Bizdiń alǵa tartpaq áńgimemiz qupııasynyń bet perdesi talaı ashylyp, biraz beımálim syrlary maǵlum bolǵanymen «Eskini eske almaı, jańa jadyna túspeıdi» degendeı taǵy bir oralyp soǵýdy oılanǵan edi. Tarıhynda nebir kesepat-qıyndyqtardy bastan keshken halqymyzdyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy qaıǵy-qasireti solardyń bárinen asyp túspese kem emestigin qalaı umyta alarsyz. Jantúrshigerlik náýbet beti aýlaq bolǵanda qandaılyq deńgeıge teńesetindigimiz qalaı kóńil syzdatpas. Bul belgili oqıǵa bolsa, tómende baıandaǵaly otyrǵan jaıda zulymdyqtyń ordasy aty-shýly Karlagtyń turǵylyqty el basyna qara bult úıirgen áreketin kórsetýge talpynbaqpyz. Kindik qany tamǵan óz jerinde ósken, óz topyraǵynda jazyqsyzdan jazyqsyz japa shegip, keshegi alańsyz tirshilik qyzyǵyna bólengen óńir qoıyn-qoınaýlarynda tartylǵan tikenek sym qorshaýyna qamalǵan myńdaǵan qazaqtyń 600-ge jýyǵy atylǵan eken. Arasynda Sáken Seıfýllın, Janaıdar Sádýaqasov jáne Abdolla Asylbekov syndy aıaýly azamattardyń eshkimge qııanaty joq, eshteńeden beıhabar 70-tegi kári ákeleri Seıfolla, Sádýaqas, Ábdirahman qarttardan bastap, qylshyldaǵan jastaǵy el jaısańdarynyń oqqa ushqan tizimin oqyǵanda arystardyń aýyr taǵdyryna kúrsinesiń.
Bizdiń alǵa tartpaq áńgimemiz qupııasynyń bet perdesi talaı ashylyp, biraz beımálim syrlary maǵlum bolǵanymen «Eskini eske almaı, jańa jadyna túspeıdi» degendeı taǵy bir oralyp soǵýdy oılanǵan edi. Tarıhynda nebir kesepat-qıyndyqtardy bastan keshken halqymyzdyń ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy qaıǵy-qasireti solardyń bárinen asyp túspese kem emestigin qalaı umyta alarsyz. Jantúrshigerlik náýbet beti aýlaq bolǵanda qandaılyq deńgeıge teńesetindigimiz qalaı kóńil syzdatpas. Bul belgili oqıǵa bolsa, tómende baıandaǵaly otyrǵan jaıda zulymdyqtyń ordasy aty-shýly Karlagtyń turǵylyqty el basyna qara bult úıirgen áreketin kórsetýge talpynbaqpyz. Kindik qany tamǵan óz jerinde ósken, óz topyraǵynda jazyqsyzdan jazyqsyz japa shegip, keshegi alańsyz tirshilik qyzyǵyna bólengen óńir qoıyn-qoınaýlarynda tartylǵan tikenek sym qorshaýyna qamalǵan myńdaǵan qazaqtyń 600-ge jýyǵy atylǵan eken. Arasynda Sáken Seıfýllın, Janaıdar Sádýaqasov jáne Abdolla Asylbekov syndy aıaýly azamattardyń eshkimge qııanaty joq, eshteńeden beıhabar 70-tegi kári ákeleri Seıfolla, Sádýaqas, Ábdirahman qarttardan bastap, qylshyldaǵan jastaǵy el jaısańdarynyń oqqa ushqan tizimin oqyǵanda arystardyń aýyr taǵdyryna kúrsinesiń.
Aldymen Karlag degen ne? Jalpy, redaksııasyn zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov basqaryp, «Bolashaq» ýnıversıteti daıyndaǵan «KSRO IIM Stepnoı» lageri tarıhynyń ocherkteri» atty kitaptaǵy qazaq dalasynda kenetten paıda bolǵan lagerdiń 1930 jyly qurylyp, aradaǵy on jylda Keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen aıdalyp ákelingen tutqyndar sany 35 myńǵa jetýi, odan keıin 100 myń adamǵa tarta ulǵaıýy týraly derekke súıensek, ertegilerdegi jalmaýyz jeti basty aıdahar patshalyǵy eles bermeı turmaıdy. Bul da aýzynan jalyn shashqan zańy bar, tártibi bólek, syrt jaqqa baǵynyshsyz, ne istegisi kelse sony istegen orta bolǵan. Sol kezde búgini bar, erteńi buldyr erkindikpen ómir súrýshi jergilikti turǵyndarynyń ózi 400 myńnan asa qoımaǵandyǵyn eske alǵan tusta aımaqtyń naǵyz dalalyq túrmege aınalǵanyn elestetý qıyn emes. Bir sheti Balqashtan Jezqazǵanǵa, Qaraǵandydan Aqmolaǵa deıin sozylǵan ulan-ǵaıyr ólke áıgili GÝLAG quramyndaǵy eń úlken jáne úreı ushyrarlyq erekshe lagerlerge toly boldy. Onyń alǵashqy tutqyndaryn da negizinen qazaqtar quraǵandyǵy málim .
