha, jańa agrarlyq saıasat jarııalap, aýyl ekonomıkasyn damytýdy shyndap qolǵa alý qajet. Jańa agrarlyq saıasattyń ereksheligi – onyń qosymsha qarajat talap etpeýi, tek bólingen resýrstardy tıimdi paıdalaný kerek. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin paıdalaný ishki naryqqa baǵyttalady, basty mindet – árbir azamatty jylyna orta eseppen alǵan­da taǵamnyń 10 túrimen fızıo­lo­gııalyq normaǵa sáıkes qam­tamasyz etý.

Ekinshiden, memleket ekonomıkany retteý fýnksııasyn tıimdi paıdalaný, jergilikti jerdegi atqarýshy organdardyń ákimshilik resýrsyn iske qosý, talapty basqasha qoıý qajet.

Úshinshiden, agrarlyq salany reformalaý jumysyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birge basqa da mınıstrlikter men vedomstvolardyń qatysqany, jumystyń keshendi jáne júıeli túrde júrgizilgeni jón.

Joǵarydaǵy atalǵan máse­lelerdi oryndaý úshin «Jol kartasy» retinde birneshe qadam jasaý kerek dep oılaımyn. Máselen, barlyq aýdandar men oblystarda «Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi men tutyný balansyn» jasaýdy shuǵyl qolǵa alý qajet. Balans negizinde Ekonomıka mınıstriniń 2016 jyldyń 9 jeltoqsanyndaǵy №503 «Ǵylymı negizde jasalǵan taǵam ónimderin paıdalanýdyń fızıologııalyq normalary týraly» buıryǵyna sáıkes 64 ta­ǵamnyń 10 toptamasy boıynsha jergilikti jerde óndiriletin jáne eksporttalatyn azyq-túlik­tiń kólemi anyqtalýǵa tıis.

Qazaqstan aýmaǵynda or­nalas­qan barlyq aýyl sharýa­shylyǵy taýarlary men shıkizat óndirýshiler, aldymen ózderi ornalasqan aýdan men oblys qajettiligine jumys isteıdi, ekinshi kezekte oblysaralyq azyq-túlikpen almasý prosesine qatysady, tek sonan keıin ǵana artyq ónimdi eksportqa shy­ǵarýǵa múmkindikteri bolady. Sondyqtan týyndaıtyn birinshi talap, ár aýyldyq okrýg, aýdan men oblystyń ózin ózi fı­zıologııalyq normaǵa sáıkes halyqty azyq-túliktiń 64 túri­men qamtamasyz etýi. Artyq ónimmen oblysaralyq deńgeıde bir-biriniń qajetin óteýge bolady. El ishinde paıdalanýdan artyq óndirilgen nemese syrtqy saýdaǵa arnaıy egilgen ónim ǵana qazaqstandyq brend retinde eksportqa shyǵarylady (un, qazy-qarta, qymyz, qurt-irimshik taǵy basqa). Eksportqa negizinen tereń óńdelgen ónimder baǵyttalady, al shıkizat túrindegi ónimderge (bıdaı, kúrish t.b. dándi daqyldar men kókónis, iri qara, qoı-eshkiler) keden salyǵy kóteriledi jáne olarǵa qaıtarymsyz qarjy berilmeıdi.

Jańa agrarlyq saıasattyń bas­ty baǵyty – ishki suranysqa sáıkes aýylsharýashylyq ónim­derin óndirýdi ártarap­tan­­dy­rý. Bul oraıda, burynǵy umyt qal­ǵan egin suryptaryn aýdandas­tyrý, tıimdi ádispen mal ósirý, taǵy basqa jumystar qolǵa alyn­sa artyq bolmas edi. Aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin óndi­rý ju­mys­taryn qarjylan­­dyrý azyq-túlik qaýipsizdigin saq­taý úshin tek qajetti ónimderge memlekettik tapsyrys retinde beriledi.

Memlekettik sýbsıdııa berýge jańasha kózqaras kerek, ásirese dándi daqyldardy qar­jy­landyrýdy azaıtqan jón. Sýb­sıdııa áskerdi tamaq­tan­dyrýǵa, memlekettiń azyq qory­na, mekteptegi tamaq­tan­dyrý, qarttar úıi jáne basqa áleýmettik nysandarǵa qajetti azyq óndirýge ǵana berilgeni jón. Sonymen qatar sharýa qojalyqtarynyń taýarlaryn dúken sórelerine deıin ákeletin qyzmetterge eksperıment retinde qarjy bólýdi qarastyrýǵa bolady. Sonda ǵana ortadaǵy deldaldar men alyp­satarlardyń jolyn kesýge múmkindik týady. Basqa jaǵ­daıda óndirýshilerdi qar­jy­lyq qoldaýlar tek qaı­ta­rym­­dyq prınsıpimen júrgi­zi­ledi. Mysaly, forvardtyq keli­­sim­der, ekinshi deńgeıdegi bank pen mık­ro­kredıttik mekeme­ler­diń ne­sıeleri, tehnıka alýǵa lızı­ng, ıslam bankıngi júıesin paı­da­laný, bırjalardy damytyp fıý­cherlik kelisimsharttar jasaý, egin egý men jınaý kezinde, jem-shóp daıyn­daý, agrotehnıkalyq shara­lar ótkizýge memlekettik tap­syrys oryndaýshylaryna ar­zan­datylǵan janar-jaǵarmaı berý.