Qýǵyn-súrginge ushyraǵan jandardy atý jazasyna kesý apaty 37-38-jyldary shegine jetse, al bastapqy náýbeti de qandastarymyzǵa jazypty. Osy qaıǵyly taqyrypty tereń zerttep, taldap « Qandy 37» atty kitap arnaǵan jergilikti jýrnalıst Ekaterına Kýznesovanyń jazýynsha oblys boıynsha 30-jyly 30 qazaq atylǵan. Aıaq astynan ajal aýzyna tap bolýshylar týraly kelte málimetterge zer salsańyz, aýyldyń qarapaıym, saýat ashpaǵan, kúndelikti tirshilik qamyn kúıbeń etken 30-60 jas shamasyndaǵylar ómiri óshkeni ańǵarylady. Aldynda el ishiniń áleýetti áýletteri tárkileýge ushyrap, talaýǵa túsýimen shektelmeı, zorlyq-zombylyqtyń zoraıýy endi kedeı-kepshikterge jalǵasqan sııaqty. Úshtiktiń úkimimen atý tyrnaǵyna ilikkenderdiń deni malshylar bolypty. Bárin tize almaspyz, máselen, Q arqaraly okrýginen Muqamedııa Ahmetov, Qońyrattan, Shetten Qýatbek Nurmaǵambetov, Muqash Nurqanov, Tájibaı Toqyraýynovtar, sirá, barynan aıyrylyp, jer aýdarylǵandar bolýy kerek aqtóbelikter Qapash Jaıyqov, Sapa Mosýev, abralylyqtar Muhamedjan Tólebaev, Shaıhy Túsipov, aqmolalyq Maqsym Jangereev kinálári ne ekeni belgisiz kúldibadam kúıinde oqqa baılanǵan. О́zi de on jyl boıy soltústik Oral qıyryndaǵy taǵy bir tas qapas Ivdellagtyń qandy sheńgelinen kóp azap shekken qaısar qalamger marqum Jaıyq Bekturov «Tańba» hıkaıatynda «Keıbireýler, ásirese, álipti taıaq dep bilmeıtin qarańǵylar qaıdan kelip, qaıdan qoıǵanyn túsinbeıdi. Álemniń kúllisine ortaq jarqyraǵan jalǵyz kúnniń qaı jaqtan shyǵyp, qaı tustan batatynyn bilmeıdi. Mine, jasynda jetim bolyp, joqshylyq kórip ósken Ábdirahman Muzdybaev judyryqtaı kúıki adam. Tańyrqasa da, qoryqsa da eki sóziniń birinde «Oı, Alla-aı!» dep jaǵasyn ustap otyrady» dep jazatyndaı ozbyrlyq aldymen oń-solyn tanymaýshylardy aıamapty.
Úmit kútken jańa ókimettiń úsh uıyqtasa túske kirmes dúrbeleńi jurtty seskendirip, áýelde sengisiz, sodan soń jaǵa ustatqan ustap áketti, atyp tastady oqıǵalary 1931 jyly odan saıyn órship, iz-tússiz ǵaıyp bolýshylar 100-den asyp túsken. Bul joly da barlyǵy azyn-aýlaq malyn tirnek etýshiler, saıasatqa da, laýazymdy qyzmetterge de aralasy joq jandar bolýyn, onyń elenbeýin qaıtersiz. Kommýnıster partııasy eńbekkerlerdiń qorǵaýshysy, solardyń joǵyn joqtaýshy dep jar salynyp jatqan ýaqytta joıylǵany joıylyp, basqa soqtyǵar eshkim qalmaǵan shyǵar, keshegi dáriptelýshi tapqa bas salynýy eldiń qany men jany aýyldy álsiretýdiń ádeıi áreketi bolmady ma eken dep qaıtip aıta almassyz. Osyndaı alasapyran shaq asharshylyqqa baryp ulasqanda ǵana sál-pál tyıylypty. «Ázireıil barda, janym bar deme, áýede bult barda, malym bar deme» deıtin halyq odan da ótip, ál, es jııa bastaǵanda lagerge taǵy topyrlatyp, kózge túsýshilerdi jón-josyqsyz atý 37-jyly oralyp soǵýy lagerlerdegi qazaqtardy qaıta qansyratady. Bulaı demeske, mynadaı derek bultartpaıdy. Karlagta atylǵan 3026 adamnyń 588-i bizdiń násil ekeni, ıaǵnı basqa san ultty taǵdyrlastarymen salystyrǵanda, quram jaǵynan azdaý bolǵanmen, oqqa ushqandardyń árbir besinshisi bolýy bul soıqannyń kimniń basyna kóp túskeni belgili boldy.
Aldymen úbirli-shúbirli, bala-shaǵasyn, aýylyn asyraýshy bas kótererlerge qyrǵıdaı shúıligip, qoıandaı qyrǵan karlagshylar iz sýytpaı ıslam dinin qaster tutýshylardy, aıat oqıtyndardy, oraza ustaıtyndardy, moldalyq, táýiptik qasıetterimen belgili bolǵandardy, Mekkege baryp qajy atanǵandardy, tipti eski hıssalardy aıtatyndardy shetinen qoıdaı qamap, top-tobymen tikenek sym tozaǵyna aıdady. Aımaqqa tanymal ólketanýshy Ibirahym Islámulynyń zertteýinshe jer-jerden 100-den astam dinı ıeleri qamalady. Kóbiniń ómiri uzaqqa barmaıdy. Qarqaraly, Jańaarqa jaǵynyń syıly moldalary, alpystan asqan abyz aqsaqaldar Ámın Bazylbaev, Arystanbek Manabaev, Stepnıak qalasynyń ımamy Qalıákpar Aıtqojın, kókshetaýlyq ataqty Naýan hazirettiń dindar kúıeý balasy Qalıasqar inisi Sabyrhanmen birge atý jazasyna kesilgeni jaıly aqpar bar. Karlagtyń «Máńgi saqtalsyn» dep tańbalanǵan papkalaryn ashsańyz, din jolyn ustaýshylarǵa osyndaı úkim shyǵarylyp, qaıǵyly qazaǵa ushyraǵandardyń 50-den asatyndyǵyn bilesiz.
Saryarqanyń eń shuraıly jerlerin, kóbine ózen-kól, orman-toǵaı mańyn tańdaǵan Karlag jendetteri tirilermen aıqasyp qoımaı, elge qasıetti, ataq-abyroıy umytylmaǵan adamdardyń qonystaryn taptap, zırattaryn buzyp, qorlap baqqandyǵyn aıta ketpeske bolmaıdy. Mysal úshin, Sarysý ózeni boıyndaǵy turǵylyqty jurt táý etip júrgen Qara degen belgili kisiniń, Jıdebaı batyrdyń úrim-butaǵy Syzdyqtyń qyl aralastyryla quıylǵan kirpishten qalanǵan beıitterin mal qamaıtyn qoraǵa aınaldyrǵan. Olardyń urpaqtarynyń qulaqtaryna altyn syrǵa, dinı berik senimderi úshin qatygez júıeniń qurbany bolǵandardyń tolyq tizimin Dolınka kentindegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn este saqtaý murajaıynan kórýge bolady.
Osy arada aıta tússek, el ishin zar ıletken dúrbeleń zulymdyǵy munymen shektelmeıdi. Kim biledi, kúni buryn oılastyryldy ma, áýeli ortasha sharýalar mańdaıaldylaryn, sosyn din ókilderin jappaı qýǵyndap, atýǵa buıyrylǵanyn atyp, úlken eki naýqandy atqarǵan karlagshylar endi úshinshi kezektegi iske kirisedi. Janymyz túrshigetin 37-jyldyń qyrǵynyn bastaıdy. Bul joly «halyq jaýy» degen zobalańǵa qosaqtalǵan eldiń oqyǵan bilimdi, belsendi, qyzmeti kórnekti azamattaryna aýyz arandaı ashylady.
Muraǵattyq qujattarǵa qarap otyrsańyz jan s yzdaıdy. Ádeıi tańdap alynyp, ómiri ádeıi qıylǵandaı óńsheń orda buzar otyzdaǵy, qylshyldaǵan qyryqtaǵy janǵan ottaı jigit tóreleri bári. Solardyń biri 30 jasynda okrýgtik prokýror qyzmetine kóterilgen aqmolalyq Hamza Dáýitovtiń qaıǵyly taǵdyry osydan az-aq ýaqyt buryn anyqtaldy. Buǵan deıin «Bas bostandyǵynan aıyrylǵan jerde asqazan syrqatynan qaıtys boldy» dep berilgen anyqtamanyń ótirik ekeni balasy Esettiń elý jyl boıy izdenýi arqasynda ǵana belgili boldy. Úshtiktiń úkimimen, sonyń ishinde Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń jetekshisi Pınhasıktiń qatysýymen atý jazasyna kesilipti. Sol shaqtaǵy bir-birinen aınymaıtyn, jattandy aıyptaý taǵylǵan. Álde Sáken Seıfýllınniń kelesheginen úlken úmit etken syılas inisi retinde joly úzildirildi me degen de oı keledi qazir.
Qarqaraly aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Otarbaı Turjanovtyń da sońǵy ómiri dál osylaı qıylypty. Almatydan jumys saparymen kelgen, qaıtyp oralysymen japon jáne basqa da elder barlaý qyzmetiniń qosarlanǵan tyńshysy-mys turǵysynda tutqyndalǵan ishki saýda komıssarıatynyń josparlaý-qarjy bóliminiń bastyǵy Jaǵypar Sultanbekovpen baılanysy bar degen aıyp taǵylyp, moıyndamaýyna qaramastan aldynda 7 jylǵa sottalyp, artynan qaıta túrtpektelip aqyry oqtan mert bolǵan.
Al bul ýaqytta oblystyń bir top basshy qyzmetkerlerine «Qarqaraly isi» qozǵalyp, oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Abdolla Asylbekovten bastap 17 adam oqqa iligedi. Qarqaraly pedagogıkalyq tehnıkýmynyń dırektory Tájibaı Buharbaev, aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi Qamar Muqashbaev, josparlaý komıtetiniń ekonomısi Shaıhan Mustafın, komsomol komıtetiniń ekinshi hatshysy Ábúıirbek Nurbekov, jergilikti gazettiń jaýapty hatshysy Qapan Turǵambaev, atqarý komıtetiniń nusqaýshysy Áýbákir Rysymbekov, muǵalim Temirbaı Ospanovtar aýdannyń betke ustar azamattary bolatyn. Bir mezette osynsha arqa súıerlerinen aıyrylǵan Qarqaraly qaýsap qalǵandaı bolǵandyǵyn aıtady.
Apyr-aı deseńizshi, Karlagqa qamalyp, atylýshylar arasynda ákeli-balalylar, bir shańyraqtan shyqqan aǵaıyndylar da az bolmapty. Egindibulaqtyq Mashrapovtardyń sútteı uıyǵan uıasy kenetten jaı túskendeı buzylýy sonyń bir mysaly. Alpysty alqymdaǵan qartań kolhozshy Mashrap Ahmetovtiń aıaq astynan ne búldirgeni osy kúnge deıin beımálim, daladan ustalyp kete barady. Jarty jyl ótpeı jatyp Qý aýdanynda selolyq keńestiń hatshysy bolyp isteıtin úlken uly Nyǵmetolla tutqyndalady. Ákesi men aǵasy atylyp ketkenin Qarıpolla aqsaqal bertinde ǵana bildi. Týǵan baýyrlar Sholdybaevtar taǵdyry da dál osyndaı. Aldymen 75 jastaǵy Isa qart, az ýaqyttan soń 70-tegi inisi Qospabaı, oǵan ilese 40-taǵy kenjeleri Smaıyl habar-osharsyz ketedi. Úsheýinen ǵaıyptan ǵaıyp aman qalǵan jalǵyz urpaq Zákishtiń balasy Hakimniń qolynda saqtalǵan «úshtiktiń úkimin» oqysańyz joqty shyndaı qylǵan qaralaýǵa qaıran qalasyz. Aldy seksenge taqaǵan qarııalar kontrrevolıýsııashyl uıymdar músheleri bolyp shyǵa kelipti.
Mine, Karlag delinse jan túrshiktirgen, baıtaq dalada shırek ǵasyr boıy oıyna kelgen oıranyn salǵan, beıbit qansha kári-jasty jazyqsyzdan mert etken, áıel, bala-shaǵany jetim-jesir qaldyryp, halyqty adasqan qazdaı qańǵytqan qatygezdiktiń keıbir qyry men syry osyndaı. Zertteı berse áli de talaı shyndyqtyń shyǵary talassyz. Biz jazǵan bir elesi osy.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.