 «Qazagro UBH» AQ men onyń salalyq mekemeleri memleket qarjysyn úılestirýmen aınalysatyny belgili. Sondyqtan olar qarjyny iri jobalarǵa salyp, onyń kópshiligi tıimsiz bolyp jatqany belgili. О́ıtkeni Úkimettiń buǵan deıingi talaby – halyq paıdalanatyn ónim shyǵarýdan buryn, bıýdjet aqshasyn tolyq jumsaý boldy, sondyqtan bul deldal qu­ry­­lymnyń basty jumysy qa­ra­jatty ıgerý edi. «Qazagro» holdınginiń qyzmetin reformalaý týraly tapsyrmalar oryn­­dalmady. Sondyqtan ásire or­ta­lyqtandyrylǵan monopo­lııa­lyq sala júrgizgen retteý jumystaryn jergilikti at­qarý­shy organdarǵa berý kerek dep sanaımyn. «Qazagro» men onyń enshiles kompanııalarynyń jar­tysyn qysqartyp, oǵan tán emes qyz­metin oblystardaǵy áleý­­­­­met­tik-kásipkerlik kor­po­ra­­­sııa­lar men ózin ózi qar­jy­­lan­dyratyn ártúrli kommý­naldyq kásiporyndarǵa bergen durys.

Mal sharýashylyǵyn damytýda alys elderden óte qymbatqa túsetin tiri mal satyp ákelýdiń ornyna asyl tuqymdy mal ósirýdi qolǵa alyp, taýarly fermadaǵy mal basyn qolmen uryqtandyrý arqyly kóbeıtý qajet. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mal basyn shetelge satýǵa ty­ıym salýyn qoldaı otyryp, onyń tıimdi ósý joly – jaıylymdyq et óndirýge betburys jasaıtyn ýaqyt keldi.

Taǵy bir aıta keterlik má­sele, ár aýdanda sharýashylyq negiz­degi kommýnaldyq mekemeler qurýdy qarastyrý qajet. Mysaly «Talǵaragroservıs», «Qarasaıagroservıs» syndy mekemeler qurylsa, olardyń bas­ty qyzmeti taýar óndirýshilerge servıstik qyzmet kórsetý bolady, ıaǵnı marketıng, tehnıkalyq, veterınarlyq, ósimdik qorǵaý, qolmen uryqtandyrý, logıs­tıkalyq qyzmet kórsetedi.

Elimizdegi úsh megapolıs pen basqa qalalarda baý-baqsha serik­testikteri bar, sondyqtan úlken eldi mekenderde úı sharýa­shy­lyǵy men baý-baqshany damytý da erekshe mańyzǵa ıe. Bul oraı­da, birinshi kezekte karantın jaǵ­daıynda tuqym men qural-jab­dyqtar dúkenderi, kóshet satatyn bazarlar jumys isteýleri tıis.

Búgingi tańda aýyl jastaryn mal sharýashylyǵyna tartý qıyn­dap ketti. Sondyqtan jaıy­lym­dyq mal sharýashylyǵy men mal bordaqylaý keshenderine jas­tardy qamtý úshin brıgadalyq formalar men vahtalyq qyzmet túrlerin engizse, artyq bolmas edi.

Elimizdegi iri jer ıelenýshi­lerdiń kópshiligi jerdi durys paıdalanbaıtyny da ózekti máse­le. Sol sebepti aýylsharýashylyq maq­sattaǵy jerlerge monıtorıng júrgizip, bos jatqan jer­lerdi qaıtadan aınalymǵa engizý qajet.

Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵyn aýyl turǵyndary quraıdy, olar shyǵaratyn azyq-túlik ónimderin búkil el paıdalanady. Sol sebepti aýyl ekonomıkasyn órkendetýdi tek Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine artyp qoıý qatelik dep sanaımyn. Oǵan kóptegen mınıstrlikter men vedomstvolar aralasýy kerek.

Aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik qaýipsizdigi problemasymen jıyrma jyl kóleminde aınalysyp kelemin. Meniń tarapymnan aıtylyp otyrǵan usynys bir kúnniń ishinde bárin ózgertip, jańasha jumys isteý degen sóz emes. Burynǵydaı egin egiledi, mal baǵylady, biraq talap pen ólshem ózgeredi. Bekitilgen taǵam sebetindegi tómengi norma qala beredi, ol áleýmettik qoldaý esepterinde paıdalanylady. Al fızıologııalyq norma aýyl sharýashylyǵy óndirisin ul­ǵaı­týǵa, taǵam ónimderin kóbeı­týge bastaıtyn jol bolar edi. Jergilikti jerler ózderine tıimdi ónim shyǵarsa, mol ónim alý úshin izdense, jańa tehnolo­gııalar­dy paıdalansa olar­dyń ju­mysy nátıjeli bolary sózsiz. Mem­leket tek retteý jumys­tary­men jáne ǵylymı, servıs­tik kómek kórsetýmen, qaıta­rym­dy qarjy bólýmen aınaly­sady. Buryn­ǵydaı aýyl sharýashy­lyǵy­nyń ár salasyn kezekpen órkendetý saıasaty bolmaıdy, barlyq sala, barlyq óńir jumysqa birdeı tartylady, jumys orny kóbeıip, halyqtyń ál-aýqaty kóteriledi.

Búgingi tańda elimizdi eki bir­deı álemdik daǵdarystyń sal­qyny sharpyp otyr. Al úshinshi daǵdarys – azyq-túlik daǵ­darysyna jol berýge bolmaıdy. Onyń aldyn alatyn basty qural – memlekettik tıimdi saıasat, aýyl ekonomıkasyn retteıtin qural. 

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory